Oedipus Iocasta
1Iam nocte Titan dubius expulsa redit
et nube maestus squalida exoritur iubar,
lumenque flamma triste luctifica gerens
prospiciet avida peste solatas domos,
5stragemque quam nox fecit ostendet dies.
Quisquamne regno gaudet? O fallax bonum,
quantum malorum fronte quam blanda tegis!
ut alta ventos semper excipiunt iuga
rupemque saxis vasta dirimentem freta
10quamvis quieti verberat fluctus maris,
imperia sic excelsa Fortunae obiacent.
quam bene parentis sceptra Polybi fugerant!
curis solutus exul, intrepidus, vagans
(caelum deosque testor) in regnum incidi:
15infanda timeo: ne mea genitor manu
perimatur; hoc me Delphicae laurus monent,
aliudque nobis maius indicunt scelus.
est maius aliquod patre mactato nefas?
pro misera pietas (eloqui fatum pudet»,
20thalamos parentis Phoebus et diros toros
gnato minatur impia incestos face;
hic me paternis expulit regnis timor.
non ego penates profugus excessi meos:
parum ipse fidens mihimet in tuto tua,
25natura, posui iura. cum magna horreas,
quod posse fieri non putes metuas tamen:
cuncta expavesco meque non credo mihi.
Iam iam aliquid in nos fata moliri parant,
nam quid rear quod ista Cadmeae lues
30infesta genti strage tam late edita
mihi parcit uni? cui reservamur malo?
inter ruinas urbis et semper novis
deflenda lacrimis funera ac populi struem
incolumis asto— scilicet Phoebi reus.
35sperare poteras sceleribus tantis dari
regnum salubre? fecimus caelum nocens.
Non aura gelido lenis afflatu fovet
anhela flammis corda, non Zephyri leves
spirant, sed ignes auget aestiferi canis
40Titan, leonis terga Nemeaei premens.
deseruit amnes umor atque herbas color
aretque Dirce, tenuis Ismenos fluit
et tinguit inopi nuda vix unda vada.
obscura caelo labitur Phoebi soror,
45tristisque mundus nubilo pallet die.
nullum serenis noctibus sidus micat,
sed gravis et ater incubat terris vapor:
obtexit arces caelitum ac summas domos
inferna facies, denegat fructum Ceres
50adulta, et altis flava cum spicis tremat,
arente culmo sterilis emoritur seges,
nec ulla pars immunis exitio vacat,
sed omnis aetas pariter et sexus ruit,
iuvenesque senibus iungit et gnatis patres
55funesta pestis, una fax thalamos cremat
fletuque acerbo funera et questu carent,
quin ipsa tanti pervicax clades mali
siccavit oculos, quodque in extremis solet
periere lacrimae: portat hunc aeger parens
60supremum ad ignem, mater hunc amens gerit
properatque ut alium repetat in eundem rogum,
quin luctu in ipso luctus exoritur novus
novaeque circa funus exsequiae cadunt,
tum propria flammis corpora alienis cremant;
65diripitur ignis: nullus est miseris pudor.
non ossa tumuli sancta discreti tegunt:
arsisse satis est— pars quota in cineres abit?
dest terra tumulis, iam rogos silvae negant,
non vota, non ars ulla correptos levant:
70cadunt medentes, morbus auxilium trahit.
Adfusus aris supplices tendo manus
matura poscens fata, praecurram ut prior
patriam ruentem neve post omnis cadam
fiamque regni funus extremum mei.
75o saeva nimium numina, o fatum grave!
negatur uni nempe in hoc populo mihi
mors tam parata? sperne letali manu
contacta regna, linque lacrimas, funera,
tabifica caeli vitia quae tecum invehis
80infaustus hospes, profuge iamdudum ocius —
vel ad parentes.
Ioc.
Quid iuvat, coniunx, mala
gravare questu? regium hoc ipsum reor:
adversa capere, quoque sit dubius magis
status et cadentis imperi moles labet,
85hoc stare certo pressius fortem gradu;
haud est virile terga Fortunae dare.
Oed.
Abest pavoris crimen ac probrum procul,
virtusque nostra nescit ignavos metus:
si tela contra stricta, si vis horrida
90Mavortis in me rueret— adversus feros
audax Gigantas obvias ferrem manus.
nec Sphinga caecis verba nectentem modis
fugi: cruentos vatis infandae tuli
rictus et albens ossibus sparsis solum;
95cumque e superna rupe iam praedae imminens
aptaret alas verbera et caudae movens
saevi leonis more conciperet minas,
carmen poposci: sonuit horrendum insuper,
crepuere malae, saxaque impatiens morae
100revulsit ungui viscera expectans mea;
nodosa sortis verba et implexos dolos
ac triste carmen alitis solvi ferae.
Ioc.
Quid sera mortis vota nunc demens facis?
licuit perire, laudis hoc pretium tibi
105sceptrum et peremptae Sphingis haec merces datur.
Oed.
Ille, ille dirus callidi monstri cinis
in nos rebellat, illa nunc Thebas lues
perempta perdit, una iam superest salus,
si quam salutis Phoebus ostendit viam.
Chorus Thebanorvm
110Occidis, Cadmi generosa proles,
urbe cum tota; viduas colonis
respicis terras, miseranda Thebe.
carpitur leto tuus ille, Bacche,
miles, extremos comes usque ad Indos,
115ausus Eois equitare campis
figere et mundo tua signa primo:
cinnami silvis Arabas beatos
vidit et versos equites, sagittis'
terga fallacis metuenda Parthi;
120litus intravit pelagi rubentis:
promit hinc ortus aperitque lucem
Phoebus et flamma propiore nudos
inficit Indos.
Stirpis invictae genus interimus,
125labimur saevo rapiente fato;
ducitur semper nova pompa Morti:
longus ad manes properatur ordo
agminis maesti, seriesque tristis
haeret et turbae tumulos petenti
130non satis septem patuere portae.
stat gravis strages premiturque iuncto
funere funus.
135Colla facturus steterat sacerdos:
dum manus certum parat alta vulnus,
aureo taurus rutilante cornu
labitur segnis; patuit sub ictu
ponderis vasti resoluta cervix:
140nec cruor ferrum maculavit: alta
turpis est plaga sanies profusa.
segnior cursu sonipes in ipso
concidit gyro dominumque prono
prodidit armo.
Prima vis tardas tetigit bidentes:
laniger pingues male carpsit herbas;
taurus armento pereunte marcet:
deficit pastor grege deminuto
tabidos inter moriens iuvencos.
145incubant agris pecudes relictae;
non lupos cervi metuunt rapaces,
150cessat irati fremitus leonis,
nulla villosis feritas in ursis;
perdidit pestem latebrosa serpens:
aret et sicco moritur veneno.
Non silva sua decorata coma
155fundit opacas montibus umbras,
non rura virent ubere glebae,
non plena suo vitis Baccho
bracchia curvat:
omnia nostrum sensere malum.
160Rupere Erebi claustra profundi
turba sororum face Tartarea
Phlegethonque suam mutat ripam:
miscuit undis Styga Sidoniis.
Mors atra avidos oris hiatus
165pandit et omnis explicat alas;
quique capaci turbida cumba
flumina servat durus senio
navita crudo vix assiduo
bracchia conto lassata refert,
170fessus turbam vectare novam.
quin Taenarii vincula ferri
rupisse canem fama et nostris
errare locis, mugisse solum,
vaga per lucos simulacra virum
* * * *
175maiora viris, bis Cadmeum
nive discussa tremuisse nemus,
bis turbatam sanguine Dircen,
nocte silenti
Amphionios ululasse canes.
180O dira novi facies leti,
gravior leto:
piger ignavos alligat artus
languor, et aegro rubor in vultu,
maculaeque cutem sparsere leves;
tum vapor ipsam
185corporis arcem flammeus urit
multoque genas sanguine tendit,
oculique rigent, resonant aures
stilla tque niger naris aduncae
190cruor et venas rumpit hiantes;
intima creber viscera quassat
gemitus stridens, et sacer ignis
pascitur artus iamque amplexu
frigida presso saxa fatigant;
quos liberior domus elato
195custode sinit, petits fontes
aliturque sitis latice ingesto.
prostrata iacet turba per aras
oratque mori: solum hoc faciles
tribuere dei; delubra petunt
200haut ut voto numina placent,
sed iuvat ipsos satiare deos.
Oedipus Chorus Creo
Quisnam ille propero regiam gressu petit?
adestne clarus anguine ac factis Creo
an aeger animus falsa pro veris videt?
Chor.
205Adest petitus omnibus votis Creo.
Oed.
Horrore quatior, fata quo vergant timens,
trepidumque gemino pectus affectu labat:
ubi laeta duris mixta in ambiguo iacent,
incertus animus scire cum cupiat timet.
210Germane nostrae coniugis, fessis opem
si quam reportas, voce properata edoce.
Cr.
Responsa dubia sorte perplexa iacent.
Oed.
Dubiam salutem qui dat adflictis negat.
Cr.
Ambage flexa Delphico mos est deo
215arcana tegere.
Oed.
Fare, sit dubium licet:
ambigua soli noscere Oedipodae datur.
Cr.
Caedem expiari regiam exilio deus,
et interemptum Laium ulcisci iubet:
non ante caelo lucidus curret dies
220haustusque tutos aetheris puri dabit.
Oed.
Et quis peremptor induti regis fuit?
quem memoret ede Phoebus, ut poenas luat.
Cr.
Sit precor dixisse tutum visu et auditu horrida;
torpor insedit per artus, frigidus sanguis coit.
225ut sacrata templa Phoebi supplici intravi pede
et pias numen precatus rite summisi manus,
gemina Parnasi nivalis arx trucem fremitum dedit;
imminens Phoebea laurus tremuit et movit comam
ac repente sancta fontis lympha Castalii stetit,
230incipit Letoa vates spargere horrentes comas
et pati commota Phoebum; contigit nondum specum,
emicat vasto fragore maior humano sonus:
mitia Cadmeis remeabunt sidera Thebis,
si profugus Dircen Ismenida liqueris hospes
235regis caede nocens, Phoebo iam notus et infans.
nec tibi longa manent sceleratae gaudia caedis:
tecum bella geres, natis quoque bella relinquens
turpia, maternos iterum revolutus in ortus.
Oed.
Quod facere monitu caelitum iussus paro,
240functi cineribus regis hoc decuit dari,
ne sancta quisquam sceptra violaret dolo.
regi tuenda maxime regum est salus:
curat peremptum nemo quem incolumem timet.
Cr.
Curam perempti maior excussit timor.
Oed.
245Pium prohibuit ullus officium metus?
Cr.
Sphinx et nefandi carminis tristes minae.
Oed.
Nunc expietur numinum imperio scelus.
Quisquis deorum regna placatus vides:
tu, tu penes quem iura praecipitis poli
250tuque, o sereni maximum mundi decus,
bis sena cursu signa qui vario legis,
qui tarda celeri saecula evolvis rota,
sororque fratri semper occurrens tuo,
noctivaga Phoebe, quique ventorum potens
255aequor per altum caerulos currus agis,
et qui carentis luce disponis domos,
adeste: cuius Laius dextra occidit,
hunc non quieta tecta, non fidi lares,
non hospitalis exulem tellus ferat;
260thalamis pudendis doleat et prole impia;
hic et parentem dextera perimat sua,,
faciatque (num quid gravius optari potest?)
quicquid ego fugi— non erit veniae locus:
per regna iuro quaeque nunc hospes gero
265et quae reliqui perque penetrales deos,
per te, pater Neptune, qui fluctu brevi
utrimque nostro geminus alludis solo;
et ipse nostris vocibus testis veni,
fatidica vatis ora Cirrhaeae movens:
270ita molle senium ducat et summum diem
securus alto reddat in solio parens
solasque Merope noverit Polybi faces,
ut nulla sontem gratia eripiet mihi.
Sed quo nefandum facinus admissum loco est,
275memorate: aperto Marte an insidiis iacet?
Cr.
Frondifera sanctae nemora Castaliae petens
calcavit artis obsitum dumis iter,
trigemina qua se spargit in campos via.
secat una gratum Phocidos Baccho solum,
280unde altus arva deserit, caelum petens,
clementer acto colle Parnasos biceps;
at una bimaris Sisyphi terras adit;
Olenia in arva tertius trames cava
convalle serpens tangit errantes aquas
285gelidumque dirimit amnis i Elei vadum:
hic pace fretum subita praedonum manus
aggressa ferro facinus occultum tulit.
In tempore ipso sorte Phoebea excitus
Tiresia tremulo tardus accelerat genu
290comesque Manto luce viduatum trahens.
Oedipus Tiresias Manto
Oed.
Sacrate di vis, proximum Phoebo caput,
responsa solve; fare, quem poenae petant.
Teir.
Quod tarda fatu est lingua, quod quaerit moras
haut te quidem, magnanime, mirari addecet:
295visu carent! magna pars veri latet.
sed quo vocat me patria, quo Phoebus, sequar:
fata eruantur; si foret viridis mihi
calidusque sanguis, pectore exciperem deum.
appellite aris candidum tergo bovem
300curvoque numquam colla depressam iugo.
tu lucis inopem, gnata, genitorem regens
manifesta sacri signa fatidici refer.
Man.
Opima sanctas victima ante aras stetit.
Tir.
In vota superos voce sollemni voca
305arasque dono turis Eoi extrue.
Man.
Iam tura sacris caelitum ingessi focis.
Tir.
Quid flamma? largas iamne comprendit dapes?
Man.
Subito refulsit lumine et subito occidit.
Tir.
Vtrumne clarus ignis et nitidus stetit
310rectusque purum verticem caelo tulit
et summam in auras fusus explicuit comam?
an latera circa serpit incertus viae
et fluctuante turbidus fumo labat?
Man.
Non una facies mobilis flammae fuit:
315imbrifera qualis implicat varios sibi
Iris colores, parte quae magna poli
curvata picto nuntiat nimbos sinu
(quis desit illi quive sit dubites color).
caerulea fulvis mixta oberravit notis,
320sanguinea rursus; ultima in tenebras abit.
sed ecce pugnax ignis in partes duas
discedit et se scindit unius sacri
discors favilla— genitor, horresco intuens:
libata Bacchi dona permutat cruor
325ambitque densus regium fumus caput
ipsosque circa spissior vultus sedet
et nube densa sordidam lucem abdidit.
quid sit, parens, effare.
Tir.
Quid fari queam
inter tumultus mentis attonitae vagus?
330quidnam loquar? sunt dira, sed in alto mala;
solet ira certis numinum ostendi notis:
quid istud est quod esse prolatum volunt
iterumque nolunt et truces iras tegunt?
pudet deos nescio quid. huc propere admove
335et sparge salsa colla taurorum mola.
placidone vultu sacra et admotas manus
patiuntur?
Man.
Altum taurus attollens caput
primos ad ortus positus expavit diem
trepidusque vultum obliquat et radios fugit.
Tir.
340Vnone terram vulnere afflicti petunt?
Man.
Iuvenca ferro semet imposito induit
et vulnere uno cecidit, at taurus duos
perpessus ictus huc et huc dubius ruit
animamque fessus vix reluctantem exprimit.
345TIR. Vtrum citatus vulnere angusto micat
an lentus altas irrigat plagas cruor?
Man.
Huius per ipsam qua patet pectus viam
effusus amnis, huius exiguo graves
maculantur ictus imbre; sed versus retro
350per ora multus sanguis atque oculos redit.
Tir.
Infausta magnos sacra terrores cient.
sed ede certas viscerum nobis notas.
Man.
Genitor, quid hoc est? non levi motu, ut solent,
agitata trepidant exta, sed totas manus
355quatiunt novusque prosilit venis cruor.
cor marcet aegrum penitus ac mersum latet
liventque venae; magna pars fibris abest
et felle nigro tabidum spumat iecur,
ac (semper omen unico imperio grave)
360en capita paribus bina consurgunt toris;
sed utrumque caesum tenuis abscondit caput
membrana: latebram rebus occultis negans
hostile valido robore insurgit latus
septemque venas tendit; has omnis retro
365prohibens reverti limes oblicus secat.
mutatus ordo est, sede nil propria iacet,
sed acta retro cuncta: non animae capax
in parte dextra pulmo sanguineus iacet,
non laeva cordi regio, non molli ambitu
370omenta pingues visceri obtendunt sinus:
natura versa est, nulla lex utero manet,
scrutemur, unde tantus hic extis rigor.
quod hoc nefas? conceptus innuptae bovis..
nec more solito positus alieno in loco,
375implet parentem; membra cum gemitu movet,
rigore tremulo debiles artus micant;
infecit atras lividus fibras cruor
temptantque turpes mobilem trunci gradum,
et inane surgit corpus ac sacros petit
380cornu ministros; viscera effugiunt manum.
neque ista, quae te pepulit, armenti gravis
vox est nec usquam territi resonant greges:
immugit aris ignis et trepidant foci.
Oed.
Quid ista sacri signa terrifici ferant
385exprome: voces aure non timida hauriam.
[solent extrema facere securos mala.]
Tir.
His invidebis quibus opem quaeris malis.
Oed.
Memora quod unum scire caelicolae volunt,
contaminarit rege quis caeso manus.
Tir.
390Nec alta caeli quae levi pinna secant
nec fibra vivis rapta pectoribus potest
ciere nomen; alia temptanda est via:
ipse evocandus noctis aeternae plagis,
emissus Erebo ut caedis auctorem indicet.
395reseranda tellus, Ditis inplacabile
numen precandum, populus infernae Stygia
huc extrahendus: ede cui mandes sacrum;
nam te, penes quem summa regnorum, nefas
invisere umbras.
Oed.
Te, Creo, hic poscit labor,
400ad quem secundum regna respiciunt mea.
Tir.
Dum nos profundae claustra laxamus Stygis,
populare Bacchi laudibus carmen sonet.
Chorus
Effusam redimite comam nutante corymbo,
mollia Nysaeis armati bracchia thyrsis!
405Lucidum caeli decus, huc ades
votis quae tibi nobiles
Thebae, Bacche, tuae
palmis supplicibus ferunt.
Huc adverte favens virgineum caput,
410vultu sidereo discute nubila
et tristes Erebi minas
avidumque fatum.
Te decet cingi comam floribus vernis,
te caput Tyria cohibere mitra
415hederave mollem
bacifera religare frontem.
Spargere effusos sine lege crines,
rursus adducto revocare nodo;
qualis iratam metuens novercam
creveras falsos imitatus artus,
420crine flaventi simulata virgo,
lutea vestem retinente zona:
inde tam molles placuere cultus
et sinus laxi fluidumque syrma.
Vidit aurato residere curru,
425veste cum longa tegeres leones,
omnis Eoae plaga vasta terrae,
qui bibit Gangen niveumque quisquis
frangit Araxen.
Te senior turpi sequitur Silenus asello,
430turgida pampineis redimitus tempora sortis;
condita lascivi deducunt orgia mystae.
Te Bassaridum comitata cohors
nunc Edono pede pulsavit
sola Pangaeo, nunc Threicio
435vertice Pindi; nunc Cadmeas
inter matres impia maenas
comes Ogygio venit laccho,
nebride sacra praecincta latus
thyrsumque levem vibrante manu,
tibi commotae pectora matres
fudere comam.
440iam post laceros Pentheos artus
thyades, oestro membra remissae,
velut ignotum videre nefas.
445Ponti regna tenet nitidi matertera Bacchi
Nereidumque choris Cadmeia cingitur Ino;
ius habet in fluctus magni puer advena ponti,
cognatus Bacchi, numen non vile Palaemon.
Te Tyrrhena, puer, rapuit manus,
450at tumidum Nereus posuit mare,
caerula cum pratis mutat freta:
hinc verno platanus folio viret
et Phoebo laurus carum nemus;
garrula per ramos avis obstrepit;
455vivaces hederas remus tenet,
summa ligat vitis carchesia..
Idaeus prora fremuit leo,
tigris puppe sedet Gangetica.
Tum pirata freto pavidus natat,
460et nova demersos facies habet:
bracchia prima cadunt praedonibus
inlisumque utero pectus coit,
parvula dependet lateri manus
et dorso fluctum curvo subit,
465lunata scindit cauda mare:
et sequitur curvus fugientia
carbasa delphin.
Divite Pactolos vexit te Lydius unda,
aurea torrenti deducens flumina ripa;
laxavit victos arcus Geticasque sagittas
470lactea Massagetes qui pocula sanguine miscet;
regna securigeri Bacchum sensere Lycurgi;
sensere terrae † Zalacum feroces
et quos vicinus Boreas ferit
arva mutantes quasque Maeotis
475alluit gentes frigido fluctu
quasque despectat
vertice summo
sidus Arcadium geminumque plaustrum.
Ille dispersos domuit Gelonos.
arma detraxit trucibus puellis:
480ore deiecto petiere terram
Thermodontiacae catervae.
positisque tandem levibus sagittis
Maenades factae.
sacer Cithaeron sanguine undavit
485Ophioniaque caede;
Proetides silvas petiere, et Argos
praesente Bacchum coluit noverca.
Naxos Aegaeo redimita ponto
tradidit thalamis relictam
490virginem, meliore pensans
damnum marito:
pumice ex sicco * * *
fluxit Nyctelius latex;
garruli gramen secuere rivi,
conbibit dulces humus alta sucos
495niveique lactis candidos fontes
et mixta odoro Lesbia cum thymo.
Ducitur magno nova nupta caelo:
solemne Phoebus carmen
infusis humero capillis
500cantat et geminus Cupido
concutit taedas.
telum deposuit Iuppiter igneum
oditque Baccho veniente fulmen.
Lucida dum current annosi sidera mundi,
505Oceanus clausum dum fluctibus ambiet orbem
Lunaque dimissos dum plena recolliget ignes,
dum matutinos praedicet Lucifer ortus
altaque caeruleum dum Nerea nesciet Arctos,
candida formonsi venerabimur ora Lyaei.
Oedipus Creo
510Etsi ipse vultus flebiles praefert notas,
exprome cuius capite placemus deos.
Cr.
Fari iubes tacere quae suadet metus.
Oed.
Si te luentes non satis Thebae movent,
at sceptra moveant lapsa cognatae domus.
Cr.
Nescisse cupies nosse quae nimium expetis.
Oed.
515Iners malorum remedium ignorantia est.
itane et salutis publicae indicium obrues?
Cr.
Vbi turpis est medicina, sanari piget.
Oed.
Audita fare, vel malo domitus gravi
quid arma possint regis irati scies.
Cr.
520Odere reges dicta quae dici iubent.
Oed.
Mittens Erebo vile pro cunctis caput,
arcana sacri voce ni retegis tua.
Cr.
Tacere liceat, ulla libertas minor
a rege petitur?
Oed.
Saepe vel lingua magis
525regi atque regno muta libertas obest.
Cr.
Vbi non licet tacere, quid cuiquam licet?
Oed.
Imperia solvit qui tacet iussus loqui.
Cr.
Coacta verba placidus accipias precor.
Oed.
Vlline poena vocis expressae fuit?
Cr.
530Est procul ab urbe lucus ilicibus niger,
Dircaea circa vallis inriguae loca.
cupressus altis exerens silvis caput
virente semper alligat trunco nemus,
curvosque tendit quercus et putres situ
535annosa ramos: huius abrupit latus
edax vetustas; illa, iam fessa cadens
radice, fulta pendet aliena trabe,
amara bacas laurus et tiliae leves
et Paphia myrtus et per immensum mare
540motura remos alnus et Phoebo obvia
enode Zephyris pinus opponens latus:
medio stat ingens arbor atque umbra gravi
silvas minores urguet et magno ambitu
diffusa ramos una defendit nemus,
545tristis sub illa, lucis et Phoebi inscius,
restagnat umor frigore aeterno rigens;
limosa pigrum circumit fontem palus.
Huc ut sacerdos intulit senior gradum,
haut est moratus: praestitit noctem locus,
550tum effossa tellus, et super rapti rogis
iaciuntur ignes, ipse funesto integit
vates amictu corpus et frondem quatit,
lugubris imos palla perfundit pedes,
squalente cultu maestus ingreditur senex,
555mortifera canam taxus adstringit comam.
nigro bidentes vellere atque atrae boves
intro trahuntur, flamma praedatur dapes,
vivumque trepidat igne ferali pecus,
vocat inde manes teque qui manes regis
560" et obsidentem claustra Lethaei lacus,
carmenque magicum volvit et rabido minax
decantat ore quicquid aut placat leves
aut cogit umbras; sanguinem libat focis
solidasque pecudes urit et multo specum
565saturat cruore; libat et niveum insuper
lactis liquorem, fundit et Bacchum manu
laeva canitque rursus ac terram intuens
graviore manes voce et attonita citat.
latravit Hecates turba; ter valles cavae
570sonuere maestum, tota succusso solo
pulsata tellus. 'audior' vates ait,
'rata verba fudi: rumpitur caecum chaos
iterque populis Ditis ad superos datur'
subsedit omnis silva et erexit comas,
575duxere rimas robora et totum nemus
concussit horror, terra se retro dedit
gemuitque penitus: sive temptari abditum
Acheron profundum mente non aequa tulit,
sive ipsa tellus, ut daret functis viam,
580compage rupta sonuit; aut ira furens
triceps catenas Cerberus movit graves.
subito dehiscit terra et immenso sinu
laxata patuit— ipse torpentes lacus
vidi inter umbras, ipse pallentes deos
585noctemque veram; gelidus in venis stetit
haesitque sanguis, saeva prosiluit cohors
et stetit in armis omne vipereum genus,
fratrum catervae dente Dircaeo satae.
590tum torva Erinys sonuit et caecus Furor
Horrorque et una quicquid aeternae creant
celantque tenebrae: Luctus avellens comam
aegreque lassum sustinens Morbus caput,
gravis Senectus sibimet et pendens Metus
avidumque populi Pestis Ogygii malum.
595nos liquit animus, ipse quae ritus senis
artesque norat stupuit, intrepidus parens
audaxque damno convocat Ditis feri
exangue vulgus, ilico ut nebulae leves
volitant et auras libero caelo trahunt.
600non tot caducas educat frondes Eryx
nec vere flores Hybla tot medio creat,
cum examen arto nectitur densum globo,
fluctusque non tot frangit Ionium mare,
nec tanta gelidi Strymonis fugiens minas
605permutat hiemes ales et caelum secans
tepente Nilo pensat Arctoas nives
quot ille populos vatis eduxit sonus.
avide latebras nemoris umbrosi petunt
animae trementes.; primus emergit solo,
610dextra ferocem cornibus taurum premens,
Zethus, manuque sustinens laeva chelyn
qui saxa dulci traxit Amphion sono;
interque natos Tantalis tandem suos
tuto superba fert caput fastu grave
615et numerat umbras, peior hac genetrix adest
furibunda Agaue, tota quam sequitur manus
partita regem: sequitur et Bacchas lacer
Pentheus tenetque saevus etiam nunc minas,
tandem, vocatus saepe pudibundum extulit
620caput atque ab omni dissidet turba procul
celatque semet (instat et Stygias preces
geminat sacerdos, donec in apertum efferat
vultus opertos) Laius— fari horreo:
stetit per artus sanguine effuso horridus,
625paedore foedo squalidam obtectus comam,
et ore rabido fatur: 'O Cadmi effera,
cruore semper laeta cognato domus,
vibrate thyrsos, enthea gnatos manu
lacerate potius— maximum Thebis scelus
630maternus amor est. patria, non ira deum
sed scelere raperis: non gravi flatu tibi
luctificus Auster nec parum pluvio aethere
satiata tellus halitu sicco nocet,
sed rex cruentus, pretia qui saevae necis
635sceptra et nefandos occupat thalamos patris
egitque in ortus semet et matri impios
fetus regessit, quique, vix mos est feris,
640fratres sibi ipse genuit— implicitum malum
magisque monstrum Sphinge perplexum sua.
invisa proles: sed tamen peior parens
quam gnatus, utero rursus infausto gravis.
te, te cruenta sceptra qui dextra geris,
te pater inultus urbe cum tota petam
et mecum Erinyn pronubam thalami traham,
645traham sonantis verbera, incestam domum
vertam et penates impio Marte obteram.
proinde pulsum finibus regem ocius
agite exulem quocumque funesto gradu;
solum relinquat: vere florifero virens
650reparabit herbas, spiritus puros dabit
vitalis aura, veniet et silvis decor;
Letum Luesque, Mors Labor Tabes Dolor,
comitatus illo dignus, excedent simul;
et ipse rapidis gressibus sedes volet
655effugere nostras, sed graves pedibus moras
addam et tenebo: reptet incertus viae,
baculo senili triste praetemptans iter:
eripite terras, auferam caelum pater.'
Oed.
Et ossa et artus gelidus invasit tremor;
660quicquid timebam facere fecisse arguor—
tori iugalis abnuit Merope nefas,
sociata Polybo; sospes absolvit manus
Polybus meas: uterque defendit parens
caedem stuprumque. quis locus culpae est super?
665multo ante Thebae Laium amissum gemunt,
Bocota gressu quam meo tetigi loca.
falsusne senior an deus Thebis gravis?—
iam iam tenemus callidi socios doli:
mentitur ista praeferens fraudi deos
670vates, tibique sceptra despondet mea.
Cr.
Egone ut sororem regia expelli velim?
si me fides sacrata cognati laris
non contineret in meo certum statu:
tamen ipsa me fortuna terreret nimis
675sollicita semper, liceat hoc tuto tibi
exuere pondus nec recedentem opprimat:
iam te minore tutior pones loco.
Oed.
Hortaris etiam, sponte deponam ut mea
tam gravia regna?
Cr.
Suadeam hoc illis ego,
680in utrumque quis., est liber etiamnum status:
tibi iam necesse est ferre fortunam tuam.
Oed.
Certissima est regnare cupienti via
laudare modica et otium ac somnum loqui;
ab inquieto saepe simulatur quies.
Cr.
685Parumne me tam longa defendit fides?
Oed.
Aditum nocendi perfido praestat fides.
Cr.
Solutus onere regio regni bonis
fruor domusque civium coetu viget,
nec ulla vicibus surgit alternis dies
690qua non propinqui munera ad nostros lares
sceptri redundent; cultus, opulentae dapes,
donata multis gratia nostra salus:
quid tam beatae desse fortunae rear?
Oed.
Quod dest: secunda non habent umquam modum.
Cr.
695Incognita igitur ut nocens causa cadam?
Oed.
Num ratio vobis reddita est vitae meae?
num audita causa est nostra Tiresiae? tamen
sontes videmur, facitis exemplum: sequor.
Cr.
Quid si innocens sum?
Oed.
Dubia pro certis solent
700timere reges.
Cr.
Qui pavet vanos metus,
veros moretur.
Oed.
Quisquis in culpa fuit,
dimissus odit: omne quod dubium est cadat.
Cr.
Sic odia fiunt.
Oed.
Odia qui nimium timet
regnare nescit: regna custodit metus.
Cr.
705Qui sceptra duro saevus imperio regit,
timet timentes: metus in auctorem redit.
Oed.
Servate sontem saxeo. inclusum specu,
ipse ad penates regios referam gradum.
Chorus
Non tu tantis causa periclis,
710non hinc Labdacidos petunt
fata, sed veteres deum
irae secuntur: Castalium nemus
umbram Sidonio praebuit hospiti
lavitque Dirce Tyrios colonos,
715ut primum magni natus Agenoris
fessus per urbem furta sequi Iovis,
sub nostra pavidus constitit arbore
praedonem venerans suum
monituque Phoebi
720iussus erranti comes ire vaccae,
quam non flexerat
vomer aut tardi iuga curva plaustri,
deseruit fugas nomenque genti
inauspicata de bove tradidit.
725Tempore ex illo nova monstra semper protulit tellus:
aut anguis imis vallibus editus
annosa supra robora sibilat
superatque pinus:
supra Chaonias celsior arbores
erexit caeruleum caput,
730cum maiore sui parte recumberet;
aut feta tellus impio partu
effudit arma: sonuit reflexo
classicum cornu lituusque adunco
stridulos cantus elisit aere,
* * * *
735ante non linguas agiles et ora
vocis ignotae clamore primum
hostico experti:
Agmina campos cognata tenent,
dignaque iacto semine proles,
740uno aetatem permensa die,
post Luciferi nata meatus
ante Hesperios occidit ortus,
horret tantis advena monstris
populique timet bella recentis,
745donec cecidit saeva iuventus
genetrixque suo reddi gremio
modo productos vidit alumnos.
hac transierit civile nefas!
illa Herculeae norint Thebae
750proelia fratrum.
Quid Cadmei fata nepotis,
cum vivacis cornua cervi
frontem ramis texere novis
dominumque canes egere suum?
755praeceps silvas montesque fugit
citus Actaeon agilique magis
pede per saltus ac saxa vagus
metuit motas zephyris plumas
et quae posuit retia vitat:
760donec placidi fontis in unda
cornua vidit vultusque feros;
ibi virgineos foverat artus
nimium saevi diva pudoris.
Oedipus Iocasta
C aras revolvit animus et repetit metus,
765obisse nostro Laium scelere autumant
superi inferique, sed animus contra innocens
sibique melius quam deis notus negat,
redit memoria tenue per vestigium,
cecidisse nostri stipitis pulsu obvium
770datumque Diti cum prior iuvenem senex,
curru superbus, pelleret, Thebis procul
Phocasaea trifidas regio qua scindit vias.
unanima coniunx, explica errores precor:
quae spatia moriens Laius vitae tulit?
775primone in aevo viridis an fracto occidit?
Ioc.
Inter senem iuvenemque, sed propior seni.
Oed.
Frequensne turba regium cinxit latus?
Ioc.
Plures fefellit error ancipitis viae,
paucos fidelis curribus iunxit labor.
Oed.
780Aliquisne cecidit regio fato comes?
ioc. Vnum fides virtusque consortem addidit.
Oed.
Teneo nocentem, convenit numerus, locus:
sed tempus adde.
Ioc.
Decima iam metitur seges.
Senex Corinthius Iocasta
Corinthius te populus in regnum vocat
785patrium: quietem Polybus aeternam obtinet.
Oed.
Vt undique in me saeva Fortuna irruit!
edissere agedum, quo cadat fato parens.
Sen.
Animam senilem mollis exsolvit sopor.
Oed.
Genitor sine ulla caede defunctus iacet,
790testor, licet iam tollere ad caelum pie
puras nec ulla scelera metuentes manus,
sed pars magis metuenda fatorum manet.
Sen.
Omnem paterna regna discutient metum.
Oed.
Repetam paterna regna; sed matrem horreo.
Sen.
795Metuis parentem, quae tuum reditum expetens
sollicita pendet?
Oed.
Ipsa me pietas fugat.
Sen.
Viduam relinques?
Oed.
Tangis en ipsos metus.—
Sen.
Effare morsus quis premat mentem timor;
praestare tacitam regibus soleo fidem.
Oed.
800Conubia matris Delphico admonitu tremo.
Sen.
Timere vana desine et turpes metus
depone: Merope vera non fuerat parens.
Oed.
Quod subditi vi praemium gnati petit?
Sen.
Regum superbam liberi astringunt fidem.
Oed.
805Secreta thalami fare quo excipias modo.
Sen.
Hae te parenti parvulum tradunt manus.
Oed.
Tu me parenti tradis; at quis me tibi?
Sen.
Pastor nivoso sub Cithaeronis iugo.
Oed.
In illa temet nemora quis casus tulit?
Sen.
810Illo sequebar monte cornigeros greges.
Oed.
Nunc adice certas corporis nostri notas.
Sen.
Forata ferro gesseras vestigia,
tumore nactus nomen ac vitio pedum.
Oed.
Quis fuerit ille qui meum dono dedit
815corpus requiro.
Sen.
Regios pavit greges;
minor sub illo turba pastorum fuit.
Oed.
Eloquere nomen.
Sen.
Prima languescit senum
memoria longo lassa sublabens situ.
Oed.
Potesne facie noscere ac vultu virum?
Sen.
820Fortasse noscam: saepe iam spatio Obrutam
levis exoletam memoriam revocat nota.
Oed.
Ad sacra et aras omne compulsum pecus
duces sequantur; ite, propere accersite,
famuli, penes quos summa consistit gregum.
Sen.
825Sive ista ratio sive fortuna occulit,
latere semper patere quod latuit diu:
saepe eruentis veritas patuit malo.
Oed.
Malum timeri maius bis aliquod potest?
Sen.
Magnum esse magna mole quod petitur scias,
830concurrit illinc publica, hinc regis salus:
utrimque paria; contine medias manus,
nihil lacessas, ipsa se fata explicent.
Oed.
Non expedit concutere felicem statum:
tuto movetur quicquid extremo in loco est.
Sen.
835Nobilius aliquid genere regali appetis?
ne te parentis pigeat inventi vide.
Oed.
Vel paenitendi sanguinis quaeram fidem,
si nosse certum est. ecce grandaevus senex,
arbitria sub quo regii fuerant gregis,
840Phorbas. refersne nomen aut vultum senis?
Sen.
Adlidet animo forma; nec notus satis,
nec rursus iste vultus ignotus mihi.
Oed.
Regnum optinente Laio famulus greges
agitasti opimos sub Cithaeronis plaga?
Phorbas Oedipus
845Laetus Cithaeron pabulo semper novo
aestiva nostro prata summittit gregi.
SEN, Noscisne memet?
Phor.
Dubitat anceps memoria.
Oed.
Huic aliquis a te traditur quondam puer?
effare. dubitas? cur genas mutat color?
850quid verba quaeris? veritas odit moras.
Phor.
Obducta longo temporum tractu moves.
Oed.
Fatere, ne te.cogat ad verum dolor.
Phor.
Inutile isti munus infantis dedi:
non potuit ille luce, non caelo frui.
Sen.
855Procul sit omen. vivit et vivat precor.
Oed.
Superesse quare traditum infantem negas?
Phor.
Ferrum per ambos tenue transactum pedes
ligabat artus, vulneri innatus tumor
puerile foeda corpus urebat lue.
Oed.
860Quid quaeris ultra? fata iam accedunt prope.
quis fuerit infans edoce.
Phor.
Prohibet fides.
Oed.
Huc aliquis ignem! flamma iam excutiet fidem.
Phor.
Per tam cruentas vera quaerentur vias?
ignosce quaeso.
Oed.
Si ferus videor tibi
865et impotens, parata vindicta in manu est:
dic vera: quisnam? quove generatus patre?
qua matre genitus?
Phor.
coniuge est genitus tua.
Oed.
Dehisce, tellus, tuque tenebrarum potens,
m Tartara ima, rector umbrarum, rape
870retro reversus generis ac stirpis vices.
congerite, cives, saxa in infandum caput,
mactate telis: me petat ferro parens,
me gnatus, in me coniuges arment manus
fratresque, et aeger populus ereptos rogis
875iaculetur ignes, saeculi crimen vagor,
odium deorum, iuris exitium sacri,
qua luce primum spiritus hausi rudes
iam morte dignus, redde nunc animos † acres,
nunc aliquid aude sceleribus dignum tuis.
880i, perge, propero regiam gressu pete:
gratare matri liberis auctam domum.
Chorus
Fata si liceat mihi
fingere arbitrio meo,
temperem zephyro levi
885vela, ne pressae gravi
spiritu antennae tremant:
lenis et modice fluens
aura nec vergens latus
ducat intrepidam ratem;
890tuta me media vehat
vita decurrens via.
Gnosium regem timens
astra dum demens petit
artibus fisus novis,
895certat et veras aves
vincere ac falsis nimis
imperat pinnis puer,
nomen eripuit freto;
callidus medium senex
900Daedalus librans iter
nube sub media stetit,
alitem expectans suum
(qualis accipitris minas
fugit et sparsos metu
905conligit fetus avis),
donec in ponto manus
movit implicitas puer
compede audacis viae.
quicquid excessit modum
910pendet instabili loco.
Sed quid hoc? postes sonant;
maestus en famulus manu
regius quassat caput,
ede quid portes novi.
Nuntius
915Praedicta postquam fata et infandum genus
deprendit ac se scelere convictum Oedipus
damnavit ipse, regiam infestus petens
invisa propero tecta penetravit gradu
qualis per arva Libycus insanit leo,
920fulvam minaci fronte concutiens iubam;
vultus furore torvus atque oculi truces,
gemitus et altum murmur, et gelidus fluit
sudor per artus, spumat et volvit minas
ac mersus alte magnus exundat dolor.
925secum ipse saevus grande nescio quid parat
suisque fatis simile, 'quid poenas moror?'
ait 'hoc scelestum pectus aut ferro petat,
aut fervido aliquis igne vel saxo domet.
quae tigris aut quae saeva visceribus meis
930incurret ales? ipse tu scelerum capax,
sacer Cithaeron, vel feras in me tuas
emitte silvis, mitte vel rabidos canes—
nunc redde Agauen. anime, quid mortem times?
mors innocentem sola Fortunae eripit.'
935haec fatus aptat impiam capulo manum
ensemque ducit, 'itane? tam magnis breves
poenas sceleribus solvis atque uno omnia
pensabis ictu? moreris: hoc patri sat est;
quid deinde matri, quid male in lucem editis
940gnatis, quid ipsi, quae tuum magna luit
scelus ruina, flebili patriae dabis?
solvendo non es: illa quae leges ratas
Natura in uno vertit Oedipoda, novos
commenta partus, supplices eadem meis
945novetur. iterum vivere atque iterum mori
liceat, renasci semper ut totiens nova
supplicia pendas— utere ingenio, miser:
quod saepe fieri non potest fiat diu;
mors eligatur longa, quaeratur via
950qua nec sepultis mixtus et vivis tamen
exemptus erres: morere, sed citra patrem.
cunctaris, anime?' subitus en vultus gravat
profusus imber ac rigat fletu genas.
'et flere satis est? hactenus fundent levem
955oculi liquorem? sedibus pulsi suis
lacrimas sequantur: di maritales. satin?
fodiantur oculi!' dixit atque ira furit:
ardent minaces igne truculento genae
oculique vix se sedibus retinent suis;
960violentus audax vultus, iratus ferox,
tantum furentis; gemuit et dirum fremens
manus in ora torsit, at contra truces
oculi steterunt et suam intenti manum
ultro insecuntur, vulneri occurrunt suo.
965scrutatur avidus manibus uncis lumina,
radice ab ima funditus vulsos simul
evolvit orbes; haeret in vacuo manus
et fixa penitus unguibus lacerat cavos
alte recessus luminum et inanes sinus,
970saevitque frustra plusque quam satis est furit.
Factum est periclum lucis; attollit caput
cavisque lustrans orbibus caeli plagas
noctem experitur. quicquid effossis male
dependet oculis rumpit, et victor deos
975conclamat omnis: 'parcite, en, patriae precor:
iam iusta feci, debitas poenas tuli;
inventa thalamis digna nox tandem meis.
rigat ora foedus imber et lacerum caput
largum revulsis sanguinem venis vomit.
Chorus
980Fatis agimur: cedite fatis;
non sollicitae possunt curae
mutare rati stamina fusi.
quicquid patimur mortale genus,
quicquid facimus venit ex alto,
985servatque suae decreta colus.
Lachesis nulla revoluta manu.
omnia secto tramite vadunt
primusque dies dedit extremum:
non illa deo vertisse licet
990quae nexa suis currunt causis.
it cuique ratus prece non ulla
mobilis ordo: multis ipsum
metuisse nocet, multi ad fatum
venere suum dum fata timent.
995Sonuere fores atque ipse suum.
duce non ullo molitur iter
luminis orbus.
Oedipus Chorus Iocasta
Bene habet, peractum est: iusta persolvi patri,
iuvant tenebrae, quis deus tandem mihi
1000placatus atra nube perfundit caput?
quis scelera donat? conscium evasi diem.
nil, parricida, dexterae debes tuae:
lux te refugit, vultus Oedipodam hic decet.
Chor.
En ecce, rapido saeva prosiluit gradu
1005Iocasta vaecors, qualis attonita et furens
Cadmea mater abstulit gnato caput
sensitque raptum, dubitat afflictum alioqui,
cupit pavetque. iam malis cessit pudor,
set haeret ore prima vox. ioc. Quid te vocem?
1010gnatumue? dubitas? gnatus es: gnatum pudet?
invite loquere gnate— quo avertis caput
vacuosque vultus?
Oed.
Quis frui tenebris vetat?
quis reddit oculos? matris, en matris sonus!
perdidimus operam, congredi fas amplius
1015haut est. nefandos dividat vastum mare
dirimatque tellus abdita et quisquis sub hoc
in alia versus sidera ac solem avium
dependet orbis alterum ex nobis ferat.
Ioc.
Fati ista culpa est: nemo fit fato nocens.
Oed.
1020Iam parce verbis, mater, et parce auribus:
per has reliquias corporis trunci peto,
per inauspicatum sanguinis pignus mei,
per omne nostri nominis fas ac nefas.
Ioc.
Quid, anime, torpes? socia cur scelerum dare
1025poenas recusas? omne confusum' perit,
, incesta, per te iuris humani decus:
morere et nefastum spiritum ferro exige.
non si ipse mundum concitans divum sator
corusca saeva tela iaculetur manu,
1030umquam rependam sceleribus poenas pares
mater nefanda, mors placet: mortis via
quaeratur, age dum, commoda matri manum,
si parricida es. restat hoc operae ultimum:
rapiatur ensis; hoc iacet ferro meus
1035coniunx— quid illum nomine haud vero vocas?
socer est. utrumne pectori infigam meo
telum an patenti conditum iugulo inprimam?
eligere nescis vulnus: hunc, dextra, hunc pete
.uterum capacem, qui virum et gnatos tulit.
Chor.
1040Iacet perempta. vulneri immoritur manus
ferrumque secum nimius eiecit cruor.
Oed.
Fatidice te, te praesidem et veri deum
compello: solum debui fatis patrem;
bis parricida plusque quam timui nocens
1045matrem peremi: scelere confecta est meo.
0 Phoebe mendax, fata superavi impia.
Pavitante gressu sequere pallentes vias;
suspensa plantis efferens vestigia
caecam tremente dextera noctem rege.
1050ingredere praeceps, lubricos ponens gradus,
1 profuge vade— siste, ne in matrem incidas,
quicumque fessi corpore et morbo graves
semanima trahitis pectora, en fugio exeo:
relevate colla, mitior caeli status
1055posterga sequitur: quisquis exilem iacens,
animam retentat, vividos haustus levis
concipiat. ite, ferte depositis opem:
mortifera mecum vitia terrarum extraho.
violenta Fata et horridus Morbi tremor,
1060Maciesque et atra Pestis et rabidus Dolor,
mecum ite, mecum, ducibus his uti libet.