Percurso de leitura
Baixar o guia em PDF Planilha de acompanhamento
Um caminho prático para ir das primeiras frases em latim até Cícero, Agostinho e Tomás de Aquino, usando só recursos gratuitos e verificados (e, como referência, o método Ørberg). Com 20 a 30 minutos por dia, as etapas I a III levam cerca de um ano.
Onde começar?
Faça este teste de cinco minutos. Abra cada texto abaixo, em ordem, leia o primeiro parágrafo (ou as dez primeiras linhas) e pare no primeiro em que precisar do dicionário mais de uma vez por frase.
- Ora Maritima: a Latin story for beginners (E. A. Sonnenschein) (etapa II). Se foi difícil, comece pela Etapa I, com um método; se foi tranquilo, pela Etapa II.
- Pons Tironum (R. B. Appleton e W. H. S. Jones) (etapa III). Se foi difícil, comece pela Etapa II, com um método; se foi tranquilo, pela Etapa III.
- Breviarium ab urbe condita (Eutropius) (etapa IV). Se foi difícil, comece pela Etapa III, com um método; se foi tranquilo, pela Etapa IV.
Se os quatro foram tranquilos, vá direto à Etapa V (ou às etapas VI e VII, conforme seu interesse). Na dúvida, comece uma etapa abaixo: ler fácil demais custa pouco; ler difícil demais faz desistir.
O método: cinco hábitos
Quase todo o seu tempo deve ir para textos que você entende quase inteiros. O latim se aprende pela quantidade de latim compreendido, não pela quantidade de tabelas decoradas. Regra prática: mais de cinco a oito palavras desconhecidas por página que atrapalham o sentido, e o texto está difícil demais: volte uma etapa, sem culpa.
O latim foi feito para ser ouvido. Leia cada trecho em voz alta antes de analisar. Escolha uma pronúncia (restaurada, a reconstrução do latim clássico, ou eclesiástica, a da Igreja, muito próxima do italiano) e seja consistente. Os áudios do LibriVox ajudam a calibrar o ouvido; os leitores indicam qual pronúncia usam.
Não "cace o verbo" nem reordene a frase para o português. Leia da primeira palavra à última, segurando as expectativas: um nominativo pede um verbo; um cum pede um subjuntivo; um ut abre uma finalidade ou consequência. As edições comentadas ensinam isso frase a frase.
No máximo cinco anotações por sessão, sempre com a frase inteira em que apareceram. Anote construções (ablativo absoluto, oração infinitiva, cum histórico) com a mesma atenção que dá ao vocabulário. Revise após 1, 3 e 7 dias; a planilha calcula as datas.
Ao terminar, escreva duas ou três frases em latim, simples, sobre o que leu: Quis? (quem) · Quid facit? (o que faz) · Quomodo finitur? (como termina). Exemplo: Caesar in Galliam venit. Cum Helvetiis pugnat et eos vincit. Galli timent. Errar faz parte; o objetivo é produzir, não ser perfeito.
Uma semana típica (30 minutos por dia)
| Dia | O que fazer |
|---|---|
| Segunda a sexta | 20 min de leitura nova em voz alta + 10 min de releitura do trecho anterior ou de revisão das anotações |
| Sábado | Escrever os summaria da semana e revisar as construções anotadas |
| Domingo | Livre: ouvir um áudio de algo já lido, ou folhear a gramática procurando o que apareceu na semana |
Como classificamos a dificuldade
Cada recurso recebe uma nota de 1 a 5, independente da etapa, considerando frequência do vocabulário, complexidade morfológica e sintática, estilo, extensão, existência de notas e conhecimento gramatical exigido. É uma estimativa editorial, não uma medida científica, e não usamos os níveis do Quadro Europeu (A1–C2), que foram pensados para línguas faladas.
As sete etapas
As etapas I a V formam uma sequência natural. As etapas VI e VII são caminhos paralelos: o latim cristão e o medieval não são "mais difíceis" que o clássico, e podem começar a partir da etapa III, conforme o seu interesse. Dentro de cada etapa, os recursos estão em ordem sugerida.
Etapa I · Prima Verba
Primeiras palavrasPalavras, frases curtas e os primeiros capítulos de um método. Para quem está começando do zero ou recomeçando.
Você nunca estudou latim, ou estudou há muito tempo e quer recomeçar com calma.
Objetivo
Reconhecer as formas mais comuns (nominativo, acusativo, genitivo; presente do indicativo) e entender frases curtas sem traduzir palavra por palavra.
Siga um método do começo (Familia Romana ou Latin for Beginners) e leia cada capítulo em voz alta. Não decore tabelas antes de ver as formas em frases.
Meta
Os 10 primeiros capítulos de um método, em 4 a 8 semanas.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Latine loqui: curso básico de latim, volume I | Leni Ribeiro Leite | 1 · Elementar | Didático | — | Repositório UFES (EDUFES) |
| Latine loqui: curso básico de latim, volume II | Leni Ribeiro Leite | 1 · Elementar | Didático | — | Repositório UFES (EDUFES) |
| Lingua Latina per se Illustrata, Pars I: Familia Romana | Hans H. Ørberg | 1 · Elementar | Didático | — | Hackett Publishing |
| Exercitia Latina I | Hans H. Ørberg | 1 · Elementar | Didático | — | Hackett Publishing |
| Latin for Beginners | Benjamin L. D'Ooge | 1 · Elementar | Didático | sim | Project Gutenberg |
| Lingua Latina: Primus Annus | W. L. Paine e C. L. Mainwaring | 1 · Elementar | Didático | — | Project Gutenberg |
| Gramática Latina | Pe. João Ravizza | – · | Didático | — | Internet Archive |
| Kennedy's Revised Latin Primer | Benjamin Hall Kennedy | – · | Didático | — | Internet Archive |
| Whitaker's Words | William A. Whitaker | – · | Didático | — | Whitaker's Words |
Sinal para avançar: Você lê um capítulo didático curto sem consultar nada e sabe dizer quem faz o quê em cada frase.
Etapa II · Primae Fabulae
Primeiras narrativasNarrativas curtas e graduadas, escritas para estudantes: fábulas, mitos e cenas da vida romana com vocabulário controlado.
Você conhece as três primeiras declinações, o presente, o imperfeito e o perfeito.
Objetivo
Ler histórias inteiras com prazer, acostumar-se ao ritmo da frase latina (verbo no fim) e absorver vocabulário por repetição.
Leia muito e leia fácil: histórias curtas, uma por dia. Releia a anterior antes de começar a nova. Use as notas e o vocabulário do próprio livro.
Meta
Duas ou três coletâneas graduadas, em 2 a 4 meses.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Colloquia Personarum | Hans H. Ørberg | 1 · Elementar | Didático | — | Hackett Publishing |
| Ora Maritima: a Latin story for beginners | E. A. Sonnenschein | 1 · Elementar | Didático | — | Internet Archive |
| Puer Romanus | R. B. Appleton e W. H. S. Jones | 1 · Elementar | Didático | — | Project Gutenberg |
| Fabulae, virginibus puerisque aut narrandae aut recitandae | R. B. Appleton | 2 · Básico | Didático | — | Project Gutenberg |
| A First Latin Reader | Herbert C. Nutting | 2 · Básico | Didático | — | Internet Archive |
| Ritchie's Fabulae Faciles | Francis Ritchie (ed. J. C. Kirtland) | 2 · Básico | Didático | sim | Project Gutenberg |
| Pro Patria: a Latin story for beginners | E. A. Sonnenschein | 2 · Básico | Didático | — | Internet Archive |
| Colloquia, sive Confabulationes tyronum literatorum | Hermannus Schottennius Hessus | 2 · Básico | Original | — | Project Gutenberg |
| Gradatim: an easy Latin translation book | H. R. Heatley e H. N. Kingdon | 2 · Básico | Didático | — | Internet Archive |
| New Latin Grammar | Charles E. Bennett | – · | Didático | — | Project Gutenberg |
| DCC Latin Core Vocabulary | Christopher Francese e Dickinson College | – · | Didático | — | Dickinson College Commentaries |
| Logeion | Universidade de Chicago | – · | Didático | — | Logeion |
| Latinitium | Daniel Pettersson e Amelie Rosengren | – · | Didático | — | Latinitium |
Sinal para avançar: Você termina uma fábula de uma página precisando de menos de cinco palavras no dicionário.
Etapa III · Fundamenta
FundamentosLeituras mais longas e de gramática progressivamente mais complexa: subjuntivo, oração infinitiva, ablativo absoluto, períodos maiores.
Você já leu narrativas graduadas inteiras e começa a reconhecer o subjuntivo e as orações subordinadas.
Objetivo
Consolidar a morfologia completa e a sintaxe do período, lendo textos adaptados ou escritos em latim simples mas contínuo.
Alterne um texto longo (Epitome Historiae Sacrae, Roma Aeterna) com uma gramática de referência aberta ao lado. Anote as construções que se repetem, não só palavras.
Meta
Um livro longo de leitura contínua, em 3 a 6 meses.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Pons Tironum | R. B. Appleton e W. H. S. Jones | 2 · Básico | Didático | — | Project Gutenberg |
| Epitome historiae sacrae | Charles François Lhomond | 2 · Básico | Didático | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Urbis Romae viri illustres (seleções) | Charles François Lhomond | 2 · Básico | Adaptado | — | Project Gutenberg |
| The Gate to Caesar (De Bello Gallico II, simplificado e original) | Gaius Iulius Caesar (ed. W. C. Collar) | 2 · Básico | Simplificado | — | Project Gutenberg |
| Ad Alpes: a Tale of Roman Life | Herbert C. Nutting | 3 · Intermediário | Didático | — | Internet Archive |
| Robinson Crusoëus | F. J. Goffaux (a partir de Campe e Defoe) | 2 · Básico | Adaptado | — | Project Gutenberg |
| Rebilius Crūsō | Francis William Newman (a partir de Defoe) | 2 · Básico | Adaptado | — | Project Gutenberg |
| Lingua Latina per se Illustrata, Pars II: Roma Aeterna | Hans H. Ørberg | 3 · Intermediário | Adaptado | — | Hackett Publishing |
| Exercitia Latina II | Hans H. Ørberg | 3 · Intermediário | Didático | — | Hackett Publishing |
| Insula thesauraria | Arcadius Avellanus (a partir de R. L. Stevenson) | 3 · Intermediário | Adaptado | — | Project Gutenberg |
| Allen and Greenough's New Latin Grammar (edição DCC) | J. H. Allen e J. B. Greenough | – · | Didático | — | Dickinson College Commentaries |
| A Latin Dictionary (Lewis & Short) | Charlton T. Lewis e Charles Short | – · | Didático | — | Perseus Digital Library |
| Grammatica Latina para uso das escholas | J. N. Madvig (trad. Augusto Epifânio da Silva Dias) | – · | Didático | — | Internet Archive |
| Novo methodo da grammatica latina (1752) | Congregação do Oratório (António Pereira de Figueiredo) | – · | Didático | — | Internet Archive |
Sinal para avançar: Você segue uma narrativa de várias páginas sem perder o fio e identifica a função de cada oração subordinada.
Etapa IV · Ad Fontes
Às fontesOs primeiros textos latinos autênticos, com comentário e vocabulário: César, Nepos, Fedro, o Evangelho em latim, Sulpício Severo.
Você leu textos longos adaptados e quer, enfim, ler os próprios autores.
Objetivo
Passar do latim escrito para estudantes ao latim escrito por romanos, com o apoio de edições comentadas.
Escolha edições com notas e vocabulário na mesma página (os comentários do DCC e da Open Book Publishers são ideais). Leia trechos curtos todos os dias, releia em voz alta e só então consulte a tradução.
Meta
Um livro de César ou a Vida de Aníbal inteira, em 2 a 4 meses.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Breviarium ab urbe condita | Eutropius | 2 · Básico | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Fabulae Aesopiae | Phaedrus | 3 · Intermediário | Original | — | Perseus Digital Library |
| Vita Hannibalis | Cornelius Nepos | 3 · Intermediário | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| De viris illustribus (Vitae) | Cornelius Nepos | 3 · Intermediário | Original | — | Perseus Digital Library |
| Historia Apollonii regis Tyri | Anônimo (séc. V–VI) | 2 · Básico | Original | sim | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Commentarii de Bello Gallico (seleções) | Gaius Iulius Caesar | 3 · Intermediário | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Commentarii de Bello Gallico (texto integral) | Gaius Iulius Caesar | 3 · Intermediário | Original | sim | Perseus Digital Library |
| Selections from Erasmus, principally from his Epistles | Desiderius Erasmus (ed. P. S. Allen) | 3 · Intermediário | Original | — | Project Gutenberg |
| Colloquia familiaria | Desiderius Erasmus Roterodamus | 3 · Intermediário | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Gildersleeve's Latin Grammar | Basil L. Gildersleeve e Gonzalez Lodge | – · | Didático | — | Internet Archive |
| The Latin Library | William L. Carey (mantenedor) | – · | Original | — | The Latin Library |
| Vicipaedia | Comunidade Vicipaedia | 3 · Intermediário | Original | — | Vicipaedia |
Sinal para avançar: Você lê um capítulo de César com as notas e sente que a dificuldade está no conteúdo, não mais na língua.
Etapa V · Auctores Romani
Autores romanosA literatura clássica: Cícero, Virgílio, Ovídio, Sêneca, Salústio, Tito Lívio, Tácito, Lucrécio.
Você já leu um autor autêntico com comentário e quer explorar a literatura romana por conta própria.
Objetivo
Leitura extensiva de prosa e poesia clássicas; aprender a escandir hexâmetros e a seguir os períodos de Cícero.
Comece pela prosa (Cícero, Sêneca) e vá à poesia com comentário (Eneida IV, Amores I). Varie autores e gêneros; não é preciso ler obras inteiras de uma vez.
Meta
Sem meta fixa: esta etapa dura o tempo que você quiser.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| De Imperio Cn. Pompei, 27–49 | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| In Catilinam I, com notas e vocabulário | Marcus Tullius Cicero (ed. John Henderson) | 4 · Avançado | Original | — | Project Gutenberg |
| In Catilinam I–IV | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Epistulae (33 cartas selecionadas) | Gaius Plinius Caecilius Secundus | 3 · Intermediário | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Laelius de Amicitia | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Cato Maior de Senectute | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| De Officiis (latim e inglês) | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | — | Project Gutenberg |
| Epistulae Morales ad Lucilium | Lucius Annaeus Seneca | 3 · Intermediário | Original | sim | Perseus Digital Library |
| Somnium Scipionis (De re publica VI) | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Bellum Catilinae | Gaius Sallustius Crispus | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Ab urbe condita, liber I | Titus Livius | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Amores, liber I | Publius Ovidius Naso | 4 · Avançado | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Catulli Carmina | Gaius Valerius Catullus | 4 · Avançado | Original | sim | Project Gutenberg |
| Metamorphoses III, 511–733 (Penteu) | Publius Ovidius Naso | 4 · Avançado | Original | — | Open Book Publishers |
| Metamorphoses (texto integral) | Publius Ovidius Naso | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Aeneis (seleções) | Publius Vergilius Maro | 4 · Avançado | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Aeneis (texto integral) | Publius Vergilius Maro | 5 · Superior | Original | sim | Perseus Digital Library |
| Bucolica (Eclogae) | Publius Vergilius Maro | 4 · Avançado | Original | sim | Project Gutenberg |
| Aeneis IV, 1–299 (Dido) | Publius Vergilius Maro | 4 · Avançado | Original | — | Open Book Publishers |
| Aeneis XI (Palante e Camila), seleções | Publius Vergilius Maro | 4 · Avançado | Original | — | Open Book Publishers |
| In Verrem II.1, 53–86 | Marcus Tullius Cicero | 4 · Avançado | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Philippica II (seleções) | Marcus Tullius Cicero | 5 · Superior | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Agricola | Publius Cornelius Tacitus | 4 · Avançado | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Annales XV, 20–23 e 33–45 | Publius Cornelius Tacitus | 5 · Superior | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Carmina et Epodi (Odes e Epodos) | Quintus Horatius Flaccus | 5 · Superior | Original | — | Project Gutenberg |
| Georgica, liber IV | Publius Vergilius Maro | 5 · Superior | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| Apologia (Pro se de magia) | Apuleius Madaurensis | 5 · Superior | Original | — | Dickinson College Commentaries |
Sinal para avançar: Não há próxima etapa obrigatória: as etapas VI e VII são outros caminhos, não degraus mais altos.
Etapa VI · Latinitas Christiana
Latinidade cristãA Vulgata, os Padres da Igreja, a liturgia e a espiritualidade: Jerônimo, Agostinho, Ambrósio, a Regra de São Bento, os hinos, a Imitação de Cristo.
Qualquer leitor a partir da etapa III. O latim cristão não é mais difícil que o clássico: muitas vezes é mais simples e mais próximo do português.
Objetivo
Ler as Escrituras e os Padres no original, reconhecendo o vocabulário e a sintaxe próprios do latim tardio e eclesiástico.
Comece pela Vulgata (Marcos, Gênesis, Salmos), que você já conhece em português. Depois, Sulpício Severo, as Confissões e as Cartas de Jerônimo. A Imitação de Cristo é uma excelente leitura diária.
Meta
Um Evangelho inteiro e um Padre da Igreja, no seu ritmo.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Biblia Sacra Vulgata (editio Clementina) | Hieronymus Stridonensis (Vulgata) | 2 · Básico | Original | sim | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Prophetia Ionae (Vulgata) | Hieronymus Stridonensis (Vulgata) | 2 · Básico | Original | — | Project Gutenberg |
| Regula sancti Benedicti | Benedictus Nursinus | 2 · Básico | Original | sim | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Vita Sancti Martini | Sulpicius Severus | 3 · Intermediário | Original | sim | Dickinson College Commentaries |
| De imitatione Christi | Thomas a Kempis | 2 · Básico | Original | sim | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Vita Malchi monachi captivi | Hieronymus Stridonensis | 3 · Intermediário | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Vita Sancti Pauli primi eremitae | Hieronymus Stridonensis | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Corporum |
| Confessiones | Augustinus Hipponensis | 4 · Avançado | Original | sim | Corpus Corporum |
| Epistulae (18 cartas selecionadas) | Hieronymus Stridonensis | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| Epistolae (texto integral) | Hieronymus Stridonensis | 4 · Avançado | Original | — | Corpus Corporum |
| Epistulae (cartas selecionadas) | Augustinus Hipponensis | 4 · Avançado | Original | — | Perseus Digital Library |
| De civitate Dei | Augustinus Hipponensis | 4 · Avançado | Original | sim | Corpus Corporum |
| Te Deum | Atribuído a Nicetas de Remesiana ou a Ambrósio | 2 · Básico | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Pange lingua gloriosi corporis mysterium | Thomas de Aquino | 3 · Intermediário | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Dies irae | Atribuído a Thomas de Celano | 3 · Intermediário | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Stabat Mater | Atribuído a Jacopone da Todi | 2 · Básico | Original | sim | Vicifons (Latin Wikisource) |
Sinal para avançar: Você lê a Vulgata com fluência e já consegue acompanhar a argumentação de Agostinho.
Etapa VII · Sapientia Mediaevalis
Sabedoria medievalO latim medieval e escolástico: Boécio, Beda, Eginardo, Anselmo, Tomás de Aquino, Boaventura, a Legenda Áurea, os Carmina Burana.
Leitores a partir da etapa IV, ou da etapa VI para os textos teológicos. A escolástica tem sintaxe simples e vocabulário técnico; as crônicas são narrativas.
Objetivo
Ler filosofia, teologia e história medievais no original e dominar o vocabulário técnico da escolástica.
Para a escolástica, leia um artigo da Summa por vez, seguindo a estrutura (objeções, sed contra, respondeo, respostas). Para as crônicas e lendas, leia como narrativa.
Meta
O Proslogion inteiro, ou vinte artigos da Summa, ou uma crônica.
Recursos desta etapa
| Recurso | Autor | Dificuldade | Tipo | Áudio | Onde |
|---|---|---|---|---|---|
| Navigatio Sancti Brendani Abbatis | Anônimo (séc. IX–X) | 2 · Básico | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Gesta Romanorum (edição Oesterley) | Anônimo (séc. XIII–XIV) | 2 · Básico | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| De consolatione philosophiae | Anicius Manlius Severinus Boethius | 4 · Avançado | Original | sim | Corpus Corporum |
| Historia Ecclesiastica gentis Anglorum (seleções) | Beda Venerabilis | 3 · Intermediário | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Vita Karoli Magni | Einhardus | 3 · Intermediário | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Gesta Francorum et aliorum Hierosolimitanorum | Anônimo (c. 1100) | 3 · Intermediário | Original | — | Dickinson College Commentaries |
| Legenda aurea (capítulos transcritos) | Iacobus de Voragine | 3 · Intermediário | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Proslogion | Anselmus Cantuariensis | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Corporum |
| Etymologiae | Isidorus Hispalensis | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Corporum |
| De diligendo Deo | Bernardus Claraevallensis | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Corporum |
| Didascalicon (Eruditio didascalica) | Hugo de Sancto Victore | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Corporum |
| Summa Theologiae, Prima pars | Thomas de Aquino | 3 · Intermediário | Original | — | Corpus Thomisticum |
| De ente et essentia | Thomas de Aquino | 4 · Avançado | Original | — | Corpus Thomisticum |
| Carmina Burana (seleção) | Anônimo (séc. XII–XIII) | 4 · Avançado | Original | — | Vicifons (Latin Wikisource) |
| Meditationes de prima philosophia | René Descartes | 4 · Avançado | Original | — | Project Gutenberg |
Sinal para avançar: Não há próxima etapa. Tolle, lege!
Dicas para quem fala português
Cerca de 90% do vocabulário latino tem parente direto em português. Aqua, terra, pater, mater, amicus, bonus, magnus, dicere, facere, venire: o sentido quase sempre se adivinha. A dificuldade está na morfologia (os casos) e na ordem das palavras, não no léxico.
Villa = casa de campo (não vila); officium = dever (não ofício); virtus = coragem, valor (não só virtude); familia = conjunto dos escravos e da casa (não a família nuclear); liber = livro, mas também "livre"; sinister = esquerdo; hostis = inimigo (não hóspede: isso é hospes); cadere = cair (caedere = cortar, matar).
Pense nos casos como funções que o português marca com preposições e posição: nominativo = sujeito; acusativo = objeto direto (e "para" com movimento); genitivo = "de"; dativo = "a/para" alguém; ablativo = "com, por, em, de" (meio, lugar, origem). O vocativo é o chamamento. Em português ainda temos resquícios: eu/me/mim.
Na restaurada: c sempre /k/ (Cicero = "Kíkero"), v = /w/, ae = "ai", vogais longas realmente longas. Na eclesiástica: c antes de e/i = "tch", v = /v/, ae = "é", gn = "nh". As duas são legítimas; a eclesiástica soa natural para brasileiros, a restaurada é padrão nas universidades. Para a liturgia e a Vulgata, a eclesiástica; para Virgílio, a restaurada.
Macrons (ā, ē, ī, ō, ū) marcam vogais longas e ajudam a distinguir formas (puella nominativo, puellā ablativo). Os métodos e leitores modernos costumam usá-los; os textos antigos em edição corrente, não. Aprenda com eles e acostume-se a lê-los sem.