Liber VIII

1Iam super Herculeas fauces nemorosaque Tempe, Haemoniae deserta petens dispendia silvae, Cornipedem exhaustum cursu stimulisque negantem Magnus agens, incerta fugae vestigia turbat, 5Implicitasque errore vias. Pavet ille fragorem Motorum ventis nemorum; comitumque suorum, Qui post terga ferit, trepidum laterique timentem Exanimat. Quamvis summo de culmine lapsus, Nondum vile sui pretium scit sanguinis esse, 10Seque memor fati tantae mercedis habere Credit adhuc iugulum, quantum pro Caesaris ipse Avulsa cervice daret. Deserta sequentem Non patitur tutis fatum celare latebris Clara viri facies. Multi, Pharsalica castra 15Cum peterent, nondum fama prodente ruinas, Occursu stupuere ducis, vertigine rerum Adtoniti: cladisque suae vix ipse fidelis Auctor erat. Gravis est Magno, quicumque malorum Testis adest. Cunctis ignotus gentibus esse 20Mallet, et obscuro tutus transire per orbem Nomine; sed longi poenas Fortuna favoris Exigit a misero, quae tanto pondere famae Res premit adversas, fatisque prioribus urget. Nunc festinatos nimium sibi sentit honores, 25Actaque lauriferae damnat Sullana iuventae. Nunc et Corycias classes, et Pontica signa Deiectum meminisse piget. Sic longius aevum Destruit ingentes animos, et vita superstes Imperio. Nisi summa dies cum fine bonorum 30Adfuit, et celeri praevertit tristia leto, Dedecori est fortuna prior. Quisquamne secundis Tradere se fatis audet, nisi morte parata? Litora contigerat, per quae Peneius amnis Emathia iam clade rubens exibat in aequor. 35Inde ratis trepidum, ventis et fluctibus impar, Flumineis vix tuta vadis, evexit in altum. Cuius adhuc remis quatitur Corcyra sinusque Leucadii, Cilicum dominus terraeque Liburnae, Exiguam vector pavidus correpsit in alnum. 40Conscia curarum, secreta in litora Lesbi Flectere vela iubes, qua tunc tellure latebas, Moestior, in mediis quam si, Cornelia, campis Emathiae stares. Tristes praesagia curas Exagitant: trepida quatitur formidine somnus: 45Thessaliam nox omnis habet: tenebrisque remotis Rupis in abruptae scopulos extremaque curris Litora, prospiciens fluctus: nutantia longe Semper prima vides venientis vela carinae, Quaerere nec quidquam de fato coniugis audes. 50En ratis, ad vestros quae tendit carbasa portus, Quid ferat ignoras: et nunc tibi summa pavoris, Nuntius armorum tristis, rumorque sinister. Victus adest coniux. Quid perdis tempora luctus? Cum possis iam flere, times. Tunc puppe propinqua 55Prosiluit, crimenque deum crudele notavit, Deformem pallore ducem, vultusque prementem Canitie, atque atro squalentes pulvere vestes. Obvia nox miserae coelum lucemque tenebris Abstulit, atque animam clausit dolor: omnia nervis 60Membra relicta labant: riguerunt corda, diuque Spe mortis decepta iacet. Iam fune ligato Litoribus, lustrat vacuas Pompeius arenas. Quem postquam propius famulae videre fideles, Non ultra gemitus tacitos incessere fata 65Permisere sibi, frustraque adtollere terra Semianimem conantur heram: quam pectore Magnus Ambit, et adstrictos refovet complexibus artus. Coeperat in summum revocato sanguine corpus Pompeii sentire manus, moestamque mariti 70Posse pati faciem: prohibet succumbere fatis Magnus, et immodicos castigat voce dolores: Nobile cur robur Fortunae vulnere primo, Femina, tantorum titulis insignis avorum, Frangis? Habes aditum mansurae in saecula famae. 75Laudis in hoc sexu, non legum iura, nec arma, Unica materia est coniux miser. Erige mentem, Et tua cum fatis pietas decertet, et ipsum, Quod sum vicus, ama. Nunc sum tibi gloria maior, A me quod fasces, et quod pia turba senatus, 80Tantaque discessit regum manus. Incipe Magnum Sola sequi. Deformis, adhuc vivente marito, Summus et augeri vetitus dolor. Ultima debet Esse fides, lugere virum. Tu nulla tulisti Bello damna meo. Vivit post proelia Magnus, 85Sed Fortuna perit: quod defles, illud amasti Vocibus his correpta viri, vix aegra levavit Membra solo, tales gemitu rumpente querelas: O utinam in thalamos invisi Caesaris issem Infelix coniux, et nulli laeta marito! 90Bis nocui mundo: me pronuba ducit Erinnys Crassorumque umbrae; devotaque manibus illis Assyrios in castra tuli civilia casus, Praecipitesque dedi populos, cunctosque fugavi A caussa meliore deos. O maxime coniux, 95O thalamis indigne meis, hoc iuris habebat In tantum Fortuna caput! Cur impia nupsi, Si miserum factura fui? Nunc accipe poenas, Sed quas sponte luam. Quo sit tibi mollius aequor, Certa fides regum, totusque paratior orbis, 100Sparge mari comitem. Mallem felicibus armis Dependisse caput: nunc clades denique lustra, Magne, tuas. Ubicumque iaces, civilibus armis Nostros ulta toros, ades huc atque exige poenas, Iulia crudelis, placataque pellice caesa, 105Magno parce tuo. Sic fata, iterumque refusa Coniugis in gremium, cunctorum lumina solvit In lacrimas. Duri flectuntur pectora Magni, Siccaque Thessalia confundit lumina Lesbos. Tunc Mitylenaeum pleno iam litore vulgus 110Adfatur Magnum: Si maxima gloria nobis Semper erit, tanti pignus servasse mariti, Tu quoque devotos sacro tibi foedere muros, Oramus, sociosque lares dignare vel una Nocte tua: fac, Magne, locum, quem cuncta revisant 115Saecula, quem veniens hospes Romanus adoret. Nulla tibi subeunda magis sunt moenia victo. Omnia victoris possunt sperare favorem: Haec iam crimen habet. Quid, quod iacet insula ponto, Caesar eget ratibus? Procerum pars magna coibit, 120Certa loci. Noto reparandum est litore bellum Accipe templorum cultus, aurumque deorum: Accipe, si terris, si puppibus ista iuventus Aptior est: tota, quantum valet, utere Lesbo. [Accipe: ne Caesar rapiat, tu victus habeto.] 125Hoc solum crimen meritae bene detrahe terrae, Ne nostram videare fidem felixque secutus, Et damnasse miser. Tali pietate virorum Laetus in adversis, et mundi nomine gaudens Esse fidem, Nullum toto mihi, dixit, in orbe 130Gratius esse solum, non parvo pignore vobis Ostendi. Tenuit nostros hac obside Lesbos Adfectus: hic sacra domus carique penates, Hic mihi Roma fuit. Non ulla in litora puppim Ante dedi fugiens, saevi cum Caesaris iram 135Iam scirem meritam, servata coniuge, Lesbon, Non veritus tantam veniae committere vobis Materiem. Sed iam satis est fecisse nocentes: Fata mihi totum mea sunt agitanda per orbem. Heu nimium felix aeterno nomine Lesbos, 140Sive doces populos regesque admittere Magnum, Seu praestas mihi sola fidem. Nam quaerere certum est. Fas quibus in terris, ubi sit scelus. Accipe, numen, Si quod adhuc mecum es, votorum extrema meorum: Da similes Lesbo populos, qui Marte subactum 145Non intrare suos, infesto Caesare, portus, Non exire vetent. Dixit, moestamque carinae Imposuit comitem. Cunctos mutare putares Tellurem patriumque solum: sic litore toto Plangitur: infestae tenduntur in aethera dextrae: 150Pompeiumque minus, cuius Fortuna dolorem Moverat, ast illam, quam toto tempore belli Ut civem videre suam, discedere cernens Ingemuit populus: quam vix, si castra mariti Victoris peteret, siccis dimittere matres 155Iam poterant oculis: tanto devinxit amore Hos pudor, hos probitas, castique modestia vultus, Quod, submissa nimis, nulli gravis hospita turbae, Stantis adhuc fati vixit, quasi coniuge victo. Iam pelago medios Titan demissus ad ignes, 160Nec quibus abscondit, nec si quibus exerit orbem, Totus erat: vigiles Pompeii in pectore curae Nunc socias adeunt Romani foederis urbes, Et varias regum mentes, nunc invia mundi Arva super nimios soles Austrumque iacentes. 165Saepe labor moestus curarum odiumque futuri Proiecit fessos incerti pectoris aestus, Rectoremque ratis de cunctis consulit astris: Unde notet terras; quae sit mensura secandi Aequoris in coelo; Syriam quo sidere servet: 170Aut quotus in plaustro Libyam bene dirigat ignis. Doctus ad haec fatur taciti servator Olympi: Signifero quaecumque fluunt labentia coelo, Numquam stante polo, miseros fallentia nautas Sidera non sequimur: sed qui non mergitur undis 175Axis inocciduus, gemina clarissimus Arcto, Ille regit puppes. Hic cum mihi semper in altum Surget et instabit summis minor Ursa ceruchis; Bosporon et Scythiae curvantem litora pontum Spectamus. Quidquid descendit ab arbore summa 180Arctophylax, propiorque mari Cynosura feretur, In Syriae portus tendit ratis. Inde Canopos Excipit, Australi coelo contenta vagari Stella, timens Borean: illa quoque perge sinistra, Trans Pharon, in medio tanget ratis aequore Syrtes. 185Sed quo vela dari, quo nunc pede carbasa tendi Nostra iubes? Dubio contra cui pectore Magnus, Hoc solum toto, respondit, in aequore serva, Ut sit ab Emathiis semper tua longius oris Puppis, et Hesperiam pelago coeloque relinquas: 190Cetera da ventis. Comitem pignusque recepi Depositum: tunc certus eram, quae litora vellem; Nunc portum Fortuna dabit. Sic fatur: at ille Iusto vela modo pendentia cornibus aequis Torsit, et in laevum puppim dedit, utque secaret, 195Quas Samiae cautes et quas Chios asperat, undas, Hos dedit in proram, tenet hos in puppe rudentes. Aequora senserunt motus, aliterque secante Iam pelagus rostro, nec idem spectante carina, Mutavere sonum. Non sic moderator equorum, 200Dexteriore rota laevum cum circuit axem, Cogit inoffensae currus accedere metae. Ostendit terras Titan, et sidera texit. Sparsus ab Emathia fugit quicumque procella, Adsequitur Magnum: primusque a litore Lesbi 205Occurrit natus, procerum mox turba fidelis. Nam neque deiecto fatis, acieque fugato Abstulerat Magno reges Fortuna ministros: Terrarum dominos et sceptra Eoa tenentes Exsul habet comites. Iubet ire in devia mundi 210Deiotarum, qui sparsa ducis vestigia legit. Quando, ait, Emathiis amissus cladibus orbis Qua Romanus erat, superest, fidissime regum, Eoam tentare fidem, populosque bibentes Euphraten, et adhuc securum a Caesare Tigrim. 215Ne pigeat Magno quaerentem fata remotas Medorum penetrare domos, Sythicosque recessus, Et totum mutare diem, vocesque superbo Arsacidae perferre meas: Si foedera nobis Prisca manent, mihi per Latium iurata Tonantem, 220Per vestros obstricta magos, implete pharetras, Armeniosque arcus Geticis intendite nervis: Si vos, o Parthi, peterem cum Caspia claustra, Et sequerer duros aeterni Martis Alanos, Passus Achaemeniis late discurrere campis, 225In tutam trepidos numquam Babylona coegi. Arva super Cyri, Chaldaeique ultima regni Qua rapidus Ganges et qua Nysaeus Hydaspes Accedunt pelago, Phoebi surgentis ab igne Iam propior, quam Persis, eram: tamen omnia vincens 230Sustinui nostris vos tantum deesse triumphis: Solus et e numero regum telluris Eoae Ex aequo me Parthus adit. Nec munere Magni Stant semel Arsacidae. Quis enim post vulnera cladis Assyriae iustas Latii compescuit iras? 235Tot meritis obstricta meis, nunc Parthia ruptis Excedat claustris vetitam per saecula ripam, Zeugmaque Pellaeum. Pompeio vincite, Parthi; Vinci Roma volet. Regem parere iubenti Ardua non piguit, positisque insignibus aulae 240Egreditur, famuli raptos indutus amictus. In dubiis tutum est inopem simulare tyranno. Quanto igitur mundi dominis securius aevum Verus pauper agit! Dimisso in litora rege, Ipse per Icariae scopulos, Ephesumque relinquens, 245Et placidi Colophona maris, spumantia parvae Radit saxa Sami: spirat de litore Coo Aura fluens: Gnidon inde fugit, claramque relinquit Sole Rhodon, magnosque sinus Telmessidos undae Compensat medio pelago. Pamphylia puppi 250Occurrit tellus: nec se committere muris Ausus adhuc ullis, te primum, parva Phaseli, Magnus adit. Nam te metui vetat incola rarus. Exhaustaeque domus populis; maiorque carinae, Quam tua, turba fuit. Tendens hinc carbasa rursus 255Iam Taurum, Tauroque videt Dipsunta cadentem. Crederet hoc Magnus, pacem cum praestitit undis Et sibi consultum. Cilicum per litora tutus Parva puppe fugit: sequitur pars magna senatus Ad profugum collecta ducem: parvisque Celendris, 260Qua portu mittitque rates recipitque Selinus, In Procerum coetu tandem moesta ora resolvit Vocibus his Magnus: Comites bellique fugaeque, Atque instar patriae, quamvis in litore nudo, In Cilicum terra, nullis circumdatus armis 265Consultem, rebusque novis exordia quaeram, Ingentes praestate animos: non omnis in arvis Emathiis cecidi, nec sic mea fata premuntur, Ut nequeam relevare caput, cladesque receptas Excutere. An Libyae Marium potuere ruinae 270Erigere in fasces, plenis et reddere fastis: Me pressum leviore manu Fortuna tenebit? Mille meae Graio volvuntur in aequore puppes, Mille duces: sparsit potius Pharsalia nostras, Quam subvertit, opes. Sed me vel sola tueri 275Fama potest rerum, toto quas gessimus orbe, Et nomen, quod mundus amat. Vos pendite regna Viribus atque fide, Libyen, Parthosque, Pharonque, Quaenam Romanis deceat succurrere rebus. Ast ego curarum, proceres, arcana mearum 280Expromam, mentisque meae quo pondera vergant. Aetas Niliaci nobis suspecta tyranni est: Ardua quippe fides robustos exigit annos. Hinc anceps dubii terret sollertia Mauri: Namque memor generis Carthaginis impia proles 285Imminet Hesperiae, multusque in pectore vano est Hannibal; obliquo maculat qui sanguine regnum, Et Numidas contingit avos, iam supplice Varo Intumuit, viditque loco Romana secundo. Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem. 290Dividit Euphrates ingentem gurgite mundum, Caspiaque immensos seducunt claustra recessus, Et polus Assyrias alter noctesque diesque Vertit, et abruptum est nostro mare discolor unda, Oceanusque suus. Regnandi sola voluntas. 295Celsior in campis sonipes, et fortior arcus; Nec puer aut senior letales tendere nervos Segnis, et a nulla mors est incerta sagitta. Primi Pellaeas arcu fregere sarissas, Bactraque Medorum sedem, murisque superbam 300Assyrias Babylona domos. Nec pila timentur Nostra nimis Parthis, audentque in bella venire, Experti Scythicas, Crasso pereunte, sagittas. Spicula nec solo spargunt fidentia ferro; Stridula sed multo saturantur tela veneno. 305Vulnera parva nocent, fatumque in sanguine summo est O utinam non tanta mihi fiducia saeviis Esset in Arsacidis! Fatis nimis aemula nostris Fata movent Medos, multumque in gente deorum est Effundam populos alia tellure revulsos, 310Excitosque suis immittam sedibus ortus. Quodsi nos Eoa fides et barbara fallunt Foedera, vulgati supra commercia mundi Naufragium Fortuna ferat. Non regna precabor, Quae feci; sed magna feram solatia mortis 315Orbe iacens alio, nihil haec in membra cruente, Nil socerum fecisse pie. Sed cuncta revolvens Vitae fata meae, semper venerabilis illa Orbis parte fui: quantus Maeotida supra! Quantus apud Tanaim toto conspectus in ortu! 320Quas magis in terras nostrum felicibus actis Nomen abit, aut unde redit maiore triumpho? Roma, fave coeptis: quid enim tibi laetius umquam Praestiterint superi, quam, si civilia Partho Milite bella geras, tantam consumere gentem, 325Et nostris miscere malis? Cum Caesaris arma Concurrent Medis, aut me Fortuna necesse est Vindicet, aut Crassos. Sic fatus, murmure sentit Consilium damnasse viros: quos Lentulus omnes Virtutis stimulis et nobilitate dolendi 330Praecessit, dignasque tulit modo consule voces: Siccine Thessaliae mentem fregere ruinae? Una dies mundi damnavit fata? secundum Emathiam lis tanta datur? iacet omne cruenti Vulneris auxilium? solos tibi, Magne, reliquit 335Parthorum Fortuna pedes? Quid transfuga mundi Terrarum totos tractus coelumque perosus, Adversosque polos alienaque sidera quaeris, Chaldaeos culture deos, et barbara sacra, Parthorum famulus? Quid caussa obtendtur armis 340Libertatis amor? Miserum quid decipis orbem, Si servire potes? Te, quem Romana regentem Horruit auditu, quem captos ducere reges Vidit ab Hyrcanis, Indoque a litore, silvis, Deiectum fatis, humilem, fractumque videbit, 345Extolletque animos Latium vesanus in orbem, Se simul, et Romam, Pompeio supplice, mensus? Nil animis fatisque tuis effabere dignum: Exiget ignorans Latiae commercia linguae, Ut lacrimis se, Magne roges. Patimurne pudoris 350Hoc vulnus, clades ut Parthia vindicet ante Hesperias, quam Roma suas? Civilibus armis Elegit te nempe ducem. Quid vulnera nostra In Scythicos spargis populos, cladesque latentes? Quid Parthos transire doces? Solatia tanti 355Perdit Roma mali, nullos admittere reges Sed civi servire suo. Iuvat ire per orbem Ducentem saevas Romana in moenia gentes, Signaque ab Euphrate cum Crassis capta sequentem? Qui solus regum, fato celante favorem. 360Defuit Emathiae, nunc tantas ille lacesset Auditi victoris opes, aut iungere fata Tecum, Magne, volet? Non haec fiducia genti est. Omnis in Arctois populus quicumque pruinis Nascitur, indomitus bellis, et mortis amator. 365Quidquid ad Boos tractus mundique teporem Labitur, emollit gentes dementia coeli. Illic et laxas vestes, et fluxa virorum Velamenta vides. Parthus per Medica rura, Sarmaticos inter campos, effusaque plano 370Tigridis arva solo, nulli superabilis hosti est Libertate fugae: sed non, ubi terra tumebit, Aspera conscendet montis iuga; nec per opacas Bella geret tenebras incerto debilis arcu, Nec franget nando violenti vorticis amnem, 375Nec tota in pugna perfusus sanguine membra Exiget aestivum calido sub pulvere solem. Non aries illis, non ulla est machina belli: Haud fossas implere valent: Parthoque sequente Murus erit, quodcumque potest obstare sagittae. 380Pugna levis, bellumque fugax, turmaeque vagante, Et melior cessisse loco, quam pellere, miles. Illita tela dolis, nec Martem cominus umquam Ausa pati virtus, sed longe tendere nervos, Et, quo ferre velint, permittere vulnera ventis. 385Ensis habet vires, et gens quaecumque virorum est, Bella gerit gladiis; nam Medos proelia prima Exarmant, vacuaeque iubent remeare pharetrae. Nulla manus illis fiducia, tota veneni est. Credis, Magne, viros, quos in discrimina belli 390Cum ferro venisse parum est? Tentare pudendum Auxilium tanti est, toto divisus ut orbe A terra moriare tua? tibi barbara tellus Incumbat? te parva tegant ac vilia busta, Invidiosa tamen, Crasso quaerente sepulchrum? 395Sed tua sors levior, quoniam mors ultima poena est, Nec metuenda viris. At non Cornelia letum Infando sub rege timet. Num barbara nobis Est ignota Venus, quas ritu caeca ferarum Polluit innumeris leges et foedera tedae 400Coniugibus? thalamique patent secreta nefandi. Inter mille nurus epulis vesana meroque Regia non ullos exceptos legibus horret Concubitus: tot femineis complexibus unum Non lassat nox una marem. Iacuere sorores 405In fratrum thalamis, sacrataque pignora matrum. Damnat apud gentes sceleris non sponte peracti Oedipodionias infelix fabula Thebas: Parthorum dominus quoties sic sanguine mixto Nascitur Arsacides! Cui fas implere parentem, 410Quid rear esse nefas? Proles tam clara Metelli Stabit barbarico coniux millesima lecto: Quamquam non ulli plus regia, Magne, vacabit Saevitia stimulante Venus, titulisque virorum. Nam quo plura iuvent Parthum portenta, fuisse 415Hanc sciet et Crassi: ceu pridem debila fatis Assyriia, trahitur cladis captiva vetustae. Haereat Eoae vulnus miserabile sortis; Non solum auxilium funesto a rege petisse, Sed gessisse prius bellum civile pudebit. 420Nam quod apud populos crimen socerique tuumque Maius erit, quam quod, vobis miscentibus arma, Crassorum vindicta perit? Incurrere cuncti Debuerant in Bactra duces, et ne qua vacarent Arma, vel Arctoum Dacis Rhenique catervis 425Imperii nudare latus, dum perfida Susa In tumulos prolapsa virum, Babylonque iacerent. Assyriae paci finem, Fortuna, precamur: Et, si Thessaliae bellum civile peractum est, Ad Partho, qui vicit, eat. Gens unica mundi est, 430De qua Caesareis possim gaudere triumphis. Non tibi, cum primum gelidum transibis Araxen, Umbra senis moesti Scythicis confixa sagittis Ingeret has voces? Tu, quem post funera nostra Ultorem cinerum nudae speravimus umbrae, 435Ad foedus pacemque venis? Tunc plurima cladis Occurrent monimenta tibi: quae moenia trunci Lustrarunt cervice duces, ubi nomina tanta Obruit Euphrates, et nostra cadavera Tigris Detulit in terras, ac reddidit. Ire per ista 440Si potes, in media socerum quoque, Magne, sedentem Thessalia placare potes. Quin respicis orbem Romanum? Si regna times proiecta sub Austro, Infidumque Iubam, petimus Pharon arvaque Lagi. Syrtibus hinc Libycis tuto est Aegyptus: at inde 445Gurgite septeno rapidus mare submovet amnis: Terra suis contenta bonis, non indiga mercis Aut Iovis: in solo tanta est fiducia Nilo. Sceptra puer Ptolemaeus habet, tibi debita, Magne, Tutelae commissa tuae. Quis nominis umbram 450Horreat? Innocua est aetas: nec iura fidemque Respectumque deum veteris speraveris aulae. Nil pudet adsuetos sceptris: mitissima sors est Regnorum sub rege novo. Non plura locutus Impulit huc animos. Quantum spes ultima rerum 455Libertatis habet! Victa est sententia Magni. Tunc Cilicum liquere solum, Cyproque citatas Immisere rates, nullas cui praetulit aras Undae diva memor Paphiae, si numina nasci Credimus, aut quemquam fas est coepisse deorum. 460Haec ubi deseruit Pompeius litora, totos Emensus Cypri scopulos, quibus exit in Austrum, Inde maris vasti transverso vertitur aestu: Nec tenuit gratum nocturno lumine montem, Infimaque Aegypti pugnaci litora velo 465Vix tetigit, qua dividui pars maxima Nili In vada decurrit Pelusia septimus amnis. Tempus erat, quo Libra pares examinat horas, Non uno plus aequa die, noctique rependit Lux minor hibernae verni solatia damni. 470Comperit ut regem Casio se monte tenere, Flectit iter: nec Phoebus adhuc, nec carbasa languent. Iam rapido speculator eques per litora cursu Hospitis adventu pavidam compleverat aulam. Consilii vix tempus erat: tamen omnia monstra 475Pellaeae colere domus: quos inter Achoreus, Iam placidus senio, fractisque modestior annis, (Hunc genuit, custos Nili crescentis in arva, Memphis vana sacrit; illo cultore deorum Lustra suae Phoebes non unus vixerat Apis) 480Consilii vox prima fuit; meritumque, fidemque, Sacraque defuncti iactavit pignora patris. Sed, melior suadere malis, et nosse tyrannos, Ausus Pompeium leto damnasse Pothinus: Ius et fas multos faciunt, Ptolemaee, nocentes. 485Dat poenas laudata fides, cum sustinet, inquit, Quos Fortuna premit. Fatis accede deisque, Et cole felices; miseros fuge. Sidera terra Ut distant, ut flamma mari, sic utile recto. Sceptrorum vis tota perit, si pendere iusta 490Incipit: evertitque arces respectus honesti. Libertas scelerum est, quae regna invisa tuetur, Sublatusque modus gladiis. Facere omnia saeve Non impune licet, nisi cum facis. Exeat aula, Qui vult esse pius. Virtus et summa potestas 495Non coeunt: semper metuet, quem saeva pudebunt. Non impune tuos Magnus contemserit annos; Qui te nec victos arcere a litore nostro Posse putat. Neu te sceptris privaverit hospes, Pignora sunt propiora tibi: Nilonque Pharonque, 500Si regnare piget, damnatae redde sorori. Aegyptum certe Latiis tueamur ab armis. Quidquid non fuerit Magni, dum bella geruntur, Nec victoris erit. Toto iam pulsus ab orbe, Postquam nulla manet rerum fiducia, quaerit, 505Cum qua gente cadat: rapitur civilibus umbris. Nec soceri tantum arma fugit: fugit ora senatus, Cuius Thessalicas saturat pars magna volucres: Et metuit gentes, quas uno in sanguine mixtas Deseruit: regesque timet, quorum omnia mersit: 510Thessaliaeque reus, nulla tellure receptus, Sollicitat nostrum, quem nondum prodidit, orbem. Iustior in Magnum nobis, Ptolemaee, querelae Caussa data est. Quid sepositam semperque quietam Crimine bellorum maculas Pharon, arvaque nostra 515Victori suspecta facis? cur sola cadenti Haec placuit tellus, in quam Pharsalica fata Conferres, poenasque tuas? Iam crimen habemus, Purgandum gladio, quod nobis sceptra senatus Te suadente dedit. Votis tua fovimus arma. 520Hoc ferrum, quod fata iubent proferre, paravi Non tibi, sed victo. Feriam tua viscera, Magne: Malueram soceri: rapimur, quo cuncta feruntur. Tene mihi dubitas an sit violare necesse, Cum liceat? Quae te nostri fiducia regni 525Huc agit, infelix? Populum non cernis inermem, Arvaque vix refluo fodientem mollia Nilo? Metiri sua regna decet viresque fateri. Tu, Ptolemaee, potes Magni fulcire ruinam, Sub qua Roma iacet? bustum cineresque movere 530Thessalicos audes, bellumque in regna vocare? Ante aciem Emathiam nullis accessimus armis: Pompeii nunc castra placent, quae deserit orbis? Nunc, victoris opes et cognita fata lacessis? Adversis non deesse decet, sed laeta secutos. 535Nulla fides umquam miseros elegit amicos. Adsensere omnes sceleri. Laetatur honore Rex puer insueto, quod iam sibi tanta licere Permittant famuli. Sceleri delectus Achillas. Perfida qua tellus Casiis excurrit arenis, 540Et vada testantur iunctas Aegyptia Syrtes, Exiguam sociis monstri gladiisque carinam Instruit. O superi, Nilusne et barbara Memphis, Et Pelusiaci tam mollis turba Canopi Hos animos? Sic fata premunt civilia mundum? 545Sic Romana iacent? Ullusue in cladibus istis Est locus Aegypto, Phariusque admittitur ensis? Hanc certe servate fidem, civilia bella: Cognatas praestate manus, externaque monstra Pellite, si meruit tam claro nomine Magnus 550Caesaris esse nefas. Tanti; Ptolemaee, ruinam Nominis haud metuis coeloque tonante, profanas Inseruisse manus, impure ac semivir, audes? Non domitor mundi, nec ter Capitolia curru Invectus, regumque potens, vindexque senatus, 555Victorisque gener; Phario satis esse tyranno Quod poterat, Romanus erat. Quid viscera nostra Scrutaris gladio Nescis, puer improbe, nescis, Quo tua sit fortuna loco: iam iure sine ullo Nili sceptra tenes: cecidit civilibus armis, 560Qui tibi regna dedit. Iam vento vela negarat Magnus, et auxilio remorum infanda petebat Litora: quem contra non longa vecta biremi Adpulerat scelerata manus: Magnoque patere Fingens regna Phari, celsae de puppe carinae 565In parvam iubet ire ratem, litusque malignum Incusat, bimaremque vadis frangentibus aestum, Qui vetet externas terris advertere classes. Quodnisi fatorum leges intentaque iussu Ordinis aeterni miserae vicinia mortis 570Damnatum leto traherent ad litora Magnum, Non ulli comitum sceleris praesagia deerant: Quippe, fides si pura foret, si regia Magno Sceptrorum auctori vera pietate pateret, Venturum tota Pharium cum classe tyrannum. 575Sed cedit fatis, classemque relinquere iussus Obsequitur, letumque iuvat praeferre timori. Ibat in hostilem praeceps Cornelia puppim, Hoc magis impatiens egresso deesse marito, Quod metuit clades. Remane, temeraria coniunx, 580Et tu, nate, precor, longeque e litore casus Exspectate meos: et in hac cervice tyrannm Explorate fidem, dixit. Sed dura vetanti Tendebat geminas amens Cornelia palmas: Quo sine me, crudelis, abis? Iterumne relinquor, 585Thessalicis submota malis? Numquam omine laeto Distrahimur miseri. Poteras non flectere puppim, Cum fugeres, alio, latebrisque relinquere Lesbi, Omnibus a terris si nos arcere parabas. An tantum in fluctus placeo comes? Haec ubi frustra 590Effudit, prima pendet tamen anxia puppe: Attonitoque metu nec quoquam avertere visus, Nec Magnum spectare potest. Stetit anxia classis Ad ducis eventum, metuens non arma nefasque, Sed ne submissis precibus Pompeius adoret 595Sceptra sua donata manu. Transire parantem Romanus Pharia miles de puppe salutat Septimius: qui (pro superum pudor!) arma satelles Regia gestabat posito deformia pilo: Immanis, violentus, atrox, nullaque ferarum 600Mitior in caedes. Quis non, Fortuna, putasset Parcere te populis, quod bello haec dextra vacasset, Thessaliaque procul tam noxia tela fugasses? Disponis gladios, ne quo non fiat in orbe, Heu, facinus civile tibi. Victoribus ipsis 605Dedecus, et numquam superum caritura pudore Fabula; Romanus regi sic paruit ensis, Pellaeusque puer gladio tibi colla recidit, Magne, tuo. Qua posteritas in saecula mittet Septimium fama? scelus hoc quo nomine dicent, 610Qui Bruti dixere nefas? Iam venerat horae Terminus extremae, Phariamque ablatus in alnum Perdiderat iam iura sui. Tunc stringere ferrum Regia monstra parant. Ut vidit cominus enses, Involvit vultus, atque, indignatus apertum 615Fortunae praestare caput, tunc lumina pressit, Continuitque animam, ne quas effundere voces Posset, et aeternam fletu corrumpere tamam. At postquam mucrone latus funestus Achillas Perfodit, nullo gemitu consensit ad ictum, 620Despexitque nefas, servatque immobile corpus, Seque probat moriens, atque haec in pectore volvit: Saecula Romanos numquam tacitura labores Attendunt, aevumque sequens speculatur ab omni Orbe ratem, Phariamque fidem. Nunc consule famae. 625Fata tibi longae fluxerunt prospera vitae: Ignorant populi, si non in morte probaris, An scieris adversa pati. Ne cede pudori, Auctoremque dole fati. Quacumque feriris, Crede manum soceri. Spargant lacerentque licebit, 630Sum tamen, o superi, felix, nullique potestas Hoc auferre deo. Mutantur prospera vitae: Non fit morte miser. Videt hanc Cornelia caedem, Pompeiusque meus. Tanto patientius, oro, Claude, dolor, gemitus: natus coniuxque, peremptum 635Si mirantur, amant. Talis custodia Magno Mentis erat: ius hoc animi morientis habebat. At non tam patiens Cornelia cernere saevum Quam perferre nefas, miserandis aethera complet Vocibus: o coniunx, ego te scelerata peremi: 640Letiferae tibi caussa morae fuit avia Lesbos, Et prior in Nili pervenit litora Caesar. Nam cui ius alii sceleris? Sed, quisquis in istud A superis immisse caput, vel Caesaris irae Vel tibi prospiciens, nescis, crudelis, ubi ipsa 645Viscera sint Magni: properas, atque ingeris ictus, Qua votum est victo. Poenas non morte minores Pendat, et ante meum videat caput. Haud ego culpa Libera bellorum, quae matrum sola per undas Et per castra comes, nullis absterrita fatis, 650Victum, quod reges etiam timuere, recepi. Hoc merui, coniux, in tuta puppe relinqui? Perfide, parcebas? te fata extrema petente, Vita digna fui? Moriar, nec munere regis. Aut mihi praecipitem, nautae, permittite saltum, 655Aut laqueum collo tortosque aptare rudentes: Aut aliquis Magno dignus comes exigat ensem. Pompeio praestare potest, quod Caesaris armis Imputet. O saevi, properantem in fata tenetis Vivis adhuc, coniux, et iam Cornelia non est 660Iuris, Magne, sui. Prohibent accersere mortem: Servor victori. Sic fata, interque suorum Lapsa manus, rapitur, trepida fugiente carina. At Magni cum terga sonent et pectora ferro, Permansisse decus sacrae venerabile formae, 665Iratamque deis faciem, nil ultima mortis Ex habitu vultuque viri mutasse, fatentur Qui lacerum videre caput. Nam saevus in ipso Septimius sceleris maius scelus invenit actu: Ac retegit sacros, scisso velamine, vultus 670Semianimis Magni, spirantiaque occupat ora, Collaque in obliquo ponit languentia transtro. Tunc nervos venasque secat, nodosaque frangit Ossa diu: nondum artis erat, caput ense rotare. At postquam trunco cervix abscisa recessit, 675Vindicat hoc Pharius dextra gestare satelles. Degener atque operae, miles Romane, secundae, Pompeii diro sacrum caput ense recidis, Ut non ipse feras? Pro summi fata pudoris! Impius ut Magnum nosset puer, illa verenda 680Regibus hirta coma, et generosa fronte decora Caesaries comprensa manu est, Pharioque veruto, Dum vivunt vultus, atque os in murmura pulsant Singultus animae, dum lumina nuda rigescunt, Suffixum caput est, quo numquam bella iubente 685Pax fuit: hoc leges, Campumque, et rostra movebat: Hac facie Fortuna tibi Romana placebas. Nec satis infando fuit hoc vidisse tyranno: Vult sceleri superesse fidem. Tunc arte nefanda Submota est capiti tabes: raptoque cerebro 690Exsiccata cutis, putrisque effluxit ab alto Humor, et infuso facies solidata veneno est. Ultima Lageae stirpis, perituraque proles, Degener, incestae sceptris cessure sororis, Cum tibi sacrato Macedon servetur in antro, 695Et regum cineres exstructo monte quiescant, Cum Ptolemaeorum manes seriemque pudendam Pyramides claudant, indignaque Mausolea: Litora Pompeium feriunt, truncusque vadosis Huc illuc iactatur aquis? Adeone molesta 700Totum cura fuit socero servare cadaver? Hac Fortuna fide Magni tam prospera fata Pertulit: hac illum summo de culmine rerum Morte petit, cladesque omnes exegit in uno Saeva die, quibus immunes tot praestitit annos: 705Pompeiusque fuit, qui numquam mixta videret Laeta malis: felix nullo turbante deorum, Et nullo parcente miser. Semel impulit illum Dilata Fortuna manu. Pulsatur arenis, Carpitur in scopulis, hausto per vulnera fluctu 710Ludibrium pelagi: nullaque manente figura, Una nota est Magno capitis factura revulsi. Ante tamen Pharias victor quam tangat arenas, Pompeio raptim tumulum Fortuna paravit, Ne iaceat nullo, vel ne meliore sepulchro. 715E latebris pavidus decurrit ad aequora Cordus. Quaestor ab Idalio Cinyraeae litore Cypri Infaustus Magni fuerat comes. Ille per umbras Ausus ferre gradum, victum pietate timorem Compulit, ut mediis quaesitum corpus in undis 720Duceret ad terram, traheretque ad litora Magnum. Lucis moesta parum per densas Cynthia nubes Praebebat; cano sed discolor aequore truncus Conspicitur. Tenet ille ducem complexibus arctis, Eripiente mari: nunc victus pondere tanto 725Exspectat fluctus, pelagoque iuvante cadaver Impellit. Postquam sicco iam litore sedit, Incubuit Magno, lacrimasque effudit in omne Vulnus, et ad superos obscuraque sidera fatur: Non pretiosa petit cumulato ture sepulchra 730Pompeius, Fortuna, tuus; non pinguis ad astra Ut ferat e membris Eoos fumus odores, Ut Romana suum gestent pia colla parentem, Praeferat ut veteres feralis pompa triumphos, Ut resonent cantu tristi fora, totus ut ignem 735Proiectis moerens exercitus ambiat armis. Da vilem Magno plebeii funeris arcam, Quae lacerum corpus siccos effundat in ignes. Robora non desint misero, nec sordidus ustor. Sit satis, o superi, quod non Cornelia fuso 740Crine iacet, subicique facem complexa maritum Imperat, extremo sed abest a munere busti Infelix coniux, nec adhuc a litore longe est. Sic fatus, parvos iuvenis procul adspicit ignes, Corpus, vile suis, nullo custode cremantes. 745Inde rapit flammas, semiustaque robora membris Subducens, Quaecumque es, sit, neglecta, nec ulli Cara tuo, sed Pompeio felicior umbra, Quod iam compositum violat manus hospita bustum, Da veniam; si quid sensus post fata relictum est, 750Cedis et ipsa rogo, paterisque haec damna sepulchri, Teque pudet sparsis Pompeii manibus, uri. Sic fatur, plenusque sinus ardente favilla Pervolat ad truncum; qui fluctu paene relatus Litore pendebat. Summas dimovit arenas, 755Et collecta procul lacerae fragmenta carinae Exigua trepidus posuit scrobe. Nobile corpus Robora nulla premunt, nulla strue membra recumbunt: Admotus Magnum, non subditus, accipit ignis. Ile sedens iuxta flammas: O maxime, dixit, 760Ductor, et Hesperii maiestas nominis una, Si tibi iactatu pelagi, si funere nullo Tristior iste rogus; manes animamque potentem Officiis averte meis: iniuria fati Hoc fas esse iubet; ne ponti belua quidquam, 765Ne fera, ne volucres, ne saevi Caesaris ira Audeat: exiguam, quantum potes, accipe flammam, Romana succense manu. Fortuna recursus Si det in Hesperiam, non hac in sede quiescent Tam sacri cineres, sed te Cornelia, Magne, 770Accipiet, nostraque manu transfundet in urnam. Interea parvo signemus litora saxo, Ut nota sit busti; si quis placare peremptum Forte volet, plenos et reddere mortis honores; Inveniat trunci cineres, et norit arenas, 775Ad quas, Magne, tuum referat caput. Haec ubi fatus, Excitat invalidas admoto fomite flammas. Carpitur, et lentum Magnus destillat in ignem, Tabe fovens bustum. Sed iam percusserat astra Aurorae praemissa dies: ille, ordine rupto 780Funeris, adtonitus latebras in litore quaerit. Quam metuis, demens, isto pro crimine poenam, Quo te fama loquax omnes accepit in annos Condita laudabit Magni socer impius ossa: I modo securus veniae, fassusque sepulchrum 785Posce caput. Cogit pietas imponere finem Officio. Semiusta rapit resolutaque nondum Ossa satis, nervis et inustis plena medullis Aequorea restinguit aqua, congestaque in unum Parva clausit humo. Tunc, ne levis aura retectos 790Auferret cineres, saxo compressit arenam: Nautaque ne bustum religato fune moveret, Inscripsit sacrum semiusto stipite nomen: HIC SITUS EST MAGNUS. Placet hoc, Fortuna, sepulchrum Dicere Pompeii, quo condi maluit illum, 795Quam terra caruisse socer? Temeraria dextra, Cur obicis Magno tumulum, manesque vagantes Includis? Situs est, qua terra extrema refuso Pendet in Oceano. Romanum nomen et omne Imperium Magno est tumuli modus. Obrue saxa, 800Crimine plena deum. Si tota est Herculis Oete, Et iuga tota vacant Bromio Nyseia, quare Unus in Aegypto Magno lapis Omnia Lagi Arva tenere potest, si nullo cespite nomen Haeserit. Erremus populi, cinerumque tuorum, 805Magne, metu nullas Nili calcemus arenas. Quodsi tam sacro dignaris nomine saxum, Adde actus tantos, monimentaque maxima rerum: Adde truces Lepidi motus, Alpinaque bella, Armaque Sertori, revocato consule, victa, 810Et currus, quos egit eques: commercia tuta Gentibus, et pavidos Cilicas maris. Adde subactam Barbariem, gentesque vagas, et quidquid in Euro Regnorum Boreaque iacet. Dic semper ab armis Civilem repetisse togam: ter curribus actis 815Contentum patriae multos donasse triumphos. Quis capit haec tumulus? Surgit miserabile bustum Non ullis plenum titulis, non ordine tanto Fastorum: solitumque legi super alta deorum Culmina, et exstructos spoliis hostilibus arcus, 820Haud procul est ima Pompeii nomen arena, Depressum tumulo, quod non legat advena rectus, Quod, nisi monstratum, Romanus transeat hospes. Noxia civili tellus Aegyptia fato, Haud equidem immerito Cumanae carmine vatis 825Cautum, ne Nili Pelusia tangeret ora Hesperius miles, ripasque aestate tumentes. Quid tibi saeva precer pro tanto crimine tellus? Vertat aquas Nilus, quo nascitur orbe, retentus, Et steriles egeant hibernis imbribus agri, 830Totaque in Aethiopum putres solvaris arenas. Nos in templa tuam Romana accepimus Isin, Semicanesque deos, et sistra iubentia luctus, Et quem tu plangens hominem testaris Osirin: Tu nostros, Aegypte, tenes in pulvere Manes. 835Tu quoque, cum saevo dederis iam templa tyranno, Nondum Pompeii cineres, o Roma, petisti: Exsul adhuc iacet umbra ducis. Si saecula prima Victoris timuere minas: nunc excipe saltem Ossa tui Magni, si nondum subruta fluctu 840Invisa tellure sedent. Quis busta timebit? Quis sacris dignam movisse verebitur umbram? Imperet hoc nobis utinam scelus, et velit uti Nostro Roma sinu: satis o nimiumque beatus, Si mihi contingat manes transferre revulsos 845Ausoniam, si tale ducis violare sepulchrum. Forsitan, aut sulco sterili cum poscere finem A superis, aut Roma volet feralibus Austris, Ignibus aut nimiis, aut terrae tecta moventi, Consilio iussuque deum transibis in urbem, 850Magne, tuam, summusque feret tua busta sacerdos. Nunc quis ad exustam Cancro torrente Syenen Ibit, et imbrifera siccas sub Pleiade Thebas, Spectator Nili: quis rubri stagna profundi, Aut Arabum portus mercis mutator Eoae, 855Magne, petet, quem non tumuli venerabile saxum, Et cinis in summis forsan turbatus arenis Advertet, manesque tuos placare iuvabit, Et Casio praeferre Iovi? Nil ista nocebunt Famae busta tuae. Templis auroque sepultus 860Vilior umbra fores: nunc est pro numine summo, Hoc tumulo Fortuna iacens. Augustius aris Victoris Libyco pulsatur in aequore saxum. Tarpeiis qui saepe deis sua tura negarunt, Inclusum fusco venerentur cespite numen. 865Proderit hoc olim, quod non mansura sepulcri Ardua marmoreo surrexit pondere moles. Pulveris exigui sparget non longa vetustas Congeriem, bustumque cadet, mortisque peribunt Argumenta tuae. Veniet felicior aetas, 870Qua sit nulla fides saxum monstrantibus istud: Atque erit Aegyptus populis fortasse nepotum Tam mendax Magni tumulo, quam Creta Tonantis.