Liber I

1Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus, populumque potentem In sua victrici conversum viscera dextra, Cognatasque acies, et rupto foedere regni, 5Certatum totis concussi viribus orbis In commune nefas, infestisque obvia signis Signa, pares aquilas, et pila minantia pilis. Quis furor, o cives, quae tanta licentia ferri, Gentibus invisis Latium praebere cruorem? 10Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta, Bella geri placuit nullos habitura triumphos? Heu quantum terrae potuit pelagique parari Hoc, quem civiles hauserunt, sanguine, dextrae, 15Unde venit Titan, et nox ubi sidera condit, Quaque dies medius flagrantibus aestuat horis, Et qua bruma, rigens ac nescia vere remitti, Adstringit Scythico glacialem frigore pontum! Sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes, 20Et gens si qua iacet nascenti conscia Nilo. Tunc, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi, Totum sub Latias leges cum miseris orbem, In te verte manus: nondum tibi defuit hostis. At nunc semirutis pendent quod moenia tectis 25Urbibus Italiae, lapsisque ingentia muris Saxa iacent, nulloque domus custode tenentur Rarus et antiquis habitator in urbibus errat, Horrida quod dumis multosque inarata per annos Hesperia est, desuntque manus poscentibus arvis, 30Non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor Poenus erit: nulli penitus discindere ferro Contigit: alta sedent civilis vulnera dextrae. Quodsi non aliam venturo fata Neroni Invenere viam, magnoque aeterna parantur 35Regna deis, coelumque suo servire tonanti Non nisi saevorum potuit post bella Gigantum: Iam nihil, o superi, querimur: scelera ipsa nefasque Hac mercede placent: diros Pharsalia campos Impleat, et Poeni saturentur sanguine manes; 40Ultima funesta concurrant proelia Munda. His, Caesar, Perusina fames, Mutinaeque labores Accedant fatis; et quas premit aspera classes Leucas; et ardenti servilia bella sub Aetna: Multum Roma tamen debet civilibus armis, 45Quod tibi res acta est. Te, quum, statione peracta, Astra petes serus, praelati regia coeli Excipiet, gaudente polo, seu sceptra tenere, Seu te flammigeros Phoebi conscendere currus, Telluremque nihil mutato sole timentem 50Igne vago lustrare iuvet: tibi numine ab omni Cedetur, iurique tuo natura relinquet, Quis deus esse velis, ubi regnum ponere mundi. Sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe, Nec polus aversi calidus qua vergitur Austri; 55Unde tuam videas obliquo sidere Romam. Aetheris immensi partem si presseris unam, Sentiet axis onus. Librati pondera coeli Orbe tene medio: pars aetheris illa sereni Tota vacet, nullaeque obstent a Caesare nubes. 60Tunc genus humanum positis sibi consulat armis, Inque vicem gens omnis amet: Pax missa per orbem Ferrea belligeri compescat limina Iani. Sed mihi iam numen: nec, si te pectore vates Accipio, Cirrhaea velim secreta moventem 65Sollicitare deum, Bacchumque avertere Nysa. Tu satis ad dandas Romana in carmina vires. Fert animus causas tantarum expromere rerum, Immensumque aperitur opus, quid in arma furentem Impulerit populum, quid pacem excusserit orbi. 70Invida fatorum series, summisque negatum Stare diu; nimioque graves sub pondere lapsus; Nec se Roma ferens. Sic, quum, compage soluta, Saecula tot mundi suprema coegerit hora, Anticum repetent iterum chaos omnia; mixtis 75Sidera sideribus concurrent: ignea pontum Astra petent: tellus extendere litora nolet, Excutietque fretum: fratri contraria Phoebe Ibit, et, oblicum bigas agitare per orbem Indignata, diem poscet sibi: totaque discors 80Machina divulsi turbabit foedera mundi. In se magna ruunt: laetis hunc numina rebus Crescendi posuere modum. Nec gentibus ullis Commodat in populum, terrae pelagique potentem, Invidiam Fortuna suam. Tu caussa malorum, 85Facta tribus dominis communis, Roma, nec umquam In turbam missi feralia foedera regni. O male concordes nimiaque cupidine caeci, Quid miscere iuvat vires, orbemque tenere In medio? Dum terra fretum, terramque levabit 90Aer, et longi volvent Titana labores, Noxque diem coelo totidem per signa sequetur, Nulla fides regni sociis, omnisque potestas Impatiens consortis erit. Nec gentibus ullis Credite, nec longe fatorum exempla petantur. 95Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Nec pretium tanti tellus pontusque furoris Tunc erat: exiguum dominos commisit asylum. Temporis augusti mansit concordia discors; Paxque fuit non sponte ducum. Nam sola futuri 100Crassus erat belli medius mora. Qualiter, undas Qui secat et geminum gracilis mare separat Isthmos, Nec patitur conferre fretum; si terra recedat, Ionium Aegaeo franget mare: sic, ubi, saeva Arma ducum dirimens, miserando funere Crassus 105Assyrias Latio maculavit sanguine Carras, Parthica Romanos solverunt damna furores. Plus illa vobis acie, quam creditis, actum est, Arsacidae: bellum victis civile dedistis. Dividitur ferro regnum: populique potentis, 110Quae mare, quae terras, quae totum continet orbem, Non cepit fortuna duos. Nam pignora iuncti Sanguinis, et diro ferales omine tedas Abstulit ad manes, Parcarum, Iulia, saeva Intercepta manu. Quodsi tibi fata dedissent 115Maiores in luce moras, tu sola furentes Inde virum poteras atque hinc retinere parentem, Armatasque manus excusso iungere ferro, Ut generos mediae soceris iunxere Sabinae. Morte tua discussa fides, bellumque movere 120Permissum ducibus. Stimulos dedit aemula virtus. Tu, nova ne veteres obscurent facta triumphos, Et victis cedat piratica laurea Gallis, Magne, times: te iam series ususque laborum Erigit, impatiensque loci fortuna secundi. 125Nec quemquam iam ferre potest Caesarve priorem, Pompeiusve parem. Quis iustius induit arma, Scire nefas: magno se iudice quisque tuetur: Victrix caussa deis placuit, sed victa Catoni Nec coiere pares: alter, vergentibus annis 130In senium, longoque togae tranquillior usu, Dedidicit iam pace ducem; famaeque petitor, Multa dare in vulgus; totus popularibus auris Impelli, plausuque sui gaudere theatri: Nec reparare novas vires, multumque priori 135Credere fortunae. Stat magni nominis umbra: Qualis frugifero quercus sublimis in agro, Exuvias veteres populi sacrataque gestans Dona ducum, nec iam validis radicibus haerens, Pondere fixa suo est; nudosque per aera ramos 140Effundens, trunco, non frondibus, efficit umbram; Et quamvis primo nutet casura sub Euro, Tot circum silvae firmo se robore tollant, Sola tamen colitur. Sed non in Caesare tantum Nomen erat, nec fama ducis: sed nescia virtus 145Stare loco: solusque pudor, non vincere bello. Acer et indomitus; quo spes, quoque ira vocasset, Ferre manum, et numquam temerando parcere ferro: Successus urgere suos, instare favori Numinis: impellens, quidquid sibi, summa petenti, 150Obstaret, gaudensque viam fecisse ruina. Qualiter expressum ventis per nubila fulmen Aetheris impulsi sonitu mundique fragore Emicuit, rupitque diem, populosque paventes Terruit, obliqua praestringens lumina flamma. 155In sua templa furit: nullaque exire vetante Materia, magnamque cadens, magnamque revertens Dat stragem late, sparsosque recolligit ignes. Hae ducibus caussae suberant: sed publica belli Semina, quae populos semper mersere potentes. 160Namque ut opes mundo nimias fortuna subacto Intulit, et rebus mores cessere secundis, Praedaque et hostiles luxum suasere rapinae: Non auro tectisque modus: mensasque priores Aspernata fames: cultus, gestare decoros 165Vix nuribus, rapuere mares: foecunda virorum Paupertas fugitur, totoque accersitur orbe, Quo gens quaeque perit. Tum longos iungere fines Agrorum, et quondam duro sulcata Camilli Vomere, et antiquos Curiorum passa ligones 170Longa sub ignotis extendere rura colonis. Non erat is populus, quem pax tranquilla iuvaret, Quem sua libertas immotis pasceret armis. Inde irae faciles; et, quod suasisset egestas, Vile nefas; magnumque decus, ferroque petendum, 175Plus patria potuisse sua; mensuraque iuris Vis erat: hinc leges et plebiscita coactae, Et cum consulibus turbantes iura tribuni: Hinc rapti fasces pretio, sectorque favoris Ipse sui populus; letalisque ambitus urbi, 180Annua venali referens certamina Campo: Hinc usura vorax, avidumque in tempora foenus, Et concussa fides, et multis utile bellum. Iam gelidas Caesar cursu superaverat Alpes, Ingentesque animo motus, bellumque futurum 185Ceperat. Ut ventum est parvi Rubiconis ad undas, Ingens visa duci Patriae trepidantis imago Clara per obscuram vultu moestissima noctem, Turrigero canos effundens vertice crines, Caesarie lacera, nudisque adstare lacertis, 190Et gemitu permixta loqui: Quo tenditis ultra? Quo fertis mea signa, viri? Si iure venitis, Si cives, huc usque licet. Tum perculit horror Membra ducis; riguere comae, gressusque coercens Languor in extrema tenuit vestigia ripa. 195Mox ait: O magnae qui moenia prospicis urbis Tarpeia de rupe, Tonans, Phrygiique penates Gentis Iuleae, et rapti secreta Quirini, Et residens celsa Latialis Iuppiter Alba, Vestalesque foci, summique o numinis instar 200Roma, fave coeptis. Non te furialibus armis Persequor. En, adsum, victor terraque marique Caesar, ubique tuus, liceat modo, nunc quoque, miles. Ille erit, ille nocens, qui me tibi fecerit hostem. Inde moras solvit belli, tumidumque per amnem 205Signa tulit propere: sicut squalentibus arvis Aestiferae Libyes viso leo comminus hoste Subsedit dubius, totam dum colligit iram; Mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae Erexitque iubas, vasto et grave murmur hiatu 210Infremuit: tum, torta levis si lancea Mauri Haereat, aut latum subeant venabula pectus, Per ferrum, tanti securus vulneris, exit. Fonte cadit modico, parvisque impellitur undis Puniceus Rubicon, cum fervida canduit aestas: 215Perque imas serpit valles, et Gallica certus Limes ab Ausoniis disterminat arva colonis. Tum vires praebebat hiems, atque auxerat undas Tertia iam gravido pluvialis Cynthia cornu, Et madidis Euri resolutae flatibus Alpes. 220Primus in oblicum sonipes opponitur amnem, Excepturus aquas: molli tum cetera rumpit Turba vado faciles iam fracti fluminis undas. Caesar ut adversam, superato gurgite, ripam Attigit, Hesperiae vetitis et constitit arvis: 225Hic, ait, hic pacem temerataque iura relinquo; Te, Fortuna, sequor. Procul hinc iam foedera sunto. Credidimus fatis. Utendum est iudice bello. Sic fatus, noctis tenebris rapit agmina ductor Impiger, et torto Balearis verbere fundae 230Ocior, et missa Parthi post terga sagitta; Vicinumque minax invadit Ariminum. Ignes Solis lucifero fugiebant astra relicto, Iamque dies primos belli visura tumultus Exoritur. Seu sponte deum, seu turbidus Auster 235Impulerit, moestam tenuerunt nubila lucem. Constitit ut capto iussus deponere miles Signa fore, stridor lituum clangorque tubarum Non pia concinuit cum rauco classica cornu. Rupta quies populi, stratisque excita iuventus 240Diripuit sacris adfixa penatibus arma, Quae pax longa dabat: nuda iam crate fluentes Invadunt clypeos, curvataque cuspide pile, Et scabros nigrae morsu rubiginis enses. Ut notae fulsere aquilae Romanaque signa, 245Et celsus medio conspectus in agmine Caesar, Diriguere metu, gelidus pavor occupat artus, Et tacito mutos volvunt in pectore questus: O male vicinis haec moenia condita Gallis, O tristi damnata loco! Pax alta per omnes 250Et tranquilla quies populos: nos praeda furentum Primaque castra sumus. Melius, Fortuna, dedisses Orbe sub Eoo sedem gelidaque sub Areto, Errantesque domos, Latii quam claustra tueri. Nos primi Senonum motus, Cimbrumque furentem 255Vidimus, et Martem Libyes, cursumque furoris Teutonici. Quoties Romam Fortuna lacessit, Hac iter est bellis. Gemitu sic quisque latenti, Non ausus timuisse palam: vox nulla dolori Credita: sed quantum, volucres cum bruma coercet, 260Rura silent, mediusque tacet sine murmure pontus, Tanta quies. Noctis gelidas lux solverat umbras: Ecce faces belli, dubiaeque in proelia menti Urgentes addunt stimulos cunctasque pudoris Rumpunt fata moras: iustos Fortuna laborat 265Esse ducis motus, et causas invenit armis. Expulit ancipiti discordes urbe tribunos Victo iure minax iactatis curia Gracchis. Hos iam mota ducis vicinaque signa petentes Audax venali comitatur Curio lingua: 270Vox quondam populi, libertatemque tueri Ausus, et armatos plebi miscere potentes. Utque ducem varias volventem pectore curas Conspexit: Dum voce tuae potuere iuvari, Caesar, ait, partes, quamvis nolente senatu, 275Traximus imperium tunc, cum mihi Rostra tenere Ius erat, et dubios in te transferre Quirites. Sed postquam leges bello siluere coactae, Pellimur e patriis laribus, patimurque volentes Exsilium: tua nos faciet victoria cives. 280Dum trepidant nullo firmatae robore partes, Tolle moras. Semper nocuit differre paratis. Par labor atque metus pretio maiore petuntur. Bellantem geminis tenuit te Gallia lustris, Pars quota terrarum! Facili si proelia pauca 285Gesseris eventu, tibi Roma subegerit orbem. Nunc neque te longi remeantem pompa triumphi Excipit, aut sacras poscunt Capitolia lauros. Livor edax tibi cuncta negat: gentesque subactas Vix impune feres. Socerum depellere regno 290Decretum genero est. Partiri non potes orbem: Solus habere potes. Sic postquam fatus, et ipsi In bellum prono tantum tamen addidit irae, Accenditque ducem, quantum clamore iuvatur Eleus sonipes, quamvis iam carcere clauso 295Immineat foribus, pronusque repagula laxet. Convocat armatos extemplo ad signa maniplos: Utque satis trepidum, turba coeunte, tumultum Composuit, vultu dextraque silentia iussit: Bellorum o socii, qui, mille pericula Martis 300Mecum, ait, experti, decimo iam vincitis anno, Hoc cruor Aretois meruit diffusus in arvis, Vulneraque et mortes, hiemesque sub Alpibus actae? Non secus ingenti bellorum Roma tumultu Concutitur, quam si Poenus transcenderit Alpes 305Hannibal. Implentur valido tirone cohortes: In classem cadit omne nemus: terraque marique Iussus Caesar agi. Quid? si mihi signa iacerent Marte sub adverso, ruerentque in terga feroces Gallorum populi? Nunc, cum Fortuna secundis 310Mecum rebus agat, superique ad summa vocantes, Tentamur. Veniat dux longa pace solutus, Milite cum subito, partesque in bella togatae, Marcellusque loquax, et nomina vana Catones. Scilicet extremi Pompeium emtique clientes 315Continuo per tot sociabunt tempora regno? Ille reget currus, nondum patientibus annis? Ille semel raptos numquam dimittet honores? Quid iam rura querar totum suppressa per orbem, Ac iussam servire famem? Quis castra timenti 320Nescit mixta foro? gladii cum triste minantes Iudicium insolita trepidum cinxere corona, Atque auso medias perrumpere milite leges Pompeiana reum clauserunt signa Milonem? Nunc quoque ne lassum teneat privata senectus, 325Bella nefanda parat, suetus civilibus armis, Et docilis Sullam scelerum vicisse magistrum. Utque ferae tigres numquam posuere furorem, Quas nemore Hyrcano, matrum dum lustra sequuntur, Altus caesorum pavit cruor armentorum; 330Sic et Sullanum solito tibi lambere ferrum Durat, Magne, sitis. Nullus semel ore receptus Pollutas patitur sanguis mansuescere fauces. Quem tamen inveniet tam longa potentia finem? Quis scelerum modus est? Ex hoc te iam, improbe, regno 335Ille tuus saltem doceat discedere Sulla. Post Cilicasne vagos, et lassi Pontica regis Proelia, barbarico vix consummata veneno, Ultima Pompeio dabitur provincia Caesar, Quod non, victrices aquilas deponere iussus, 340Paruerim? Mihi si merces erepta laborum est, His saltem longi, non cum duce, praemia belli Reddantur: miles sub quolibet iste triumphet. Conferet exsanguis quo se post bella senectus? Quae sedes erit emeritis? quae rura dabuntur, 345Quae noster veteranus aret? quae moenia fessis? An melius fient piratae, Magne, coloni? Tollite iampridem victricia, tollite signa: Viribus utendum est, quas fecimus: arma tenenti Omnia dat, qui iusta negat. Nec numina deerunt: 350Nam nec praeda meis, neque regnum quaeritur armis: Detrahimus dominos urbi servire paratae. Dixerat: at dubium non claro murmure vulgus Secum incerta fremit: pietas patriique penates Quamquam caede feras mentes animosque tumentes 355Frangunt; sed diro ferri revocantur amore Ductorisque metu. Summi tunc munera pili Laelius, emeritique gerens insignia doni, Servati civis referentem praemia quercum: Si licet, exclamat, Romani maxime rector 360Nominis et ius est, veras expromere voces; Quod tam lenta tuas tenuit patientia vires, Conquerimur. Deeratne tibi fiducia nostri? Dum movet haec calidus spirantia corpora sanguis, Et dum pila valent fortes torquere lacerti, 365Degenerem patiere togam, regnumque senatus? Usque adeo miserum est, civili vincere bello? Duc age per Scythiae populos, per inhospita Syrtis Litora, per calidas Libyae sitientis arenas. Haec manus, ut victum post terga relinqueret orbem, 370Oceani tumidas remo compescuit undas: Fregit et Arctoo spumantem vertice Rhenum. Iussa sequi tam posse mihi, quam velle necesse est. Nec civis meus est, in quem tua classica, Caesar, Audiero. Per signa decem felicia castris, 375Perque tuos iuro quocumque ex hoste triumphos; Pectore si fratris gladium, iuguloque parentis Condere me iubeas, plenaeque in viscera partu Coniugis, invita peragam tamen omnia dextra; Si spoliare deos, ignemque immittere templis, 380Numina miscebit castrensis flamma Monetae; Castra super Tusci si ponere Tybridis undas, Hesperios audax veniam metator in agros. Tu quoscumque voles in planum effundere muros, His aries actus disperget saxa lacertis: 385Illa licet, penitus tolli quam iusseris urbem, Roma sit. His cunctae simul adsensere cohortes, Elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, Promisere manus. It tantus ad aethera clamor, Quantus, piniferae Boreas cum Thracius Ossae 390Rupibus incubuit, curvato robore pressae Fit sonus, aut rursus redeuntis in aethera silvae. Caesar ut acceptum tam prono milite bellum, Fataque ferre videt, ne quo languore moretur Fortunam, sparsas per Gallica rura cohortes 395Evocat, et Romam motis petit undique signis. Deseruere cavo tentoria fixa Lemano, Castraque, quae, Vogesi curvam super ardua rupem, Pugnaces pictis cohibebant Lingonas armis. Hi vada liquerunt Isarae, qui, gurgite ductus 400Per tam multa suo, famae maioris in amnem Lapsus, ad aequoreas nomen non pertulit undas. Solvuntur flavi longa statione Rutheni: Mitis Atax Latias gaudet non ferre carinas, Finis et Hesperiae, promoto limite, Varus: 405Quaque sub Herculeo sacratus numine portus Urget rupe cava pelagus: non Corus in illum Ius habet, aut Zephyrus: solus sua litora turbat Circius, et tuta prohibet statione Monoeci. Quaque iacet litus dubium, quod terra fretumque 410Vindicat alternis vicibus, cum funditur ingens Oceanus, vel cum refugis se fluctibus aufert. Ventus ab extremo pelagus sic axe volutet, Destituatque ferens; an sidere mota secundo Tethyos unda vagae lunaribus aestuet horis; 415Flammiger an Titan, ut alentes hauriat undas, Erigat Oceanum, fluctusque ad sidera ducat, Quaerite, quos agitat mundi labor: at mihi semper Tu, quaecumque moves tam crebros causa meatus, Ut superi voluere, late. Tunc rura Nemetis 420Qui tenet, et ripas Aturi, qua litore curvo Molliter admissum claudit Tarbellicus aequor, Signa movet, gaudetque amoto Santonus hoste: Et Biturix, longisque leves Suessones in armis: Optimus excusso Leucus Rhemusque lacerto, 425Optima gens flexis in gyrum Sequana frenis: Et docilis rector rostrati Belga covini: Arvernique ausi Latios se fingere fratres, Sanguine ab Iliaco populi; nimiumque rebellis Nervius, et caesi pollutus sanguine Cottae; 430Et qui te laxis imitantur, Sarmata, braccis, Vangiones: Batavique truces, quos aere recurvo Stridentes acuere tubae: qua Cinga pererrat Gurgite: qua Rhodanus raptum velocibus undis In mare fert Ararim: qua montibus ardua summis 435Gens habitat cana pendentes rupe Gebennas: [Pictones immunes subigunt sua rura; nec ultra] [Instabiles Turonas circumsita castra coercent.] I[n nebulis, Meduana, tuis marcere perosus] [Andus, iam placida Ligeris recreatur ab unda;] 440[Inclyta Caesareis Genabos dissolvitur alis.] Tu quoque laetatus converti proelia, Trevir: Et nunc tonse Ligur, quondam per colla decors Crinibus effusis toti praelate Comatae: Et quibus immitis placatur sanguine diro 445Teutates, horrensque feris altaribus Hesus, Et Taranis Scythicae non mitior ara Dianae. Vos quoque, qui fortes animas, belloque peremtas Laudibus in longum vates dimittitis aevum, Plurima securi fudistis carmina, Bardi. 450Et vos barbaricos ritus moremque sinistrum Sacrorum, Druidae, positis repetistis ab armis. Solis nosse deos et coeli numina vobis, Aut solis nescire datum. Nemora alta remotis Incolitis lucis. Vobis auctoribus, umbrae 455Non tacitas Erebi sedes Ditisque profundi Pallida regna petunt: regit idem spiritus artus Orbe alio: longae (canitis si cognita) vitae Mors media est. Certe populi, quos despicit Arctos, Felices errore suo, quos ille timorum 460Maximus haud urget, leti metus. Inde ruendi In ferrum mens prona viris, animaeque capaces Mortis: et ignavum, rediturae parcere vitae. Et vos, cirrigeros bellis arcere Caycos Oppositi, petitis Romam, Rhenique feroces 465Deseritis ripas, et apertum gentibus orbem. Caesar, ut immensae collecto robore vires Audendi maiora fidem fecere, per omnem Spargitur Italiam, vicinaque moenia complet. Vana quoque ad veros accessit fama timores, 470Irrupitque animos populi, clademque futuram Intulit, et velox properantis nuntia belli Innumeras solvit falsa in praeconia linguas. Est, qui, tauriferis ubi se Mevania campis Explicat, audaces ruere in certamina turmas 475Adferat, et, qua Nar Tiberino illabitur amni, Barbaricas saevi discurrere Caesaris alas: Ipsum, omnes aquilas collataque signa ferentem, Agmine non uno densisque incedere castris. Nec, qualem meminere, vident: maiorque ferusque 480Mentibus occurrit, victoque immanior hoste. Hunc inter Rhenum populos Alpesque iacentes, Finibus Arctois patriaque a sede revulsos, Pone sequi, iussamque feris a gentibus urbem, Romano spectante, rapi. Sic quisque pavendo 485Dat vires famae: nulloque auctore malorum, Quae finxere timent. Nec solum vulgus inani Perculsum terrore pavet: sed curia et ipsi Sedibus exsiluere Patres, invisaque belli Consulibus fugiens mandat decreta senatus. 490Tunc quae tuta petant, et quae metuenda relinquant, Incerti, quo quemque fugae tulit impetus, urgent Praecipitem populum serieque haerentia longa Agmina prorumpunt. Credas, aut tecta nefandas Corripuisse faces, aut iam, quatiente ruina, 495Nutantes pendere domos: sic turba per urbem Praecipiti lymphata gradu, velut unica rebus Spes foret adflictis, patrios excedere muros, Inconsulta ruit. Qualis, cum turbidus Auster Repulit a Libycis immensum Syrtibus aequor, 500Fractaque veliferi sonuerunt pondera mali, Desilit in fluctus, deserta puppe, magister Navitaque, et, nondum sparsa compage carinae, Naufragium sibi quisque facit: sic, urbe relicta, In bellum fugitur. Nullum iam languidus aevo 505Evaluit revocare parens, coniunxve maritum Fletibus, aut patrii, dubiae dum vota salutis Conciperent, tenuere Lares: nec limine quisquam Haesit et extremo tunc forsitan urbis amatae Plenus abit visu: ruit irrevocabile vulgus. 510O faciles dare summa deos, eademque tueri Difficiles! Urbem, populis victisque frequentem Gentibus, et generis, coeat si turba, capacem Humani, facilem venturo Caesare praedam Ignavae liquere manus. Cum pressus ab hoste 515Clauditur externis miles Romanus in oris, Effugit exiguo nocturne pericula vallo, Et subitus rapti munimine cespitis agger Praebet securos intra tentoria somnos: Tu tantum audito bellorum nomine, Roma, 520Desereris; nox una tuis non credita muris. Danda tamen venia est, tantorum danda pavorum: Pompeio fugiente, timent. Tum ne qua futuri Spes saltem trepidas mentes levet, addita fati Peioris manifesta fides, superique minaces 525Prodigiis terras implerunt, aethera, pontum. Ignota obscurae viderunt sidera noctes, Ardentemque polum flammis, coeloque volantes Obliquas per inane faces, crinemque timendi Sideris, et terris nutantem regna cometen. 530Fulgura fallaci micuerunt crebra sereno, Et varias ignis denso dedit aere formas: Nunc iaculum longo, nunc sparso lumine lampas Emicuit coelo. Tacitum sine nubibus ullis Fulmen, et Arctois rapiens e partibus ignem, 535Percussit Latiale caput: stellaeque minores Per vacuum solitae noctis decurrere tempus, In medium venere diem: cornuque coacto Iam Phoebe toto fratrem cum redderet orbe, Terrarum subita percussa expalluit umbra. 540Ipse caput medio Titan cum ferret Olympo, Condidit ardentes atra caligine currus, Involvitque orbem tenebris, gentesque coegit Desperare diem: qualem fugiente per ortus Sole Thyesteae noctem duxere Mycenae. 545Ora ferox Siculae laxavit Mulciber Aetnae; Nec tulit in coelum flammas, sed vertice prono Ignis in Hesperium cecidit latus. Atra Charybdis Sanguineum fundo torsit mare. Flebile saevi Latravere canes. Vestali raptus ab ara 550Ignis; et ostendens confectas flamma Latinas Scinditur in partes, geminoque cacumine surgit, Thebanos imitata rogos. Tunc cardine tellus Subsedit, veteremque, iugis nutantibus, Alpes Discussere nivem. Tethys maioribus undis 555Hesperiam Calpen, summumque implevit Atlanta. Indigetes flevisse deos, urbisque laborem Testatos sudore Lares, delapsaque templis Dona suis, dirasque diem foedasse volucres Accipimus; silvisque feras sub nocte relictis 560Audaces media posuisse cubilia Roma. tunc pecudum faciles humana ad murmura linguae, Monstrosique hominum partus numeroque modoque Membrorum, matremque suus conterruit infans: Diraque per populum Cumanae carmina vatis 565Vulgantur. Tunc, quos sectis Bellona lacertis Saeva movet, cecinere deos: crinemque rotantes Sanguineum populis ulularunt tristia Galli. Compositis plenae gemuerunt ossibus urnae. Tunc fragor armorum, magnaeque per avia voces 570Auditae nemorum: et venientes comminus umbrae. Quique colunt iunctos extremis moenibus agros, Diffugiunt: ingens urbem cingebat Erinnys, Excutiens pronam flagranti vertice pinum, Stridentesque comas: Thebanam qualis Agaven 575Impulit, aut saevi contorsit tela Lycurgi Eumenis: aut qualem iussu Iunonis iniquae Horruit Alcides, viso iam Dite, Megaeram. Insonuere tubae, et quanto clamore cohortes Miscentur, tantum nox atra silentibus umbris 580Edidit. Et medio visi consurgere Campo Tristia Sullani cecinere oracula manes: Tollentemque caput gelidas Anienis ad undas Agricolae fracto Marium fugere sepulchro. Haec propter placuit Tuscos de more vetusto 585Acciri vates. Quorum qui maximus aevo Aruns incoluit desertae moenia Lucae, Fulminis edoctus motus, venasque calentes Fibrarum, et monitus volitantis in aere pennae, Monstra iubet primum, nullo quae semine discors 590Protulerat natura, rapi, sterilique nefandos Ex utero fetus infaustis urere flammis. Mox iubet et totam pavidis a civibus urbem Ambiri, et festo purgantes moenia lustro, Longa per extremos pomoeria cingere fines 595Pontifices, sacri quibus est permissa potestas. Turba minor ritu sequitur succincta Gabino, Vestalemque chorum ducit vittata sacerdos, Troianam soli cui fas vidisse Minervam. Tunc qui fata deum secretaque carmina servant, 600Et lotam parvo revocant Almone Cybellen: Et doctus volucres augur servare sinistras: Septemvirque epulis festis, Titiique sodales: Et Salius, laeto portans ancilia collo: Attollensque apicem generoso vertice Flamen. 605Dumque illi effusam longis anfractibus urbem Circueunt, Aruns dispersos fulminis ignes Colligit, et terrae moesto cum murmure condit, Datque locis nomen sacris. tunc admovet aris Electa cervice marem. Iam fundere Bacchum 610Ceperat, obliquoque molas inducere cultro: Impatiensque diu non grati victima sacri, Cornua succincti premerent cum torva ministri, Deposito victum praebebat poplite collum. Nec cruor emicuit solitus: sed vulnere largo 615Diffusum rutilo nigrum pro sanguine virus. Palluit attonitus sacris feralibus Aruns, Atque iram superum raptis quaesivit in extis. Terruit ipse color vatem: nam pallida taetris Viscera tincta notis, gelidoque infecta cruore 620Plurimus adsperso variabat sanguine livor. Cernit tabe iecur madidum: venasque minaces Hostili de parte videt. Pulmonis anheli Fibra latet, parvusque secat vitalia limes. Cor iacet: et saniem per hiantes viscera rimas 625Emittunt: produntque suas omenta latebras. Quodque (nefas) nullis impune apparuit extis, Ecce, videt capiti fibrarum increscere molem Alterius capitis: pars aegra et marcida pendet, Pars micat et celeri venas movet improba pulsu. 630His ubi concepit magnorum fata malorum, Exclamat: Vix fas, superi, quaecumque monetis Prodere me populis: neque enim tibi summe litavi Iuppiter hoc sacrum: caesique in pectora tauri Inferni venere dei. Non fanda timemus: 635Sed venient maiora metu. Di visa secundent, Et fibris sit nulla fides; sed conditor artis Finxerit ista Tages. Flexa sic omina Tuscus Involvens multaque tegens ambage canebat. At Figulus, cui cura deos secretaque coeli 640Nosse fuit, quem non stellarum Aegyptia Memphis Aequaret visu, numerisque moventibus astra, Aut hic errat, ait, nulla cum lege per aevum Mundus, et incerto discurrunt sidera motu: Aut, si fata movent, Urbi generique paratur 645Humano matura lues. Terraene dehiscent, Subsidentque urbes? an tollet fervidus aer Temperiem? segetes tellus infida negabit? Omnis an infusis miscebitur unda venenis? Quod cladis genus, o superi, qua peste paratis 650Saevitiam? Extremi multorum tempus in unum Convenere dies. Summo si frigida coelo Stella nocens nigros Saturni accenderet ignes, Deucalioneos fudisset Aquarius imbres, Totaque diffuso latuisset in aequore tellus. 655Si saevum radiis Nemeaeum, Phoebe, Leonem Nunc premeres, toto fluerent incendia mundo, Succensusque tuis flagrasset curribus aether. Hi cessant ignes: tu, qui flagrante minacem Scorpion incendis cauda, chelasque peruris, 660Quid tantum, Gradive, paras? Nam mitis in alto Iuppiter occasu premitur, Venerisque salubre Sidus hebet, motuque celer Cyllenius haeret, Et coelum Mars solus habet. Cur signa meatus Deseruere suos, mundoque obscura feruntur: 665Ensiferi nimium fulget latus Orionis? Imminet armorum rabies: ferrique potestas Confundet ius omne manu: scelerique nefando Nomen erit virtus: multosque exibit in annos Hic furor. Et superos quid prodest poscere finem? 670Cum domino pax ista venit. Duc, Roma, malorum Continuam seriem, clademque in tempora multa Extrahe, civili tantum iam libera bello. Terruerant satis haec pavidam praesagia plebem: Sed maiora premunt. Nam qualis vertice Pindi 675Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo: Talis et attonitam rapitur matrona per urbem, Vocibus his prodens urgentem pectora Phoebum: Quo feror, o Paean? Qua me super aethera raptam Constituis terra? Video Pangaea nivosis 680Cana iugis, latoque Aemi sub rupe Philippos. Quis furor hic, o Phoebe, doce: quo tela manusque Romanae miscent acies, bellumque sine hoste est? Quo diversa feror? Primos me ducis in ortus, Qua mare Lagei mutatur gurgite Nili. 685Hunc ego, fluminea deformis truncus arena Qui iacet, agnosco: dubiam super aequora Syrtin Arentemque feror Libyen, quo tristis Erinnys Transtulit Emathias acies. Nunc desuper Alpis Nubiferae colles, atque aeriam Pyrenen 690Abripimur. Patriae sedes remeamus in urbis, Impiaque in medio peraguntur bella senatu. Consurgunt partes iterum, totumque per orbem Rursus eo. Nova da mihi cernere litora Ponti, Telluremque novam: vidi iam, Phoebe, Philippos. 695Haec ait, et lasso iacuit defecta furore.