← Todas as bibliotecas
Bibliotheca Latinaab initiis ad fontes

Ler aqui · Etapa V · Auctores Romani

Carmina

Gaius Valerius Catullus

Autor
Gaius Valerius Catullus
Obra
Carmina
Período
Clássico
Gênero
Poesia lírica
Dificuldade
4 · Avançado
Etapa do percurso
V · Auctores Romani
Extensão
12.924 palavras · algumas semanas
Baixar PDF Baixar EPUBLer na fonte ↗
Letra Largura Aparência
Sumário (118)
  1. Liber lyrics
  2. 1
  3. 2
  4. 3
  5. 4
  6. 5
  7. 6
  8. 7
  9. 8
  10. 9
  11. 10
  12. 11
  13. 12
  14. 13
  15. 14
  16. 14a
  17. 15
  18. 16
  19. 17
  20. 21
  21. 22
  22. 23
  23. 24
  24. 25
  25. 26
  26. 27
  27. 28
  28. 29
  29. 30
  30. 31
  31. 32
  32. 33
  33. 34
  34. 35
  35. 36
  36. 37
  37. 38
  38. 39
  39. 40
  40. 41
  41. 42
  42. 43
  43. 44
  44. 45
  45. 46
  46. 47
  47. 48
  48. 49
  49. 50
  50. 51
  51. 52
  52. 53
  53. 54
  54. 55
  55. 56
  56. 57
  57. 58
  58. 59
  59. 60
  60. Liber long_poems
  61. 61
  62. 62
  63. 63
  64. 64
  65. Liber elegies
  66. 65
  67. 66
  68. 67
  69. 68
  70. 68a
  71. 69
  72. 70
  73. 71
  74. 72
  75. 73
  76. 74
  77. 75
  78. 76
  79. 77
  80. 78
  81. 79
  82. 80
  83. 81
  84. 82
  85. 83
  86. 84
  87. 85
  88. 86
  89. 87
  90. 88
  91. 89
  92. 90
  93. 91
  94. 92
  95. 93
  96. 94
  97. 95
  98. 96
  99. 97
  100. 98
  101. 99
  102. 100
  103. 101
  104. 102
  105. 103
  106. 104
  107. 105
  108. 106
  109. 107
  110. 108
  111. 109
  112. 110
  113. 111
  114. 112
  115. 113
  116. 114
  117. 115
  118. 116

Liber lyrics

1

1Cui dono lepidum novum libellum arido modo pumice expolitum? Corneli, tibi; namque tu solebas meas esse aliquid putare nugas, 5iam tum cum ausus es unus Italorum omne aevum tribus explicare chartis, doctis, Iuppiter, et laboriosis! quare habe tibi quidquid hoc libelli qualecumque, quod, o patrona virgo, 10plus uno maneat perenne saeclo.

2

1Passer, deliciae meae puellae, quicum ludere, quem in sinu tenere, cui primum digitum dare adpetenti et acris solet incitare morsus, 5cum desiderio meo nitenti carum nescio quid libet iocari (et solaciolum sui doloris, credo, ut tum gravis adquiescat ardor), tecum ludere sicut ipsa possem 10et tristis animi levare curas! * * * Tam gratum est mihi quam ferunt puellae pernici aureolum fuisse malum, quod zonam solvit diu ligatam.

3

1Lugete, o Veneres Cupidinesque et quantum est hominum venustiorum! passer mortuus est meae puellae, passer, deliciae meae puellae, 5quem plus illa oculis suis amabat; nam mellitus erat, suamque norat ipsa tam bene quam puella matrem, nec sese a gremio illius movebat, sed circumsiliens modo huc modo illuc 10ad solam dominam usque pipiabat. qui nunc it per iter tenebricosum illuc unde negant redire quemquam. at vobis male sit, malae tenebrae Orci, quae omnia bella devoratis; 15tam bellum mihi passerem abstulistis. o factum male! o miselle passer! tua nunc opera meae puellae flendo turgiduli rubent ocelli.

4

1Phasellus ille, quem videtis, hospites, ait fuisse navium celerrimus, neque ullius natantis impetum trabis nequisse praeterire, sive palmulis 5opus foret volare sive linteo. et hoc negat minacis Hadriatici negare litus insulasve Cycladas Rhodumque nobilem horridamque Thraciam Propontida trucemve Ponticum sinum, 10ubi iste post phasellus antea fuit comata silva: nam Cytorio in iugo loquente saepe sibilum edidit coma. Amastri Pontica et Cytore buxifer, tibi haec fuisse et esse cognitissima 15ait phasellus; ultima ex origine tuo stetisse dicit in cacumine, tuo imbuisse palmulas in aequore, et inde tot per impotentia freta erum tulisse, laeva sive dextera 20vocaret aura, sive utrumque Iuppiter simul secundus incidisset in pedem; neque ulla vota litoralibus diis sibi esse facta, cum veniret a mari novissimo hunc ad usque limpidum lacum. 25sed haec prius fuere: nunc recondita senet quiete seque dedicat tibi, gemelle Castor et gemelle Castoris.

5

1Vivamus, mea Lesbia, atque amemus, rumoresque senum severiorum omnes unius aestimemus assis. soles occidere et redire possunt: 5nobis, cum semel occidit brevis lux, nox est perpetua una dormienda. da mi basia mille, deinde centum, dein mille altera, dein secunda centum, deinde usque altera mille, deinde centum, 10dein, cum milia multa fecerimus, conturbabimus illa, ne sciamus, aut ne quis malus invidere possit, cum tantum sciat esse basiorum.

6

1Flavi, delicias tuas Catullo, ni sint inlepidae atque inelegantes, velles dicere, nec tacere posses. verum nescio quid febriculosi 5scorti diligis: hoc pudet fateri. nam te non viduas iacere noctes nequiquam tacitum cubile clamat sertis ac Syrio fragrans olivo, pulvinusque peraeque et hic et ille 10attritus, tremulique quassa lecti argutatio inambulatioque. nam nil stupra valet, nihil, tacere. cur? non tam latera ecfututa pandas, ni tu quid facias ineptiarum. 15quare, quidquid habes boni malique, dic nobis: volo te ac tuos amores ad caelum lepido vocare versu.

7

1Quaeris quot mihi basiationes tuae, Lesbia, sint satis superque. quam magnus numerus Libyssae harenae laserpiciferis iacet Cyrenis, 5oraclum Iovis inter aestuosi et Batti veteris sacrum sepulcrum, aut quam sidera multa, cum tacet nox, furtivos hominum vident amores, tam te basia multa basiare 10vesano satis et super Catullo est, quae nec pernumerare curiosi possint nec mala fascinare lingua.

8

1Miser Catulle, desinas ineptire, et quod vides perisse perditum ducas. fulsere quondam candidi tibi soles, cum ventitabas quo puella ducebat 5amata nobis quantum amabitur nulla. ibi illa multa tum iocosa fiebant, quae tu volebas nec puella nolebat. fulsere vere candidi tibi soles. nunc iam illa non vult: tu quoque, impotens, noli, 10nec quae fugit sectare, nec miser vive, sed obstinata mente perfer, obdura. vale, puella! iam Catullus obdurat, nec te requiret nec rogabit invitam: at tu dolebis, cum rogaberis nulla. 15scelesta, vae te! quae tibi manet vita! quis nunc te adibit? cui videberis bella? quem nunc amabis? cuius esse diceris? quem basiabis? cui labella mordebis? at tu, Catulle, destinatus obdura.

9

1Verani, omnibus e meis amicis antistans mihi milibus trecentis, venistine domum ad tuos penates fratresque unanimos anumque matrem? 5venisti! o mihi nuntii beati! visam te incolumem audiamque Hiberum narrantem loca, facta, nationes, ut mos est tuus, applicansque collum iucundum os oculosque saviabor. 10o, quantum est hominum beatiorum, quid me laetius est beatiusve?

10

1Varus me meus ad suos amores visum duxerat e foro otiosum, scortillum, ut mihi tunc repente visum est, non sane inlepidum neque invenustum. 5huc ut venimus, incidere nobis sermones varii, in quibus, quid esset iam Bithynia, quo modo se haberet, ecquonam mihi profuisset aere. respondi id quod erat, nihil neque ipsis 10nec praetoribus esse nec cohorti, cur quisquam caput unctius referret, praesertim quibus esset irrumator praetor nec faceret pili cohortem. at certe tamen, inquiunt, quod illic 15natum dicitur esse comparasti, ad lecticam homines. ego, ut puellae unum me facerem beatiorem, non, inquam, mihi tam fuit maligne, ut, provincia quod mala incidisset, 20non possem octo homines parare rectos. at mi nullus erat neque hic neque illic fractum qui veteris pedem grabati in collo sibi conlocare posset. hic illa, ut decuit cinaediorem, 25quaeso, inquit, mihi, mi Catulle, paulum istos commoda: nam volo ad Sarapim deferri. Mane, inquii puellae, istud quod modo dixeram, me habere, fugit me ratio: meus sodalis 30Cinna est Gaius; is sibi paravit. verum, utrum illius an mei, quid ad me? utor tam bene quam mihi pararim. sed tu insulsa male et molesta vivis, per quam non licet esse neglegentem.

11

1Furi et Aureli, comites Catulli, sive in extremos penetrabit Indos, litus ut longe resonante Eoa tunditur unda,
5sive in Hyrcanos Arabasve molles, seu Sacas sagittiferosve Parthos, sive quae septemgeminus colorat aequora Nilus,
sive trans altas gradietur Alpes 10Caesaris visens monimenta magni, Gallicum Rhenum, horribile aequor, ulti- mosque Britannos,
omnia haec, quaecumque feret voluntas caelitum, temptare simul parati, 15pauca nuntiate meae puellae non bona dicta.
cum suis vivat valeatque moechis, quos simul complexa tenet trecentos, nullum amans vere, sed identidem omnium 20ilia rumpens;
nec meum respectet, ut ante, amorem, qui illius culpa cecidit velut prati ultimi flos, praetereunte postquam tactus aratro est.

12

1Marrucine Asini, manu sinistra non belle uteris in ioco atque vino: tollis lintea neglegentiorum. hoc salsum esse putas? fugit te, inepte! 5quamvis sordida res et invenusta est non credis mihi?crede Pollioni fratri, qui tua furta vel talento mutari velit; est enim leporum disertus puer ac facetiarum. 10quare aut hendecasyllabos trecentos exspecta, aut mihi linteum remitte, quod me non movet aestimatione, verum est mnemosynum mei sodalis. nam sudaria Saetaba ex Hiberis 15miserunt mihi muneri Fabullus et Veranius: haec amem necesse est et Veraniolum meum et Fabullum.

13

1Cenabis bene, mi Fabulle, apud me paucis, si tibi di favent, diebus, si tecum attuleris bonam atque magnam cenam, non sine candida puella 5et vino et sale et omnibus cachinnis. haec si, inquam, attuleris, venuste noster cenabis bene; nam tui Catulli plenus sacculus est aranearum. sed contra accipies meros amores 10seu quid suavius elegantiusve est: nam unguentum dabo, quod meae puellae donarunt Veneres Cupidinesque, quod tu cum olfacies, deos rogabis totum ut te faciant, Fabulle, nasum.

14

1Ni te plus oculis meis amarem, iucundissime Calve, munere isto odissem te odio Vatiniano: nam quid feci ego quidve sum locutus, 5cur me tot male perderes poetis? isti di mala multa dent clienti qui tantum tibi misit impiorum. quod si, ut suspicor, hoc novum ac repertum munus dat tibi Sulla litterator, 10non est mi male, sed bene ac beate, quod non dispereunt tui labores. di magni, horribilem et sacrum libellum, quem tu scilicet ad tuum Catullum misti, continuo ut die periret, 15Saturnalibus, optimo dierum! non, non hoc tibi, false, sic abibit: nam, si luxerit, ad librariorum curram scrinia, Caesios, Aquinos, Suffenum, omnia colligam venena, 20ac te his suppliciis remunerabor. vos hinc interea valete, abite illuc unde malum pedem attulistis, saecli incommoda, pessimi poetae.

14a

1Si qui forte mearum ineptiarum lectores eritis manusque vestras non horrebitis admovere nobis, * * *

15

1Commendo tibi me ac meos amores, Aureli. Veniam peto pudentem, ut, si quicquam animo tuo cupisti quod castum expeteres et integellum, 5conserves puerum mihi pudice, non dico a populo: nihil veremur istos qui in platea modo huc modo illuc in re praetereunt sua occupati; verum a te metuo tuoque pene 10infesto pueris bonis malisque. quem tu qua libet, ut libet moveto quantum vis, ubi erit foris paratum: hunc unum excipio, ut puto, pudenter. quod si te mala mens furorque vecors 15in tantam impulerit, sceleste, culpam, ut nostrum insidiis caput lacessas, ah tum te miserum malique fati, quem attractis pedibus patente porta percurrent raphanique mugilesque.

16

1Pedicabo ego vos et irrumabo, Aureli pathice et cinaede Furi, qui me ex versiculis meis putastis, quod sunt molliculi, parum pudicum. 5nam castum esse decet pium poetam ipsum, versiculos nihil necesse est, qui tum denique habent salem ac leporem, si sunt molliculi ac parum pudici et quod pruriat incitare possunt, 10non dico pueris, sed his pilosis, qui duros nequeunt movere lumbos. vos quod milia multa basiorum legistis, male me marem putatis? pedicabo ego vos et irrumabo.

17

1O Colonia, quae cupis ponte ludere longo, et salire paratum habes, sed vereris inepta crura ponticuli assulis stantis in redivivis, ne supinus eat cavaque in palude recumbat, 5sic tibi bonus ex tua pons libidine fiat, in quo vel Salisubsili sacra suscipiantur, munus hoc mihi maximi da, Colonia, risus. quendam municipem meum de tuo volo ponte ire praecipitem in lutum per caputque pedesque, 10verum totius ut lacus putidaeque paludis lividissima maximeque est profunda vorago. insulsissimus est homo, nec sapit pueri instar bimuli tremula patris dormientis in ulna: cui cum sit viridissimo nupta flore puella 15(et puella tenellulo delicatior haedo, adservanda nigerrimis diligentius uvis), ludere hanc sinit ut libet, nec pili facit uni, nec se sublevat ex sua parte, sed velut alnus in fossa Liguri iacet suppernata securi, 20tantundem omnia sentiens quam si nulla sit usquam talis iste meus stupor nil videt, nihil audit, ipse qui sit, utrum sit an non sit, id quoque nescit. nunc eum volo de tuo ponte mittere pronum, si pote stolidum repente excitare veternum 25et supinum animum in gravi derelinquere caeno, ferream ut soleam tenaci in voragine mula.

21

1Aureli, pater esuritionum, non harum modo, sed quot aut fuerunt aut sunt aut aliis erunt in annis, pedicare cupis meos amores. 5nec clam: nam simul es, iocaris una, haerens ad latus omnia experiris. frustra: nam insidias mihi instruentem tangam te prior irrumatione. atque id si faceres satur, tacerem: 10nunc ipsum id doleo, quod esurire, ah me me, puer et sitire discet. quare desine, dum licet pudico, ne finem facias, sed irrumatus.

22

1Suffenus iste, Vare, quem probe nosti, homo est venustus et dicax et urbanus, idemque longe plurimos facit versus. puto esse ego illi milia aut decem aut plura 5perscripta, nec sic, ut fit, in palimpsesto relata: chartae regiae, novi libri, novi umbilici, lora, rubra membrana, derecta plumbo et pumice omnia aequata. haec cum legas tu, bellus ille et urbanus 10Suffenus unus caprimulgus aut fossor rursus videtur: tantum abhorret ac mutat. hoc quid putemus esse? Qui modo scurra aut si quid hac re tritius videbatur, idem infaceto est infacetior rure 15simul poemata attigit, neque idem unquam aeque est beatus ac poema cum scribit: tam gaudet in se tamque se ipse miratur. nimirum idem omnes fallimur, neque est quisquam quem non in aliqua re videre Suffenum 20possis. Suus cuique attributus est error, sed non videmus manticae quod in tergo est.

23

1Furi, cui neque servus est neque arca nec cimex neque araneus neque ignis, verum est et pater et noverca, quorum dentes vel silicem comesse possunt, 5est pulchre tibi cum tuo parente et cum coniuge lignea parentis. nec mirum: bene nam valetis omnes, pulchre concoquitis, nihil timetis, non incendia, non graves ruinas, 10non furta impia, non dolos veneni, non casus alios periculorum. atqui corpora sicciora cornu aut si quid magis aridum est habetis sole et frigore et esuritione. 15quare non tibi sit bene ac beate? a te sudor abest, abest saliva, mucusque et mala pituita nasi. hanc ad munditiem adde mundiorem, quod culus tibi purior salillo est, 20nec toto decies cacas in anno; atque id durius est faba et lapillis, quod tu si manibus teras fricesque, non unquam digitum inquinare possis. haec tu commoda tam beata, Furi, 25noli spernere nec putare parvi, et sestertia quae soles precari centum desine: nam satis beatu's.

24

1O qui flosculus es Iuventiorum, non horum modo, sed quot aut fuerunt aut posthac aliis erunt in annis, mallem divitias Midae dedisses 5isti cui neque servus est neque arca, quam sic te sineres ab illo amari. quid? Non est homo bellus? inquies. est: sed bello huic neque servus est neque arca. hoc tu quam libet abice elevaque: 10nec servum tamen ille habet neque arcam.

25

1Cinaede Thalle, mollior cuniculi capillo vel anseris medullula vel imula auricilla vel pene languido senis situque araneoso, idemque Thalle turbida rapacior procella, 5cum † diva mulier aries ostendit oscitantes, remitte pallium mihi meum quod involasti sudariumque Saetabum catagraphosque Thynos, inepte, quae palam soles habere tanquam avita. quae nunc tuis ab unguibus reglutina et remitte, 10ne laneum latusculum manusque mollicellas inusta turpiter tibi flagella conscribillent, et insolenter aestues velut minuta magno deprensa navis in mari vesaniente vento.

26

1Furi, villula vestra non ad Austri flatus opposita est neque ad Favoni nec saevi Boreae aut Apeliotae, verum ad milia quindecim et ducentos. 5o ventum horribilem atque pestilentem!

27

1Minister vetuli puer Falerni inger mi calices amariores, ut lex Postumiae iubet magistrae, ebrioso acino ebriosioris. 5at vos quo libet hinc abite, lymphae, vini pernicies, et ad severos migrate: hic merus est Thyonianus.

28

1Pisonis comites, cohors inanis aptis sarcinulis et expeditis, Verani optime tuque mi Fabulle, quid rerum geritis? Satisne cum isto 5vappa frigoraque et famem tulistis? ecquidnam in tabulis patet lucelli expensum, ut mihi, qui meum secutus praetorem refero datum lucello, o Memmi, bene me ac diu supinum 10tota ista trabe lentus irrumasti. sed, quantum video, pari fuistis casu: nam nihilo minore verpa farti estis. pete nobiles amicos. at vobis mala multa di deaeque 15dent, opprobria Romuli Remique.

29

1Quis hoc potest videre, quis potest pati, nisi impudicus et vorax et aleo, Mamurram habere quod comata Gallia habebat ante et ultima Britannia? 5Cinaede Romule, haec videbis et feres? et ille nunc superbus et superfluens perambulabit omnium cubilia ut albulus columbus aut Adoneus? cinaede Romule, haec videbis et feres? 10es impudicus et vorax et aleo. eone nomine, imperator unice, fuisti in ultima occidentis insula, ut ista vestra diffututa mentula ducenties comesset aut trecenties? 15quid est alid sinistra liberalitas? parum expatravit an parum elluatus est? paterna prima lancinata sunt bona; secunda praeda Pontica; inde tertia Hibera, quam scit amnis aurifer Tagus. 20nunc Galliae timetur et Britanniae. quid hunc malum fovetis? aut quid hic potest nisi uncta devorare patrimonia? eone nomine † urbis opulentissime socer generque, perdidistis omnia?

30

1Alfene immemor atque unanimis false sodalibus, iam te nil miseret, dure, tui dulcis amiculi? iam me prodere, iam non dubitas fallere, perfide? nec facta impia fallacum hominum caelicolis placent; 5quae tu neglegis, ac me miserum deseris in malis. eheu, quid faciant, dic, homines, cuive habeant fidem? certe tute iubebas animam tradere, inique, me inducens in amorem, quasi tuta omnia mi forent. idem nunc retrahis te ac tua dicta omnia factaque 10ventos irrita ferre ac nebulas aerias sinis. si tu oblitus es, at di meminerunt, meminit Fides, quae te ut paeniteat postmodo facti faciet tui.

31

1Paene insularum, Sirmio, insularumque ocelle, quascumque in liquentibus stagnis marique vasto fert uterque Neptunus, quam te libenter quamque laetus inviso, 5vix mi ipse credens Thyniam atque Bithynos liquisse campos et videre te in tuto! o quid solutis est beatius curis, cum mens onus reponit, ac peregrino labore fessi venimus larem ad nostrum 10desideratoque adquiescimus lecto? hoc est quod unum est pro laboribus tantis. salve, o venusta Sirmio, atque ero gaude; gaudete vosque, o Lydiae lacus undae; ridete, quidquid est domi cachinnorum.

32

1Amabo, mea dulcis Ipsithilla, meae deliciae, mei lepores, iube ad te veniam meridiatum. et si iusseris illud, adiuvato, 5ne quis liminis obseret tabellam, neu tibi libeat foras abire; sed domi maneas paresque nobis novem continuas fututiones. verum, si quid ages, statim iubeto: 10nam pransus iaceo et satur supinus pertundo tunicamque palliumque.

33

1O furum optime balneariorum Vibenni pater, et cinaede fili, (nam dextra pater inquinatiore, culo filius est voraciore) 5cur non exsilium malasque in oras itis, quandoquidem patris rapinae notae sunt populo, et natis pilosas, fili, non potes asse venditare?

34

1Dianae sumus in fide puellae et pueri integri; Dianam pueri integri puellaeque canamus.
5O Latonia, maximi magna progenies Iovis, quam mater prope Deliam deposivit olivam,
montium domina ut fores 10silvarumque virentium saltuumque reconditorum amniumque sonantum;
tu Lucina dolentibus Iuno dicta puerperis, 15tu potens Trivia et notho es dicta lumine Luna.
tu cursu, dea, menstruo metiens iter annuum rustica agricolae bonis 20tecta frugibus exples.
sis quocumque tibi placet sancta nomine, Romulique, antique ut solita es, bona sospites ope gentem.

35

1Poetae tenero, meo sodali velim Caecilio, papyre, dicas, Veronam veniat, Novi relinquens Comi moenia Lariumque litus: 5nam quasdam volo cogitationes amici accipiat sui meique. quare, si sapiet, viam vorabit, quamvis candida milies puella euntem revocet manusque collo 10ambas iniciens roget morari, quae nunc, si mihi vera nuntiantur, illum deperit impotente amore: nam quo tempore legit incohatam Dindymi dominam, ex eo misellae 15ignes interiorem edunt medullam. ignosco tibi, Sapphica puella Musa doctior: est enim venuste Magna Caecilio incohata Mater.

36

1Annales Volusi, cacata charta, votum solvite pro mea puella: nam sanctae Veneri Cupidinique vovit, si sibi restitutus essem 5desissemque truces vibrare iambos, electissima pessimi poetae scripta tardipedi deo daturam infelicibus ustilanda lignis. et hoc pessima se puella vidit 10iocose lepide vovere divis. nunc, o caeruleo creata ponto, quae sanctum Idalium Uriosque apertos, quaeque Ancona Cnidumque harundinosam colis, quaeque Amathunta, quaeque Golgos, 15quaeque Durrachium Hadriae tabernam, acceptum face redditumque votum, si non inlepidum neque invenustum est. at vos interea venite in ignem, pleni ruris et inficetiarum 20Annales Volusi, cacata charta.

37

1Salax taberna vosque contubernales, a pilleatis nona fratribus pila, solis putatis esse mentulas vobis, solis licere quidquid est puellarum 5confutuere et putare ceteros hircos? an, continenter quod sedetis insulsi centum an ducenti, non putatis ausurum me una ducentos irrumare sessores? atqui putate: namque totius vobis 10frontem tabernae sopionibus scribam. puella nam mi, quae meo sinu fugit, amata tantum quantum amabitur nulla, pro qua mihi sunt magna bella pugnata, consedit istic. hanc boni beatique 15omnes amatis, et quidem, quod indignum est, omnes pusilli et semitarii moechi: tu praeter omnes une de capillatis, cuniculosae Celtiberiae fili, Egnati, opaca quem bonum facit barba 20et dens Hibera defricatus urina.

38

1Male est, Cornifici, tuo Catullo, male est me hercule ei et laboriose, et magis magis in dies et horas. quem tu, quod minimum facillimumque est, 5qua solatus es adlocutione? irascor tibi.sic meos amores? paulum quid libet adlocutionis, maestius lacrimis Simonideis.

39

1Egnatius, quod candidos habet dentes, renidet usque quaque.si ad rei ventum est subsellium, cum orator excitat fletum, renidet ille. si ad pii rogum fili 5lugetur, orba cum flet unicum mater, renidet ille.quidquid est, ubicumque est, quodcumque agit, renidet.hunc habet morbum neque elegantem, ut arbitror, neque urbanum. quare monendum est te mihi, bone Egnati. 10si urbanus esses aut Sabinus aut Tiburs aut parcus Umber aut obesus Etruscus aut Lanuvinus ater atque dentatus aut Transpadanus, ut meos quoque attingam, aut qui libet qui puriter lavit dentes, 15tamen renidere usque quaque te nollem; nam risu inepto res ineptior nulla est. nunc Celtiber es: Celtiberia in terra, quod quisque minxit, hoc sibi solet mane dentem atque russam defricare gingivam, 20ut quo iste vester expolitior dens est, hoc te amplius bibisse praedicet loti.

40

1Quaenam te mala mens, miselle Ravide, agit praecipitem in meos iambos? quis deus tibi non bene advocatus vecordem parat excitare rixam? 5an ut pervenias in ora vulgi? quid vis? qua libet esse notus optas? eris, quandoquidem meos amores cum longa voluisti amare poena.

41

1Ameana puella defututa tota milia me decem poposcit, ista turpiculo puella naso, decoctoris amica Formiani. 5propinqui, quibus est puella curae, amicos medicosque convocate: non est sana puella, nec rogare qualis sit solet aes imaginosum.

42

1Adeste, hendecasyllabi, quot estis omnes undique, quotquot estis omnes. iocum me putat esse moecha turpis et negat mihi vestra reddituram 5pugillaria, si pati potestis. persequamur eam, et reflagitemus. quae sit quaeritis? illa quam videtis turpe incedere, mimice ac moleste ridentem catuli ore Gallicani. 10circumsistite eam, et reflagitate: moecha putida, redde codicillos, redde, putida moecha, codicillos. non assis facis? o lutum, lupanar, aut si perditius potes quid esse. 15sed non est tamen hoc satis putandum. quod si non aliud potest, ruborem ferreo canis exprimamus ore. conclamate iterum altiore voce moecha putida, redde codicillos, 20redde, putida moecha, codicillos. sed nil proficimus, nihil movetur. mutanda est ratio modusque nobis, si quid proficere amplius potestis, pudica et proba, redde codicillos.

43

1Salve, nec minimo puella naso nec bello pede nec nigris ocellis nec longis digitis nec ore sicco nec sane nimis elegante lingua, 5decoctoris amica Formiani. ten provincia narrat esse bellam? tecum Lesbia nostra comparatur? o saeclum insapiens et infacetum!

44

1O funde noster seu Sabine seu Tiburs (nam te esse Tiburtem autumant quibus non est cordi Catullum laedere: at quibus cordi est quovis Sabinum pignore esse contendunt), 5sed seu Sabine sive verius Tiburs, fui libenter in tua suburbana villa malamque pectore expuli tussim, non immerenti quam mihi meus venter, dum sumptuosas adpeto, dedit, cenas. 10nam, Sestianus dum volo esse conviva, orationem in Antium petitorem plenam veneni et pestilentiae legi. hic me gravido frigida et frequens tussis quassavit usque dum in tuum sinum fugi 15et me recuravi otioque et urtica. quare refectus maximas tibi grates ago, meum quod non es ulta peccatum. nec deprecor iam, si nefaria scripta Sesti recepso, quin gravedinem et tussim 20non mi, sed ipsi Sestio ferat frigus, qui tunc vocat me cum malum librum legi.

45

1Acmen Septimius suos amores tenens in gremio mea, inquit, Acme, ni te perdite amo atque amare porro omnes sum adsidue paratus annos 5quantum qui pote plurimum perire, solus in Libya Indiaque tosta caesio veniam obvius leoni. hoc ut dixit, Amor, sinistra ut ante, dextra sternuit adprobationem. 10at Acme leviter caput reflectens et dulcis pueri ebrios ocellos illo purpureo ore saviata sic, inquit, mea vita, Septimille, huic uni domino usque serviamus, 15ut multo mihi maior acriorque ignis mollibus ardet in medullis. hoc ut dixit, Arnor, sinistra ut ante, dextra sternuit adprobationem. nunc ab auspicio bono profecti 20mutuis animis amant amantur. unam Septimius misellus Acmen mavult quam Syrias Britanniasque: uno in Septimio fidelis Acme facit delicias libidinesque. 25quis ullos homines beatiores vidit, quis Venerem auspicatiorem?

46

1Iam ver egelidos refert tepores, iam caeli furor aequinoctialis iucundis Zephyri silescit auris. linquantur Phrygii, Catulle, campi 5Nicaeaeque ager uber aestuosae: ad claras Asiae volemus urbes. iam mens praetrepidans avet vagari, iam laeti studio pedes vigescunt. o dulces comitum valete coetus, 10longe quos simul a domo profectos diversae variae viae reportant.

47

1Porci et Socration, duae sinistrae Pisonis, scabies famesque mundi, vos Veraniolo meo et Fabullo verpus praeposuit Priapus ille? 5vos convivia lauta sumptuose de die facitis? mei sodales quaerunt in trivio vocationes?

48

1Mellitos oculos tuos, Iuventi, siquis me sinat usque basiare, usque ad milia basiem trecenta, nec unquam videar satur futurus, 5non si densior aridis aristis sit nostrae seges osculationis.

49

1Disertissime Romuli nepotum, quot sunt quotque fuere, Marce Tulli, quotque post aliis erunt in annis, gratias tibi maximas Catullus 5agit pessimus omnium poeta, tanto pessimus omnium poeta quanto tu optimus omnium patronus.

50

1Hesterno, Licini, die otiosi multum lusimus in meis tabellis, ut convenerat esse delicatos. scribens versiculos uterque nostrum 5ludebat numero modo hoc modo illoc, reddens mutua per iocum atque vinum. atque illinc abii tuo lepore incensus, Licini, facetiisque, ut nec me miserum cibus iuvaret, 10nec somnus tegeret quiete ocellos, sed toto indomitus furore lecto versarer cupiens videre lucem, ut tecum loquerer simulque ut essem. at defessa labore membra postquam 15semimortua lectulo iacebant, hoc, iucunde, tibi poema feci, ex quo perspiceres meum dolorem. nunc audax cave sis, precesque nostras, oramus, cave despuas, ocelle, 20ne poenas Nemesis reposcat a te. est vehemens dea: laedere hanc caveto.

51

1Ille mi par esse deo videtur, ille, si fas est, superare divos qui sedens adversus identidem te spectat et audit
5dulce ridentem, misero quod omnis eripit sensus mihi: nam simul te, Lesbia, adspexi, nihil est super mi * * *
lingua sed torpet, tenuis sub artus 10flamma demanat, sonitu suopte tintinant aures, gemina teguntur lumina nocte.
otium, Catulle, tibi molestum est: otio exsultas nimiumque gestis. 15otium et reges prius et beatas perdidit urbes.

52

1Quid est, Catulle? quid moraris emori? sella in curuli struma Nonius sedet, per consulatum perierat Vatinius: quid est, Catulle? quid moraris emori?

53

1Risi nescio quem modo e corona, qui, cum mirifice Vatiniana meus crimina Calvus explicasset, admirans ait haec manusque tollens 5di magni, salaputium disertum!

54

1Othonis caput oppido est pusillum, * * * et eri rustica semilauta crura, subtile et leve peditum Libonis, * * * si non omnia, displicere vellem 5tibi et Fuficio, seni recocto * * * irascere iterum meis iambis immerentibus, unice imperator.

55

1Oramus, si forte non molestum est, demonstres ubi sint tuae tenebrae. te campo quaesivimus minore, te in circo, te in omnibus libellis, 5te in templo summi Iovis sacrato. in Magni simul ambulatione femellas omnes, amice, prendi, quas vultu vidi tamen serenas. † A velte sic ipse flagitabam: 10camerium mihi, pessimae puellae! quaedam inquit nudum † reduc † en hic in roseis latet papillis. sed te iam ferre Herculi labos est: Non custos si fingar ille Cretum, non si Pegaseo ferar volatu, 25non Ladas ego pinnipesve Perseus, non Rhesi niveae citaeque bigae: adde huc plumipedes volatilesque, ventorumque simul require cursum, quos vinctos, Cameri, mihi dicares: 30defessus tamen omnibus medullis et multis langoribus peresus essem te mihi, amice, quaeritando. tanto ten fastu negas, amice? 15dic nobis ubi sis futurus, ede audacter, committe, crede luci. nunc te lacteolae tenent puellae? si linguam clauso tenes in ore, fructus proicies amoris omnes: 20verbosa gaudet Venus loquella. vel vi vis, licet obseres palatum, dum veri sis particeps amoris.

56

1O rem ridiculam, Cato, et iocosam dignamque auribus et tuo cachinno. ride, quidquid amas, Cato, Catullum: res est ridicula et nimis iocosa. 5deprendi modo pupulum puellae trusantem: hunc ego, si placet Dionae, pro telo rigida mea cecidi.

57

1Pulchre convenit improbis cinaedis, Mamurrae pathicoque Caesarique. nec mirum: maculae pares utrisque, urbana altera et illa Formiana, 5impressae resident nec eluentur: morbosi pariter gemelli utrique, uno in lecticulo erudituli ambo, non hic quam ille magis vorax adulter, rivales socii puellularum: 10pulchre convenit improbis cinaedis.

58

1Caeli, Lesbia nostra, Lesbia illa, illa Lesbia, quam Catullus unam plus quam se atque suos amavit omnes, nunc in quadriviis et angiportis 5glubit magnanimi Remi nepotes.

59

1Bononiensis Rufa Rufulum fellat, uxor Meneni, saepe quam in sepulcretis vidistis ipso rapere de rogo cenam, cum devolutum ex igne prosequens panem 5ab semiraso tunderetur ustore.

60

1Num te leaena montibus Libystinis aut Scylla latrans infima inguinum parte tam mente dura procreavit ac taetra, ut supplicis vocem in novissimo casu 5contemptam haberes, ah nimis fero corde?

Liber long_poems

61

1Collis o Heliconii cultor, Uraniae genus, qui rapis teneram ad virum virginem, o Hymenaee Hymen, 5o Hymen Hymenaee,
cinge tempora floribus suave olentis amaraci, flammeum cape, laetus huc, huc veni niveo gerens 10luteum pede soccum,
excitusque hilari die nuptialia concinens voce carmina tinnula pelle humum pedibus, manu 15pineam quate taedam.
namque Vinia Manilo, qualis Idalium colens venit ad Phrygium Venus iudicem, bona cum bona 20nubet alite virgo,
floridis velut enitens myrtus Asia ramulis, quos hamadryades deae ludicrum sibi rosido 25nutriunt umore.
quare age huc aditum ferens perge linquere Thespiae rupis Aonios specus, nympha quos super irrigat 30frigerans Aganippe,
ac domum dominam voca coniugis cupidam novi, mentem amore revinciens ut tenax hedera huc et huc 35arborem implicat errans.
vosque item simul, integrae virgines, quibus advenit par dies, agite in modum dicite, o Hymenaee Hymen, 40o Hymen Hymenaee.
ut libentius, audiens se citarier ad suum munus, huc aditum ferat dux bonae Veneris, boni 45coniugator amoris.
quis deus magis anxiis est petendus amantibus? quem colent homines magis caelitum? o Hymenaee Hymen, 50o Hymen Hymenaee.
te suis tremulus parens invocat, tibi virgines zonula solvunt sinus, te timens cupida novus 55captat aure maritus.
tu fero iuveni in manus floridam ipse puellulam dedis a gremio suae matris, o Hymenaee Hymen, 60o Hymen Hymenaee.
nil potest sine te Venus fama quod bona comprobet commodi capere: at potest te volente.quis huic deo 65compararier ausit?
nulla quit sine te domus liberos dare, nec parens stirpe nitier: at potest te volente.quis huic deo 70compararier ausit?
quae tuis careat sacris non queat dare praesides terra finibus: at queat te volente.quis huic deo 75compararier ausit?
claustra pandite ianuae, virgo adest. viden ut faces splendidas quatiunt comas? * * * 80* * *
* * * * * * tardet ingenuus pudor: quem tamen magis audiens 85flet quod ire necesse est.
flere desine. Non tibi, Au- runculeia, periculum est ne qua femina pulchrior clarum ab Oceano diem 90viderit venientem.
talis in vario solet divitis domini hortulo stare flos hyacinthinus. sed moraris, abit dies: 95prodeas, nova nupta.
prodeas, nova nupta, si iam videtur, et audias nostra verba.vide ut faces aureas quatiunt comas: 100prodeas, nova nupta.
non tuus levis in mala deditus vir adultera probra turpia persequens a tuis teneris volet 105secubare papillis,
lenta quin velut adsitas vitis implicat arbores, implicabitur in tuum complexum.Sed abit dies: 110prodeas, nova nupta.
o cubile quod omnibus * * * * * * * * * 115candido pede lecti,
quae tuo veniunt ero, quanta gaudia, quac vaga nocte, quae medio die gaudeat! sed abit dies: 120Prodeas, nova nupta.
tollite, o pueri, faces: flammeum video venire. ite, concinite in modum o Hymen Hymenaee io, 125o Hymen Hymenaee.
ne diu taceat procax fescennina iocatio, nec nuces pueris neget desertum domini audiens 130concubinus amorem.
da nuces pueris, iners concubine: satis diu lusisti nucibus: libet iam servire Talasio. 135concubine, nuces da.
sordebant tibi vilicae, concubine, hodie atque heri: nunc tuum cinerarius tondet os. miser ah miser 140concubine, nuces da.
diceris male te a tuis unguentate glabris marite abstinere: sed abstine. o Hymen Hymenaee io, 145o Hymen Hymenaee.
scimus haec tibi quae licent sola cognita: sed marito ista non eadem licent. o Hymen Hymenaee io, 150o Hymen Hymenaee.
nupta, tu quoque quae tuus vir petet cave ne neges, ne petitum aliunde eat. o Hymen Hymenaee io, 155o Hymen Hymenaee.
en tibi domus ut potens et beata viri tui: quae tibi sine serviat (o Hymen Hymenaee io, 160o Hymen Hymenaee).
usque dum tremulum movens cana tempus anilitas omnia omnibus adnuit. o Hymen Hymenaee io, 165o Hymen Hymenaee.
transfer omine cum bono limen aureolos pedes, rasilemque subi forem. o Hymen Hymenaee io, 170o Hymen Hymenaee.
adspice unus ut accubans vir tuus Tyrio in toro totus immineat tibi. o Hymen Hymenaee io, 175o Hymen Hymenaee.
illi non minus ac tibi pectore uritur intimo flamma, sed penite magis o Hymen Hymenaee io, 180o Hymen Hymenaee.
mitte bracchiolum teres, praetextate, puellulae: iam cubile adeat viri. o Hymen Hymenaee io, 185o Hymen Hymenaee.
o bonae senibus viris cognitae bene feminae, conlocate puellulam. o Hymen Hymenaee io, 190o Hymen Hymenaee.
iam licet venias, marite: uxor in thalamo tibi est ore floridulo nitens alba parthenice velut 195luteumve papaver.
at, marite, (ita me iuvent caelites) nihilo minus pulcher es, neque te Venus neglegit. sed abit dies: 200perge, ne remorare.
non diu remoratus es, iam venis. bona te Venus iuverit, quoniam palam quod cupis cupis et bonum 205non abscondis amorem.
ille pulveris Africi siderumque micantium subducat numerum prius, qui vestri numerare vult 210multa milia ludi.
ludite ut libet, et brevi liberos date. non decet tam vetus sine liberis nomen esse, sed indidem 215semper ingenerari.
Torquatus volo parvulus matris e gremio suae porrigens teneras manus dulce rideat ad patrem 220semihiante labello.
sit suo similis patri Manlio et facile insciis noscitetur ab omnibus et pudicitiam suae 225matris indicet ore.
talis illius a bona matre laus genus adprobet qualis unica ab optima matre Telemacho manet 230fama Penelopeo.
claudite ostia, virgines: lusimus satis. at, boni coniuges, bene vivite et munere adsiduo valentem 235exercete iuventam.

62

1Vesper adest: iuvenes, consurgite: vesper Olympo exspectata diu vix tandem lumina tollit. surgere iam tempus, iam pinguis linquere mensas; iam veniet virgo, iam dicetur hymenaeus. 5Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee.
cernitis, innuptae, iuvenes? consurgite contra: nimirum Oetaeos ostendit Noctifer ignes. sic certe est: viden ut perniciter exsiluere? non temere exsiluere; canent quod vincere par est. 10Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee.
non facilis nobis, aequales, palma parata est: adspicite, innuptae secum ut meditata requirunt. non frustra meditantur; habent memorabile quod sit. nec mirum, penitus quae tota mente laborant. 15nos alio mentes, alio divisimus aures: iure igitur vincemur; amat victoria curam. quare nunc animos saltem convertite vestros: dicere iam incipient, iam respondere decebit. Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.
20Hespere, qui caelo fertur crudelior ignis? qui natam possis complexu avellere matris, complexu matris retinentem avellere natam et iuveni ardenti castam donare puellam. quid faciunt hostes capta crudelius urbe? 25Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.
Hespere, qui caelo lucet iucundior ignis? qui desponsa tua firmes conubia flammma, quae pepigere viri, pepigerunt ante parentes, nec iunxere prius quam se tuus extulit ardor. 30quid datur a divis felici optatius hora? Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.
Hesperus e nobis, aequales, abstulit unam * * *
namque tuo adventu vigilat custodia semper. nocte latent fures, quos idem saepe revertens, 35Hespere, mutato comprendis nomine eosdem. at libet innuptis ficto te carpere questu. quid tum, si carpunt tacita quem mente requirunt? Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.
ut flos in saeptis secretus nascitur hortis, 40ignotus pecori, nullo convulsus aratro, quem mulcent aurae, firmat sol, educat imber, multi illum pueri, multae optavere puellae; idem cum tenui carptus defloruit ungui, nulli illum pueri, nullae optavere puellae: 45sic virgo, dum intacta manet, dum cara suis est; cum castum amisit polluto corpore florem, nec pueris iucunda manet nec cara puellis. Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.
ut vidua in nudo vitis quae nascitur arvo 50nunquam se extollit, nunquam mitem educat uvam, sed tenerum prono deflectens pondere corpus iam iam contingit summum radice flagellum, hanc nulli agricolae, nulli accoluere iuvenci; at si forte eadem est ulmo coniuncta marito, 55multi illam agricolae, multi accoluere iuvenci: sic virgo, dum intacta manet, dum inculta senescit; cum par conubium maturo tempore adepta est, cara viro magis et minus est invisa parenti.
et tu ne pugna cum tali coniuge, virgo. 60non aequum est pugnare, pater cui tradidit ipse, ipse pater cum matre, quibus parere necesse est. virginitas non tota tua est, ex parte parentum est: tertia pars patri, pars est data tertia matri, tertia sola tua est.noli pugnare duobus, 65qui genero sua iura simul cum dote dederunt. Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.

63

1Super alta vectus Attis celeri rate maria Phrygium ut nemus citato cupide pede tetigit adiitque opaca silvis redimita loca deae, stimulatus ibi furenti rabie, vagus animis 5devolvit ili acuto sibi pondera silice. itaque ut relicta sensit sibi membra sine viro, etiam recente terrae sola sanguine maculans niveis citata cepit manibus leve typanum, typanum, tubam Cybelles, tua, mater, initia, 10quatiensque terga tauri teneris cava digitis canere haec suis adorta est tremebunda comitibus agite ite ad alta, Gallae, Cybeles nemora simul, simul ite, Dindymenae dominae vaga pecora, aliena quae petentes velut exsules loca 15sectam meam exsecutae duce me mihi comites rapidum salum tulistis truculentaque pelagi et corpus evirastis Veneris nimio odio, hilarate erae citatis erroribus animum. mora tarda mente cedat; simul ite, sequimini 20Phrygiam ad domum Cybelles, Phrygia ad nemora deae, ubi cymbalum sonat vox, ubi tympana reboant, tibicen ubi canit Phryx curvo grave calamo, ubi capita maenades vi iaciunt hederigerae, ubi sacra sancta acutis ululatibus agitant, 25ubi suevit illa divae volitare vaga cohors, quo nos decet citatis celerare tripudiis. simul haec comitibus Attis cecinit notha mulier, thiasus repente linguis trepidantibus ululat, leve tympanum remugit, cava cymbala recrepant, 30viridem citus adit Idam properante pede chorus. furibunda simul anhelans vaga vadit animam agens comitata tympano Attis per opaca nemora dux, veluti iuvenca vitans onus indomita iugi: rapidae ducem secuntur Gallae properipedem. 35itaque, ut domum Cybelles tetigere lassulae, nimio e labore somnum capiunt sine Cerere. piger his labante langore oculos sopor operit: abit in quiete molli rabidus furor animi. sed ubi oris aurei Sol radiantibus oculis 40lustravit aethera album, sola dura, mare ferum, pepulitque noctis umbras vegetis sonipedibus, ibi Somnus excitam Attin fugiens citus abiit: trepidante eum recepit dea Pasithea sinu. ita de quiete molli rapida sine rabie 45simul ipsa pectore Attis sua facta recoluit, liquidaque mente vidit sine quis ubique foret, animo aestuante rusum reditum ad vada tetulit. ibi maria vasta visens lacrimantibus oculis patriam adlocuta maesta est ita voce miseriter: 50patria o mei creatrix, patria o mea genetrix, ego quam miser relinquens, dominos ut erifugae famuli solent, ad Idae tetuli nemora pedem, ut apud nivem et ferarum gelida stabula forem et earum omnia adirem furibunda latibula, 55ubinam aut quibus locis te positam, patria, reor? cupit ipsa pupula ad te sibi derigere aciem, rabie fera carens dum breve tempus animus est. egone a mea remota haec ferar in nemora domo? patria, bonis, amicis, genitoribus abero? 60abero foro, palaestra, stadio, et gymnasiis? miser ah miser, querendum est etiam atque etiam, anime. quod enim genus figurae est ego non quod obierim? ego mulier, ego adulescens, ego ephebus, ego puer, ego gymnasi fui flos, ego eram decus olei: 65mihi ianuae frequentes, mihi limina tepida, mihi floridis corollis redimita domus erat, linquendum ubi esset orto mihi sole cubiculum. ego nunc deum ministra et Cybeles famula ferar? ego maenas, ego mei pars, ego vir sterilis ero? 70ego viridis algida Idae nive amicta loca colam? ego vitam agam sub altis Phrygiae columinibus, ubi cerva silvicultrix, ubi aper nemorivagus? iam iam dolet quod egi, iam iamque paenitet. roseis ut huic labellis sonitus citus abiit 75geminas deorum ad aures nova nuntia referens, ibi iuncta iuga resoluens Cybele leonibus laevumque pecoris hostem stimulans ita loquitur. Agedum, inquit, age ferox i, fac ut hunc furor agitet, fac uti furoris ictu reditum in nemora ferat, 80mea libere nimis qui fugere imperia cupit. age caede terga cauda, tua verbera patere, fac cuncta mugienti fremitu loca retonent, rutilam ferox torosa cervice quate iubam. ait haec minax Cybelle religatque iuga manu. 85ferus ipse sese adhortans rabidum incitat animo, vadit, fremit, refringit virgulta pede vago. at ubi umida albicantis loca litoris adiit tenerumque vidit Attin prope marmora pelagi, facit impetum: ille demens fugit in nemora fera: 90ibi semper omne vitae spatium famula fuit. dea magna, dea Cybelle, dea domina Dindymi, procul a mea tuus sit furor omnis, era, domo: alios age incitatos, alios age rabidos.

64

1Peliaco quondam prognatae vertice pinus dicuntur liquidas Neptuni nasse per undas Phasidos ad fluctus et fines Aeeteos, cum lecti iuvenes, Argivae robora pubis, 5auratam optantes Colchis avertere pellem ausi sunt vada salsa cita decurrere puppi, caerula verrentes abiegnis aequora palmis. diva quibus retinens in summis urbibus arces ipsa levi fecit volitantem flamine currum, 10pinea coniungens inflexae texta carinae. illa rudem cursu prima imbuit Amphitriten. quae simul ac rostro ventosum proscidit aequor tortaque remigio spumis incanduit unda, emersere freti candenti e gurgite vultus 15aequoreae monstrum Nereides admirantes. illa, siqua alia, viderunt luce marinas mortales oculis nudato corpore nymphas nutricum tenus exstantes e gurgite cano. tum Thetidis Peleus incensus fertur amore, 20tum Thetis humanos non despexit hymenaeos, tum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit. o nimis optato saeclorum tempore nati heroes, salvete, deum genus, o bona matrum progenies, salvete iterum * * * vos ego saepe meo, vos carmine compellabo, 25teque adeo eximie taedis felicibus aucte Thessaliae columen Peleu, cui Iuppiter ipse, ipse suos divum genitor concessit amores. tene Thetis tenuit pulcherrirma Nereine? tene suam Tethys concessit ducere neptem 30Oceanusque, mari totum qui amplectitur orbem? quae simul optatae finito tempore luces advenere, domum conventu tota frequentat Thessalia, oppletur laetanti regia coetu: dona ferunt prae se, declarant gaudia vultu. 35deseritur Cieros, linquunt Phthiotica Tempe Crannonisque domos ac moenia Larisaea, Pharsalum coeunt, Pharsalia tecta frequentant. rura colit nemo, mollescunt colla iuvencis, non humilis curvis purgatur vinea rastris, 40non glaebam prono convellit vomere taurus, non falx attenuat frondatorum arboris umbram, squalida desertis robigo infertur aratris. ipsius at sedes, quacumque opulenta recessit regia, fulgenti splendent auro atque argento. 45candet ebur soliis, conlucent pocula mensae, tota domus gaudet regali splendida gaza. pulvinar vero divae geniale locatur sedibus in mediis, Indo quod dente politum tincta tegit roseo conchyli purpura fuco. 50haec vestis priscis hominum variata figuris heroum mira virtutes indicat arte. namque fluentisono prospectans litore Diae Thesea cedentem celeri cum classe tuetur indomitos in corde gerens Ariadna furores, 55necdum etiam sese quae visit visere credit, ut pote fallaci quae tunc primum excita somno desertam in sola miseram se cernat harena. immemor at iuvenis fugiens pellit vada remis, irrita ventosae linquens promissa procellae. 60quem procul ex alga maestis Minois ocellis saxea ut effigies bacchantis prospicit, eheu, prospicit et magnis curarum fluctuat undis, non flavo retinens subtilem vertice mitram, non contecta levi velatum pectus amictu, 65non tereti strophio lactentis vincta papillas, omnia quae toto delapsa e corpore passim ipsius ante pedes fluctus salis adludebant. sic neque tum mitrae neque tum fluitantis amictus illa vicem curans toto ex te pectore, Theseu, 70toto animo, tota pendebat perdita mente. ah misera, adsiduis quam luctibus exsternavit spinosas Erycina serens in pectore curas illa tempestate, ferox quo ex tempore Theseus egressus curvis e litoribus Piraei 75attigit iniusti regis Gortynia tecta. nam perhibent olim crudeli peste coactam Androgeoneae poenas exsolvere caedis electos iuvenes simul et decus innuptarum Cecropiam solitam esse dapem dare Minotauro. 80quis angusta malis cum moenia vexarentur, ipse suum Theseus pro caris corpus Athenis proicere optavit potius quam talia Cretam funera Cecropiae nec funera portarentur. atque ita nave levi nitens ac lenibus auris 85magnanimum ad Minoa venit sedesque superbas. hunc simul ac cupido conspexit lumine virgo regia, quam suavis exspirans castus odores lectulus in molli complexu matris alebat, quales Eurotae progignunt flumina myrtos 90aurave distinctos educit verna colores, non prius ex illo flagrantia declinavit lumina quam cuncto concepit corpore flammam funditus atque imis exarsit tota medullis. heu misere exagitans immiti corde furores, 95sancte puer, curis hominum qui gaudia misces, quaeque regis Golgos quaeque Idalium frondosum, qualibus incensam iactastis mente puellam fluctibus in flavo saepe hospite suspirantem! quantos illa tulit languenti corde timores, 100quanto saepe magis fulgore expalluit auri, cum saevum cupiens contra contendere monstrum aut mortem appeteret Theseus aut praemia laudis. non ingrata tamen frustra munuscula divis promittens tacito succendit vota labello. 105nam velut in summo quatientem bracchia Tauro quercum aut conigeram sudanti cortice pinum indomitus turbo contorquens flamine robur eruit (illa procul radicitus exturbata prona cadit, † lateque cum eius obvia frangens), 110sic domito saevum prostravit corpore Theseus nequiquam vanis iactantem cornua ventis. inde pedem sospes multa cum laude reflexit errabunda regens tenui vestigia filo, ne labyrintheis e flexibus egredientem 115tecti frustraretur inobservabilis error. sed quid ego a primo digressus carmine plura commemorem, ut linquens genitoris filia vultum, ut consanguineae complexum, ut denique matris, quae misera in gnata deperdita laetabatur, 120omnibus his Thesei dulcem praeoptarit amorem, aut ut vecta rati spumosa ad litora Diae venerit, aut ut eam devinctam lumina somno liquerit immemori discedens pectore coniunx? saepe illam perhibent ardenti corde furentem 125clarisonas imo fudisse ex pectore voces, ac tum praeruptos tristem conscendere montes unde aciem in pelagi vastos protenderet aestus, tum tremuli salis adversas procurrere in undas mollia nudatae tollentem tegmina surae, 130atque haec extremis maestam dixisse querelis, frigidulos udo singultus ore cientem: sicine me patriis avectam, perfide, ab aris, perfide, deserto liquisti in litore, Theseu? sicine discedens neglecto numine divum 135immernor ah devota domum periuria portas? nullane res potuit crudelis flectere mentis consilium? tibi nulla fuit clementia praesto immite ut nostri vellet miserescere pectus? at non haec quondam blanda promissa dedisti 140voce mihi, non haec miserae sperare iubebas, sed conubia laeta, sed optatos hymenaeos: quae cuncta aerii discerpunt irrita venti. nunc iam nulla viro iuranti femina credat, nulla viri speret sermones esse fideles: 145quis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci, nil metuunt iurare, nihil promittere parcunt: sed simul ac cupidae mentis satiata libido est, dicta nihil meminere, nihil periuria curant. certe ego te in medio versantem turbine leti 150eripui et potius germanum amittere crevi quam tibi fallaci supremo in tempore deessem: pro quo dilaceranda feris dabor alitibusque praeda neque iniecta tumulabor mortua terra. quaenam te genuit sola sub rupe leaena, 155quod mare conceptum spumantibus exspuit undis. quae Syrtis, quae Scylla rapax, quae vasta Charybdis, talia qui reddis pro dulci praemia vita? si tibi non cordi fuerant conubia nostra, saeva quod horrebas prisci praecepta parentis, 160at tamen in vestras potuisti ducere sedes quae tibi iucundo famularer serva labore candida permulcens liquidis vestigia lymphis purpureave tuum constemens veste cubile. sed quid ego ignaris nequiquam conqueror auris 165exsternata malo, quae nullis sensibus auctae nec missas audire queunt nec reddere voces? ille autem prope iam mediis versatur in undis, nec quisquam adparet vacua mortalis in alga. sic nimis insultans extremo tempore saeva 170fors etiam nostris invidit questibus auris. Iuppiter omnipotens, utinam ne tempore primo Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes, indomito nec dira ferens stipendia tauro perfidus in Creta religasset navita funem, 175nec malus hic celans dulci crudelia forma consilia in nostris requiesset sedibus hospes! nam quo me referam? quali spe perdita nitor? Idaeosne petam montes? ah, gurgite lato discernens ponti truculentum ubi dividit aequor? 180an patris auxilium sperem, quemne ipsa reliqui respersum iuvenem fraterna caede secuta? coniugis an fido consoler memet amore, quine fugit lentos incurvans gurgite remos? praeterea nullo litus, sola insula, tecto, 185nec patet egressus pelagi cingentibus undis: nulla fugae ratio, nulla spes: omnia muta, omnia sunt deserta, ostentant omnia letum. non tamen ante mihi languescent lumina morte, nec prius a fesso secedent corpore sensus 190quam iustam a divis exposcam prodita multam caelestumque fidem postrema comprecer hora. quare, facta virum multantes vindice poena Eumenides, quibus anguino redimita capillo frons exspirantis praeportat pectoris iras, 195huc huc adventate, meas audite querelas, quas ego, vae miserae, extremis proferre medullis cogor inops, ardens, amenti caeca furore. quae quoniam verae nascuntur pectore ab imo, vos nolite pati nostrum vanescere luctum, 200sed quali solam Theseus me mente reliquit, tali mente, deae, funestet seque suosque. has postquam maesto profudit pectore voces supplicium saevis exposcens anxia factis, adnuit invicto caelestum numine rector, 205quo nutu tellus atque horrida contremuerunt aequora concussitque micantia sidera mundus. ipse autem caeca mentem caligine Theseus consitus oblito dimisit pectore cuncta quae mandata prius constanti mente tenebat, 210dulcia nec maesto sustollens signa parenti sospitem Erechtheum se ostendit visere portum namque ferunt olim, classi cum moenia divae linquentem gnatum ventis concrederet Aegeus, talia complexum iuveni mandata dedisse: 215gnate mihi longe iucundior unice vita, gnate, ego quem in dubios cogor dimittere casus reddite in extrema nuper mihi fine senectae, quandoquidem fortuna mea ac tua fervida virtus eripit invito mihi te, cui languida nondum 220lumina sunt gnati cara saturata figura, non ego te gaudens laetanti pectore mittam, nec te ferre sinam fortunae signa secundae, sed primum multas expromam mente querelas canitiem terra atque infuso pulvere foedans, 225inde infecta vago suspendam lintea malo, nostros ut luctus nostraeque incendia mentis carbasus obscurata decet ferrugine Hibera. quod tibi si sancti concesserit incola Itoni, quae nostrum genus ac sedes defendere Erechthei 230adnuit, ut tauri respergas sanguine dextram, tum vero facito ut memori tibi condita corde haec vigeant mandata, nec ulla oblitteret aetas, ut simul ac nostros invisent lumina collis, funestam antennae deponant undique vestem 235candidaque intorti sustollant vela rudentes, quam primum cernens ut laeta gaudia mente agnoscam, cum te reducem aetas prospera sistet. haec mandata prius constanti mente tenentem Thesea ceu pulsae ventorum flamine nubes 240aerium nivei montis liquere cacumen. at pater, ut summa prospectum ex arce petebat anxia in adsiduos absumens lumina fletus, cum primum inflati conspexit lintea veli, praecipitem sese scopulorum e vertice iecit 245amissum credens immiti Thesea fato. sic funesta domus ingressus tecta paterna morte ferox Theseus, qualem Minoidi luctu obtulerat mente immemori, talem ipse recepit. quae tum prospectans cedentem maesta carinam 250multiplices animo volvebat saucia curas. at parte ex alia florens volitabat Iacchus cum thiaso satyrorum et Nysigenis silenis te quaerens, Ariadna, tuoque incensus arnore. * * * quae tum alacres passim lymphata mente furebant 255euhoe bacchantes, euhoe capita inflectentes. harum pars tecta quatiebant cuspide thyrsos, pars e divulso iactabant membra iuvenco, pars sese tortis serpentibus incingebant, pars obscura cavis celebrabant orgia cistis, 260orgia quae frustra cupiunt audire profani, plangebant aliae proceris tympana palmis aut tereti tenuis tinnitus aere ciebant, multis raucisonos efflabant cornua bombos barbaraque horribili stridebat tibia cantu. 265talibus amplifice vestis decorata figuris pulvinar complexa suo velabat amictu. quae postquam cupide spectando Thessala pubes expleta est, sanctis coepit decedere divis. hic, qualis flatu placidum mare matutino 270horrificans Zephyrus proclivas incitat undas aurora exoriente vagi sub limina solis, quae tarde primum clementi flamine pulsae procedunt, leviterque sonant plangore cachinni, post vento crescente magis magis increbescunt 275purpureaque procul nantes ab luce refulgent, sic tum vestibuli linquentes regia tecta ad se quisque vago passim pede discedebant. quorum post abitum princeps e vertice Peli advenit Chiron portans silvestria dona: 280nam quoscumque ferunt campi, quos Thessala magnis montibus ora creat, quos propter fluminis undas aura parit flores tepidi fecunda Favoni, hos indistinctis plexos tulit ipse corollis, quo permulsa domus iucundo risit odore. 285confestim Penios adest, viridantia Tempe, Tempe quae silvae cingunt super impendentes, naiasin linquens Doris celebranda choreis, non vacuus: namque ille tulit radicitus altas fagos ac recto proceras stipite laurus, 290non sine nutanti platano lentaque sorore flammati Phaethontis et aeria cupressu. haec circum sedes late contexta locavit, vestibulum ut molli velatum fronde vireret. post hunc consequitur sollerti corde Prometheus 295extenuata gerens veteris vestigia poenae quam quondam silici restrictus membra catena persolvit pendens e verticibus praeruptis. inde pater divum sancta cum coniuge natisque advenit, caelo te solum, Phoebe, relinquens 300unigenamque simul cultricem montibus Idri: Pelea nam tecum pariter soror adspernata est nec Thetidis taedas voluit celebrare iugalis. qui postquam niveis flexerunt sedibus artus, large multiplici constructae sunt dape mensae, 305cum interea infirmo quatientes corpora motu veridicos Parcae coeperunt edere cantus. his corpus tremulum complectens undique vestis candida purpurea talos incinxerat ora, at roseae niveo residebant vertice vittae, 310aeternumque manus carpebant rite laborem. laeva colum molli lana retinebat amictum, dextera tum leviter deducens fila supinis formabat digitis, tum prono in pollice torquens libratum tereti versabat turbine fusum, 315atque ita decerpens aequabat semper opus dens, laneaque aridulis haerebant morsa labellis quae prius in levi fuerant exstantia filo. ante pedes autem candentis mollia lanae vellera virgati custodibant calathisci. 320haec tum clarisona vellentes vellera voce talia divino fuderunt carmine fata, carmine perfidiae quod post nulla arguet aetas: o decus eximium magnis virtutibus augens, Emathiae tutamen opis, clarissime nato, 325accipe quod laeta tibi pandunt luce sorores, veridicum oraclum. sed vos, quae fata secuntur, currite ducentes subtegmina, currite, fusi. adveniet tibi iam portans optata maritis Hesperus, adveniet fausto cum sidere coniunx, 330quae tibi flexanimo mentem perfundat amore languidulosque paret tecum coniungere somnos levia substernens robusto bracchia collo. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. nulla domus tales unquam contexit amores, 335nullus amor tali coniunxit foedere amantes qualis adest Thetidi, qualis concordia Peleo. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. nascetur vobis expers terroris Achilles, hostibus haud tergo, sed forti pectore notus, 340qui persaepe vago victor certamine cursus flammea praevertet celeris vestigia cervae. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. non illi quisquam bello se conferet heros, cum Phrygii Teucro manabunt sanguine campi 345Troicaque obsidens longinquo moenia bello periuri Pelopis vastabit tertius heres. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. illius egregias virtutes claraque facta saepe fatebuntur gnatorum in funere matres, 350cum incultum cano solvent a vertice crinem putridaque infirmis variabunt pectora palmis. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. namque velut densas praecerpens messor aristas sole sub ardenti flaventia demetit arva, 355Troiugenum infesto prosternet corpora ferro. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. testis erit magnis virtutibus unda Scamandri, quae passim rapido diffunditur Hellesponto, cuius iter caesis angustans corporum acervis 360alta tepefaciet permixta flumina caede. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. denique testis erit morti quoque reddita praeda cum teres excelso coacervatum aggere bustum excipiet niveos percussae virginis artus. 365Currite ducentes subtegmina, currite, fusi. nam simul ac fessis dederit fors copiam Achivis urbis Dardaniae Neptunia solvere vincla, alta Polyxenia madefient caede sepulcra, quae, velut ancipiti succumbens victima ferro, 370proiciet truncum submisso poplite corpus. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. quare agite optatos animi coniungite amores. accipiat coniunx felici foedere divam, dedatur cupido iam dudum nupta marito. 375currite ducentes subtegmina, currite, fusi. non illam nutrix orienti luce revisens hesterno collum poterit circumdare filo (currite ducentes subtegmina, currite, fusi), anxia nec mater discordis maesta puellae 380secubitu caros mittet sperare nepotes. currite ducentes subtegmina, currite, fusi. talia praefantes quondam felicia Pelei carmina divino cecinerunt pectore Parcae. praesentes namque ante domos invisere castas 385heroum et sese mortali ostendere coetu caelicolae nondum spreta pietate solebant. saepe pater divum templo in fulgente, revisens annua cum festis venissent sacra diebus, conspexit terra centum procumbere tauros. 390saepe vagus Liber Parnasi vertice summo Thyiadas effusis euantis crinibus egit, cum Delphi tota certatim ex urbe ruentes acciperent laeti divum fumantibus aris. saepe in letifero belli certamine Mavors 395aut rapidi Tritonis era aut Rhamnusia virgo armatas hominum est praesens hortata catervas. sed postquam tellus scelere est imbuta nefando, iustitiamque omnes cupida de mente fugarunt, perfudere manus fraterno sanguine fratres, 400destitit exstinctos natus lugere parentes, optavit genitor primaevi funera nati Liber ut innuptae poteretur flore novercae, ignaro mater substernens se impia nato impia non verita est divos scelerare parentes, 405omnia fanda nefanda malo permixta furore iustificam nobis mentem avertere deorum. quare nec talis dignantur visere coetus nec se contingi patiuntur lumine claro.

Liber elegies

65

1Etsi me adsiduo defectum cura dolore sevocat a doctis, Ortale, virginibus, nec potis est dulcis Musarum expromere fetus mens animi: tantis fluctuat ipsa malis,— 5namque mei nuper Lethaeo gurgite fratris pallidulum manans adluit unda pedem, Troia Rhoeteo quem subter litore tellus Ereptum nostris obterit ex oculis. * * * 10nunquam ego te vita frater amabilior adspiciam posthac: at certe semper amabo, semper maesta tua carmina morte canam, qualia sub densis ramorum concinit umbris Daulias absumpti fata gemens Ityli,— 15sed tamen in tantis maeroribus, Ortale, mitto haec expressa tibi carmina Battiadae, ne tua dicta vagis nequiquam credita ventis effluxisse meo forte putes animo, ut missum sponsi furtivo munere malum 20procurrit casto virginis e gremio, quod miserae oblitae molli sub veste locatum, dum adventu matris prosilit, excutitur; atque illud prono praeceps agitur decursu, huic manat tristi conscius ore rubor.

66

1Omnia qui magni dispexit lumina mundi, qui stellarum ortus comperit atque obitus, flammeus ut rapidi solis nitor obscuretur, ut cedant certis sidera temporibus, 5ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans dulcis amor gyro devocet aerio, idem me ille Conon caelesti in lumine vidit e Bereniceo vertice caesariem fulgentem clare, quam cunctis illa deorum 10levia protendens bracchia pollicita est, qua rex tempestate novo auctus hymenaeo vastatum finis iuerat Assyrios, dulcia nocturnae portans vestigia rixae quam de virgineis gesserat exuviis. 15estne novis nuptis odio Venus, atque parentum frustrantur falsis gaudia lacrimulis ubertim thalami quas intra limina fundunt? non, ita me divi vera gemunt, iuerint. id mea me multis docuit regina querelis 20invisente novo proelia torva viro. at tu non orbum luxti deserta cubile, sed fratris cari flebile discidium? quam penitus maestas exedit cura medullas! ut tibi tunc toto pectore sollicitae 25sensibus ereptis mens excidit! at te ego certe cognoram a parva virgine magnanimam. anne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es coniugium, quod non fortior ausit alis? sed tum maesta virum mittens quae verba locuta es! 30Iuppiter, ut tristi lumina saepe manu! quis te mutavit tantus deus? an quod amantes non longe a caro corpore abesse volunt? atque ibi me cunctis pro dulci coniuge divis non sine taurino sanguine pollicita es, 35si reditum tetulisset. is haud in tempore longo captam Asiam Aegypti finibus addiderat. quis ego pro factis caelesti reddita coetu pristina vota novo munere dissolvo. invita, o regina, tuo de vertice cessi, 40invita: adiuro teque tuumque caput: digna ferat quod si quis inaniter adiurarit: sed qui se ferro postulet esse parem? ille quoque eversus mons est quem maximum in oris progenies Thiae clara supervehitur, 45cum Medi peperere novum mare, cumque inventus per medium classi barbara navit Athon. quid facient crines, cum ferro talia cedant? Iuppiter, ut Chalybon omne genus pereat, et qui principio sub terra quaerere venas 50institit ac ferri fingere duritiem! abiunctae paulo ante comae mea fata sorores lugebant, cum se Memnonis Aethiopis unigena impellens nutantibus aera pennis obtulit Arsinoes † elocridicos ales equus, 55isque per aetherias me tollens avolat umbras et Veneris casto conlocat in gremio. ipsa suum Zephyritis eo famulum legarat, Graia Canopiis incola litoribus, †hi dii ven ibi vario ne solum in lumine caeli 60ex Ariadneis aurea temporibus fixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus devotae flavi verticis exuviae, uvidulam a fletu cedentem ad temple deum me sidus in antiquis diva novum posuit: 65Virginis et saevi contingens namque Leonis lumina, Callisto iuncta Lycaoniae, vertor in occasum, tardum dux ante Booten, qui vix sero alto mergitur Oceano. sed quamquam me nocte premunt vestigia divum, 70lux autem canae Tethyi restituit, (pace tua fari hic liceat, Rhamnusia virgo: namque ego non ullo vera timore tegam, nec si me infestis discerpent sidera dictis, condita quin veri pectoris evoluam) 75non his tam laetor rebus quam me afore semper afore me a dominae vertice discrucior, quicum ego, dum virgo quondam fuit, omnibus expers unguentis, una milia multa bibi. nunc vos optato quom iunxit lumine taeda, 80non prius unanimis corpora coniugibus tradite nudantes reiecta veste papillas, quam iucunda mihi munera libet onyx, vester onyx, casto colitis quae iura cubili. sed quae se impuro dedit adulterio, 85illius ah mala dona levis bibat irrita pulvis: namque ego ab indignis praemia nulla peto. sed magis, o nuptae, semper concordia vestras, semper amor sedes incolat adsiduus. tu vero, regina, tuens cum sidera divam 90placabis festis luminibus Venerem, unguinis expertem non siris esse tuam me, sed potius largis adfice muneribus. sidera cur retinent? utinam coma regia fiam proximus Hydrochoi fulgeret Oarion.

67

1O dulci iucunda viro, iucunda parenti, salve, teque bona Iuppiter auctet ope, Ianua, quam Balbo dicunt servisse benigne olim, cum sedes ipse senex tenuit, 5quamque ferunt rursus voto servisse maligne, postquam es porrecto facta marita sene, dic agedum nobis quare mutata feraris in dominum veterem deseruisse fidem. non (ita Caecilio placeam, cui tradita nunc sum) 10culpa mea est, quamquam dicitur esse mea, nec peccatum a me quisquam pote dicere quicquam: †verum istius populi ianua qui te facit! qui, quacumque aliquid reperitur non bene factum, ad me omnes clamant, Ianua, culpa tua est. 15non istuc satis est uno te dicere verbo, sed facere ut quivis sentiat et videat. qui possum? nemo quaerit nec scire laborat. nos volumus; nobis dicere ne dubita. primum igitur, virgo quod fertur tradita nobis, 20falsum est. non illam vir prior attigerit, languidior tenera cui pendens sicula beta nunquam se mediam sustulit ad tunicam: sed pater illius gnati violasse cubile dicitur et miseram conscelerasse domum, 25sive quod impia mens caeco flagrabat amore, seu quod iners sterili semine natus erat et quaerendus is unde foret nervosius illud quod posset zonam solvere virgineam. egregium narras mira pietate parentem, 30qui ipse sui gnati minxerit in gremium. atqui non solum hoc se dicit cognitum habere Brixia † chinea suppositum specula, flavus quam molli praecurrit flumine Mella, Brixia, Veronae mater amata meae, 35sed de Postumio et Corneli narrat amore, cum quibus illa malum fecit adulterium. dixerit hic aliquis, quid? tu istaec, Ianua, nosti, cui nunquam domini limine abesse licet, nec populum auscultare, sed hic suffixa tigillo 40tantum operire soles aut aperire domum? saepe illam audivi furtiva voce loquentem solam cum ancillis haec sua flagitia, nomine dicentem quos diximus, ut pote quae mi speraret nec linguam esse nec auriculam. 45praeterea addebat quendam, quem dicere nolo nomine ne tollat rubra supercilia. longus homo est, magnas cui lites intulit olim falsum mendaci ventre puerperium.

68

1Quod mihi fortuna casuque oppressus acerbo conscriptum hoc lacrimis mittis epistolium, naufragum ut eiectum spumantibus aequoris undis sublevem et a mortis limine restituam, 5quem neque sancta Venus molli requiescere somno desertum in lecto caelibe perpetitur, nec veterum dulci scriptorum carmine musae oblectant, cum mens anxia pervigilat, id gratum est mihi, me quoniam tibi dicis amicum 10muneraque et Musarum hinc petis et Veneris. sed tibi ne mea sint ignota incommoda, Manli, neu me odisse putes hospitis officium, accipe quis merser fortunae fluctibus ipse, ne amplius a misero dona beata petas. 15tempore quo primum vestis mihi tradita pura est, iucundum cum aetas florida ver ageret, multa satis lusi; non est dea nescia nostri quae dulcem curis miscet amaritiem: sed totum hoc studium luctu fraterna mihi mors 20abstulit. o misero frater adempte mihi, tu mea tu moriens fregisti commoda, frater, tecum una tota est nostra sepulta domus, omnia tecum una perierunt gaudia nostra, quae tuus in vita dulcis alebat amor. 25cuius ego interitu tota de mente fugavi haec studia atque omnes delicias animi. quare, quod scribis Veronae turpe Catullo esse quod hic quisquis de meliore nota frigida deserto tepefactet membra cubili, 30id, Manli, non est turpe, magis miserum est. ignosces igitur, si, quae mihi luctus ademit, haec tibi non tribuo munera, cum nequeo. nam quod scriptorum non magna est copia apud me, hoc fit quod Romae vivimus: illa domus, 35illa mihi sedes, illic mea carpitur aetas; huc una ex multis capsula me sequitur. quod cum ita sit, nolim statuas nos mente maligna id facere aut animo non satis ingenuo quod tibi non utriusque petenti copia parta est: 40ultro ego deferrem, copia si qua foret.

68a

1non possum reticere, deae, qua me Allius in re iuverit aut quantis iuverit officiis, ne fugiens saeclis obliviscentibus aetas illius hoc caeca nocte tegat studium: 5sed dicam vobis, vos porro dicite multis milibus et facite haec charta loquatur anus * * * notescatque magis mortuus atque magis, nec tenuem texens sublimis aranea telam 10in deserto Alli nomine opus faciat. nam mihi quam dederit duplex Amathusia curam scitis, et in quo me corruerit genere, cum tantum arderem quantum Trinacria rupes lymphaque in Oetaeis Malia Thermopylis, 15maesta neque adsiduo tabescere lumina fletu cessarent tristique imbre madere genae, qualis in aerii perlucens vertice montis rivus muscoso prosilit e lapide, qui, cum de prone praeceps est valle volutus, 20per medium densi transit iter populi, dulce viatori lasso in sudore levamen cum gravis exustos aestus hiulcat agros. hic, velut in nigro iactatis turbine nautis lenius adspirans aura secunda venit 25iam prece Pollucis, iam Castoris implorata, tale fuit nobis Allius auxilium. is clausum lato patefecit limite campum, isque domum nobis isque dedit dominae, ad quam communes exerceremus amores. 30quo mea se molli candida diva pede intulit et trito fulgentem in limine plantam innixa arguta constituit solea, coniugis ut quondam flagrans advenit amore Protesilaeam Laodamia domum 35inceptam frustra, nondum cum sanguine sacro hostia caelestis pacificasset eros. nil mihi tam valde placeat, Rhamnusia virgo, quod temere invitis suscipiatur eris. quam ieiuna pium desideret ara cruorem 40docta est amisso Laodamia viro, coniugis ante coacta novi dimittere collum quam veniens una atque altera rursus hiems noctibus in longis avidum saturasset amorem, posset ut abrupto vivere coniugio: 45quod scibant Parcae non longo tempore abesse, si miles muros isset ad Iliacos: nam tum Helenae raptu primores Argivorum coeperat ad sese Troia ciere viros, Troia (nefas) commune sepulcrum Asiae Europaeque, 50Troia virum et virtutum omnium acerba cinis: quaene etiam nostro letum miserabile fratri attulit. Hei misero frater adempte mihi, hei misero fratri iucundum lumen ademptum, tecum una tota est nostra sepulta domus, 55omnia tecum una perierunt gaudia nostra, quae tuus in vita dulcis alebat amor. quem nunc tam longe non inter nota sepulcra nec prope cognatos compositum cineres, sed Troia obscena, Troia infelice sepultum 60detinet extremo terra aliena solo. ad quam tum properans fertur simul undique pubes Graeca penetralis deseruisse focos, ne Paris abducta gavisus libera moecha otia pacato degeret in thalamo. 65quo tibi tum casu, pulcherrima Laodamia, ereptum est vita dulcius atque anima coniugium: tanto te absorbens vertice amoris aestus in abruptum detulerat barathrum, quale ferunt Grai Pheneum prope Cylleneum 70siccare emulsa pingue palude solum, quod quondam caesis montis fodisse medullis audit falsiparens Amphitryoniades, tempore quo certa Stymphalia monstra sagitta perculit imperio deterioris eri, 75pluribus ut caeli tereretur ianua divis, Hebe nec longa virginitate foret. sed tuus altus amor barathro fuit altior illo, qui tunc indomitam ferre iugum docuit. nam nec tam carum confecto aetate parenti 80una caput seri nata nepotis alit, qui, cum divitiis vix tandem inventus avitis nomen testatas intulit in tabulas, impia derisi gentilis gaudia tollens suscitat a cano vulturium capiti: 85nec tantum niveo gavisa est ulla columbo compar, quae multo dicitur improbius oscula mordenti semper decerpere rostro quam quae praecipue multivola est mulier: sed tu horum magnos vicisti sola furores, 90ut semel es flavo conciliata viro. aut nihil aut paulo cui tum concedere digna lux mea se nostrum contulit in gremium, quam circumcursans hinc illinc saepe Cupido fulgebat crocina candidus in tunica. 95quae tamenetsi uno non est contenta Catullo, rara verecundae furta feremus erae, ne nimium simus stultorum more molesti: saepe etiam Iuno, maxima caelicolum, coniugis in culpa flagrantem concoquit iram 100noscens omnivoli plurima furta Iovis. atqui nec divis homines componier aequum est * * * * * * ingratum tremuli tolle parentis onus. nec tamen illa mihi dextra deducta paterna fragrantem Assyrio venit odore domum, 105sed furtiva dedit mira munuscula nocte ipsius ex ipso dempta viri gremio. quare illud satis est, si nobis is datur unis quem lapide illa diem candidiore notat. hoc tibi quod potui confectum carmine munus 110pro multis, Alli, redditur officiis, ne vestrum scabra tangat robigine nomen haec atque illa dies atque alia atque alia. huc addent divi quam plurima, quae Themis olim antiquis solita est munera ferre piis: 115sitis felices et tu simul et tua vita et domus, in qua nos lusimus et domina, et qui principio nobis † terram dedit aufert, a quo sunt primo omnia nata bona, et longe ante omnes mihi quae me carior ipso est, 120lux mea, qua viva vivere dulce mihi est.

69

1Noli admirari quare tibi femina nulla, Rufe, velit tenerum supposuisse femur, non si illam rarae labefactes munere vestis aut perluciduli deliciis lapidis. 5laedit te quaedam mala fabula, qua tibi fertur valle sub alarum trux habitare caper. hunc metuunt omnes. neque mirum: nam mala valde est bestia, nec quicum bella puella cubet. quare aut crudelem nasorum interfice pestem, 10aut admirari desine cur fugiunt.

70

1Nulli se dicit mulier mea nubere malle quam mihi, non si se Iuppiter ipse petat. dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti in vento et rapida scribere oportet aqua.

71

1Si cui iure bono sacer alarum obstitit hircus, aut si quem merito tarda podagra secat, Aemulus iste tuus, qui vestrum exercet amorem, mirifice est a te nactus utrumque malum. 5nam quotiens futuit totiens ulciscitur ambos: illam adfligit odore, ipse perit podagra.

72

1Dicebas quondam solum te nosse Catullum, Lesbia, nec prae me velle tenere Iovem. dilexi tum te non tantum ut vulgus amicam, sed pater ut gnatos diligit et generos. 5nunc te cognovi: quare etsi impensius uror, multo mi tamen es vilior et levior. qui potis est? inquis. quod amantem iniuria talis cogit amare magis, sed bene velle minus.

73

1Desine de quoquam quicquam bene velle mereri aut aliquem fieri posse putare pium. omnia sunt ingrata, nihil fecisse benigne: immo etiam taedet, taedet obestque magis: 5ut mihi, quem nemo gravius nec acerbius urget Quam modo qui me unum atque unicum amicum habuit.

74

1Gellius audierat patruum obiurgare solere, si quis delicias diceret aut faceret. hoc ne ipsi accideret, patrui perdepsuit ipsam uxorem et patruum reddidit Harpocratem. 5quod voluit fecit: nam, quamvis irrumet ipsum nunc patruum, verbum non faciet patruus.

75

1Huc est mens deducta tua, mea Lesbia, culpa, atque ita se officio perdidit ipsa suo, ut iam nec bene velle queat tibi, si optuma fias, nec desistere amare, omnia si facias.

76

1Si qua recordanti benefacta priora voluptas est homini, cum se cogitat esse pium, nec sanctam violasse fidem, nec foedere in ullo divum ad fallendos numine abusum homines, 5multa parata manent in longa aetate, Catulle, ex hoc ingrato gaudia amore tibi. nam quaecumque homines bene cuiquam aut dicere possunt aut facere, haec a te dictaque factaque sunt: omnia quae ingratae perierunt credita menti. 10quare cur tu te iam amplius excrucies? quin tu animo offirmas atque istinc teque reducis et dis invitis desinis esse miser? difficile est longum subito deponere amorem; difficile est, verum hoc qua libet efficias. 15una salus haec est, hoc est tibi pervincendum; hoc facias, sive id non pote sive pote. o di, si vestrum est misereri, aut si quibus unquam extremam iam ipsa in morte tulistis opem, me miserum adspicite et, si vitam puriter egi, 20eripite hanc pestem perniciemque mihi! hei mihi subrepens imos ut torpor in artus expulit ex omni pectore laetitias. non iam illud quaero, contra ut me diligat illa, aut, quod non potis est, esse pudica velit: 25ipse valere opto et taetrum hunc deponere morbum. o di, reddite mi hoc pro pietate mea.

77

1Rufe mihi frustra ac nequiquam credite amice (frustra? immo magno cum pretio atque malo), sicine subrepsti mi atque intestina perurens hei misero eripuisti omnia nostra bona? 5eripuisti, eheu nostrae crudele venenum vitae, eheu nostrae pestis amicitiae.

78

1Gallus habet fratres, quorum est lepidissima coniunx alterius, lepidus filius alterius. Gallus homo est bellus: nam dulces iungit amores, cum puero ut bello bella puella cubet. 5Gallus homo est stultus nec se videt esse maritum, qui patruus patrui monstret adulterium. * * * * * * Sed nunc id doleo quod purae pura puellae savia comminxit spurca saliva tua. verum id non impune feres: nam te omnia saecla 10noscent et qui sis fama loquetur anus.

79

1Lesbius est pulcher: quid ni? quem Lesbia malit quam te cum tota gente, Catulle, tua. sed tamen hic pulcher vendat cum gente Catullum, si tria notorum savia reppererit.

80

1Quid dicam, Gelli, quare rosea ista labella Hiberna fiant candidiora nive, mane domo cum exis et cum te octava quiete e molli longo suscitat hora die? 5nescio quid certe est: an vere fama susurrat grandia te medii tenta vorare viri? sic certe est: clamant Victoris rupta miselli ilia, et emulso labra notata sero.

81

1Nemone in tanto potuit populo esse, Iuventi, bellus homo quem tu diligere inciperes praeterquam iste tuus moribunda ab sede Pisauri hospes inaurata pallidior statua? 5qui tibi nunc cordi est, quem tu praeponere nobis audes et nescis quod facinus facias.

82

1Quinti, si tibi vis oculos debere Catullum aut aliud si quid carius est oculis, eripere ei noli multo quod carius illi est oculis seu quid carius est oculis.

83

1Lesbia mi praesente viro mala plurima dicit: haec illi fatuo maxima laetitia est. mule, nihil sentis. si nostri oblita taceret, sana esset: nunc quod gannit et obloquitur, 5non solum meminit, sed, quae multo acrior est res, irata est: hoc est, uritur et loquitur.

84

1Chommoda dicebat, si quando commode vellet dicere, et insidias Arrius hinsidias, et tum mirifice sperabat se esse locutum cum quantum poterat dixerat hinsidias. 5credo, sic mater, sic liber avunculus eius, sic maternus avus dixerat atque avia hoc misso in Syriam requierant omnibus aures: audibant eadem haec leniter et leviter, nec sibi postilla metuebant talia verba, 10cum subito adfertur nuntius horribilis Ionios fluctus, postquam illuc Arrius isset, iam non Ionios esse, sed Hionios.

85

1Odi et amo. quare id faciam fortasse requiris nescio, sed fieri sentio et excrucior.

86

1Quintia formosa est multis, mihi candida, longa, recta est. haec ego sic singula confiteor, totum illud formosa nego: nam nulla venustas, nulla in tam magno est corpore mica salis. 5Lesbia formosa est, quae cum pulcherrima tota est, tum omnibus una omnis subripuit Veneres.

87

1Nulla potest mulier tantum se dicere amatam vere, quantum a me Lesbia amata mea es nulla fides ullo fuit unquam in foedere tanta quanta in amore tuo ex parte reperta mea est.

88

1Quid facit is, Gelli, qui cum matre atque sorore prurit et abiectis pervigilat tunicis? quid facit is patruum qui non sinit esse maritum? ecquid scis quantum suscipiat sceleris? 5suscipit, o Gelli, quantum non ultima Tethys nec genitor nympharum abluit Oceanus: nam nihil est quicquam sceleris quo prodeat ultra, non si demisso se ipse voret capite.

89

1Gellius est tenuis: quid ni? cui tam bona mater tamque valens vivat tamque venusta soror tamque bonus patruus tamque omnia plena puellis cognatis, quare is desinat esse macer? 5qui ut nihil attingat, nisi quod fas tangere non est, quantumvis quare sit macer invenies.

90

1Nascatur magus ex Gelli matrisque nefando coniugio et discat Persicum haruspicium: nam magus ex matre et gnato gignatur oportet, si vera est Persarum impia religio, 5gratus ut accepto veneretur carmine divos omentum in flamma pingue liquefaciens.

91

1Non ideo, Gelli, sperabam te mihi fidum in misero hoc nostro, hoc perdito amore fore quod te cognossem bene constantemve putarem aut posse a turpi mentem inhibere probro, 5sed neque quod matrem nec germanam esse videbam hanc tibi cuius me magnus edebat amor; et quamvis tecum multo coniungerer usu, non satis id causae credideram esse tibi. tu satis id duxti: tantum tibi gaudium in omni 10culpa est in quacumque est aliquid sceleris.

92

1Lesbia mi dicit semper male nec tacet unquam de me: Lesbia me dispeream nisi amat. quo signo? quia sunt totidem mea: deprecor illam adsidue, verum dispeream nisi amo.

93

1Nil nimium studeo, Caesar, tibi velle placere, nec scire utrum sis albus an ater homo.

94

1Mentula moechatur. moechatur mentula certe. hoc est quod dicunt, ipsa olera olla legit.

95

1Zmyrna mei Cinnae nonam post denique messem quam coepta est nonamque edita post hiemem, milia cum interea quingenta Hortensius uno * * * 5Zmyrna cavas Satrachi penitus mittetur ad undas, Zmyrnam cana diu saecula pervolvent. at Volusi annales Paduam morientur ad ipsam et laxas scombris saepe dabunt tunicas. parva mei mihi sint cordi monumenta sodalis: 10at populus tumido gaudeat Antimacho.

96

1Si quicquam mutis gratum acceptumve sepulcris accidere a nostro, Calve, dolore potest, quo desiderio veteres renovamus amores atque olim missas flemus amicitias, 5certe non tanto mors immatura dolori est Quintiliae, quantum gaudet amore tuo.

97

1Non (ita me di ament) quicquam referre putavi utrumne os an culum olfacerem Aemilio. nilo mundius hoc, nihiloque immundius illud, verum etiam culus mundior et melior: 5nam sine dentibus est. hoc dentis sesquipedalis, gingivas vero ploxeni habet veteris, praeterea rictum qualem diffissus in aestu meientis mulae cunnus habere solet. hic futuit multas et se facit esse venustum, 10et non pistrino traditur atque asino? quem si qua attingit, non illam posse putemus aegroti culum lingere carnificis?

98

1In te, si in quemquam, dici pose, putide Victi, id quod verbosis dicitur et fatuis: ista cum lingua, si usus veniat tibi, possis culos et crepidas lingere carpatinas. 5si nos omnino vis omnes perdere, Victi, hiscas: omnino quod cupis efficies.

99

1Subripui tibi, dum ludis, mellite Iuventi, saviolum dulci dulcius ambrosia. verum id non impune tuli: namque amplius horam suffixum in summa me memini esse cruce, 5dum tibi me purgo nec possum fletibus ullis tantillum vestrae demere saevitiae. nam simul id factum est, multis diluta labella guttis abstersisti omnibus articulis, ne quicquam nostro contractum ex ore maneret, 10tanquam commictae spurca saliva lupae. praeterea infesto miserum me tradere Amori non cessasti omnique excruciare modo, ut mi ex ambrosia mutatum iam fores illud saviolum tristi tristius elleboro. 15quam quoniam poenam misero proponis amori, nunquam iam posthac basia subripiam.

100

1Caelius Aufilenum et Quintius Aufilenam flos Veronensum depereunt iuvenum, hic fratrem, ille sororem. hoc est quod dicitur illud fraternum vere dulce sodalicium. 5cui faveam potius? Caeli, tibi: nam tua nobis per facta exhibita est unica amicitia cum vesana meas torreret flamma medullas. sis felix, Caeli, sis in amore potens.

101

1Multas per gentes et multa per aequora vectus advenio has miseras, frater, ad inferias, ut te postremo donarem munere mortis et mutam nequiquam adloquerer cinerem, 5quandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum, heu miser indigne frater adempte mihi. nunc tamen interea haec, prisco quae more parentum tradita sunt tristi munere ad inferias, accipe fraterno multum manantia fletu 10atque in perpetuum, frater, ave atque vale.

102

1Si quicquam tacito commissum est fido ab amico cuius sit penitus nota fides animi, meque esse invenies illorum iure sacratum, Corneli, et factum me esse puta Harpocratem.

103

1Aut sodes mihi redde decem sestertia, Silo, deinde esto quamvis saevus et indomitus: aut, si te nummi deIectant, desine quaeso Leno esse atque idem saevus et indomitus.

104

1Credis me potuisse meae maledicere vitae, ambobus mihi quae carior est oculis? non potui, nec, si possem, tam perdite amarem: sed tu cum Tappone omnia monstra facis.

105

1Mentula conatur Pipleum scandere montem: Musae furcillis praecipitem eiciunt.

106

1Cum puero bello praeconem qui videt esse, quid credat, nisi se vendere discupere?

107

1Si cui quid cupido optantique obtigit unquam insperanti, hoc est gratum animo proprie. quare hoc est gratum nobis quoque, carius auro, quod te restituis, Lesbia, mi cupido: 5restituis cupido atque insperanti, ipsa refers te nobis. o lucem candidiore nota! quis me uno vivit felicior, aut magis hac res optandas vita dicere quis poterit?

108

1Si, Comini, populi arbitrio tua cana senectus spurcata impuris moribus intereat, non equidem dubito quin primum inimica bonorum lingua exsecta avido sit data vulturio, 5effossos oculos voret atro gutture corvus, intestina canes, cetera membra lupi.

109

1Iucundum, mea vita, mihi proponis amorem hunc nostrum inter nos perpetuumque fore. di magni, facite ut vere promittere possit atque id sincere dicat et ex animo, 5ut liceat nobis tota perducere vita aeternum hoc sanctae foedus amicitiae.

110

1Aufilena, bonae semper laudantur amicae: accipiunt pretium quod facere instituunt. tu, quod promisti mihi, quod mentita, inimica es; quod nec das et fers saepe, facts facinus. 5aut facere ingenuae est, aut non promisse pudicae, Aufilena, fuit: sed data corripere fraudando † efficit plus quam meretricis avarae, quae sese toto corpore prostituit.

111

1Aufilena, viro contentam vivere solo nuptarum laus e laudibus eximiis: sed cuivis quamvis potius succumbere par est quam matrem fratres ex patruo parere.

112

1Multus homo est, Naso, neque tecum multus homo est qui descendit: Naso, multus es et pathicus.

113

1Consule Pompeio primum duo, Cinna, solebant Maeciliam: facto consule nunc iterum manserunt duo, sed creverunt milia in unum singula. fecundum semen adulterio.

114

1Firmanus saltu non falso Mentula dives fertur, qui tot res in se habet egregias, aucupium omne genus, piscis, prata, arva, ferasque. nequiquam: fructus sumptibus exsuperat. 5quare concedo sit dives, dum omnia desint; saltum laudemus, dum domo ipse egeat.

115

1Mentula habet iuxta triginta iugera prati, quadraginta arvi: cetera sunt maria. cur non divitiis Croesum superare potis sit uno qui in saltu tot bona possideat, 5prata, arva, ingentis silvas saltusque paludesque usque ad Hyperboreos et mare ad Oceanum? omnia magna haec sunt, tamen ipse est maximus ultro, non homo, sed vero mentula magna minax.

116

1Saepe tibi studioso animo venante requirens carmina uti possem mittere Battiadae qui te lenirem nobis, neu conarere tela infesta mihi mittere in usque caput, 5hunc video mihi nunc frustra sumptum esse laborem, Gelli, nec nostras hic valuisse preces. contra nos tela ista tua evitamus amictu: at fixus nostris tu dabis supplicium.

Fonte, edição e direitos

Edição impressa
Catullus, ed. Elmer Truesdell Merrill (Boston: Ginn and Company, 1893)
Transcrição digital
Perseus Digital Library (Tufts University), repositório PerseusDL/canonical-latinLit (versão 128a05a, consultada em 2026-10-18)
Licença
CC BY-SA 4.0. Available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License
No catálogo
Project Gutenberg ↗

Texto latino: Catullus, ed. Elmer Truesdell Merrill (Boston: Ginn and Company, 1893). Transcrição digital: Perseus Digital Library, Tufts University (PerseusDL/canonical-latinLit), CC BY-SA 4.0. Adaptação de formato (texto, PDF, EPUB) pela Bibliotheca Latina, distribuída sob a mesma licença CC BY-SA 4.0.

O que foi alterado em relação à fonte
  • Notas do editor e variantes do aparato crítico omitidas (material editorial, não texto latino).
  • Acréscimos do editor entre ⟨ ⟩, supressões propostas pelo editor entre [ ], lacunas como * * *, como na edição impressa.
  • Correções de digitalização marcadas pela Perseus (<choice>/<corr>) aplicadas; abreviaturas mantidas como impressas.
  • Grafia, maiúsculas, u/v, pontuação e ordem do texto mantidas como na edição; nenhuma modernização.
  • Espaços e quebras de linha do arquivo XML normalizados; numeração de livros, capítulos, seções e versos preservada.

Omitido: notas e aparato crítico do editor; introduções, comentários e traduções da edição impressa.

Auditoria de direitos (2026-10-18)
  • Autor e obra: Autor antigo; obra em domínio público.
  • Edição-fonte: Catullus, ed. Elmer Truesdell Merrill (Boston: Ginn and Company, 1893) (lida no <sourceDesc> do arquivo TEI).
  • Data e editor: 1893; Elmer Truesdell Merrill (†1936; fonte: https://www.wikidata.org/wiki/Q5366688).
  • Direitos da edição: Domínio público no Brasil (editor falecido em 1936); Lei 9.610/98, art. 41. Nos EUA, domínio público (publicada antes de 1931).
  • Licença da transcrição: CC BY-SA 4.0 (Perseus Digital Library).
  • Permissão para reproduzir: Sim: CC BY-SA 4.0 permite copiar e redistribuir.
  • Permissão para gerar PDF e EPUB: Sim: CC BY-SA 4.0 permite adaptar (PDF, EPUB), com atribuição e mesma licença.
  • Atribuição exigida: Créditos à Perseus Digital Library e à edição-fonte, link da licença, indicação das mudanças; derivados sob CC BY-SA 4.0.