Liber IX

1At non in Pharia manes iacuere favilla, Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram: Prosiluit busto, semustaque membra relinquens Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis, 5Qua niger astriferis connectitur axibus aer, Quaque patet terras inter lunaeque meatus, (Semidei manes habitant, quos ignea virtus Innocuos vita patientes aetheris imi Fecit) et aeternos animam collegit in orbes. 10Non illuc auro positi, nec ture sepulti Perveniunt. Illic postquam se lumine vero Implevit, stellasque vagas miratur, et astra Fixa polis, vidit quanta sub nocte iaceret Nostra dies, risitque sui ludibria trunci. 15Hinc super Emathiae campos, et signa cruenti Caesaris, ac sparsas volitavit in aequore classes; Et scelerum vindex in sancto pectore Bruti Sedit, et invicti posuit se mente Catonis. Ille, ubi pendebant casus, dubiumque manebat, 20Quem mundi dominum facerent civilia bella, Oderat et Magnum, quamvis comes isset in arma, Auspiciis raptus patriae ductuque senatus: At post Thessalicas clades iam pectore toto Pompeianus erat. Patriam tutore carentem 25Excepit, populi trepidantia membra refovit, Ignavis manibus proiectos reddidit enses, Nec regnum cupiens gessit civilia bella, Nec servire timens. Nil caussa fecit in armis Ipse sua: totae post Magni funera partes 30Libertatis erant: quas ne per litora fusas Colligeret rapido victoria Caesaris actu, Corcyrae secreta petit, ac mille carinis Abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae. Quis ratibus tantis fugientia crederet ire 35Agmina? quis pelagus victas arctasse carinas? Dorida tunc Malean, et apertam Taenaron umbris, Inde Cythera petit: Boreaque urgente carinas Creta fugit: Dictaea legit, cedentibus undis, Litora. Tunc ausum classi praecludere portus 40Impulit ac saevas meritum Phycunta rapinas Sparsit: et hinc placidis alto delabitur auris In litus, Palinure, tuum: (neque enim aequore tantum Ausonio monumenta tenes, portusque quietos Testatur Libye Phrygio placuisse magistro;) 45Cum procul ex alto tendentes vela carinae Ancipites tenuere animos, sociosne malorum, An veherent hostes. Praeceps facit omne timendum Victor, et in nulla non creditur esse carina. Ast illae puppes luctus planctusque ferebant, 50Et mala vel duri lacrimas motura Catonis. Nam postquam frustra precibus Cornelia nautas Privignique fugam tenuit, ne forte repulsus Litoribus Phariis remearet in aequora truncus, Ostenditque rogum non iusti flamma sepulchri: 55Ergo indigna fui, dixit, Fortuna, marito Accendisse rogum, gelidosque effusa per artus Incubuisse viro? laceros exurere crines? Membraque dispersi pelago componere Magni? Vulneribus cunctis largos infundere fletus? 60Ossibus et tepida vestes implere favilla, Quidquid ab extincto licuisset tollere busto, In templis sparsura deum? Sine funeris ullo Ardet honore rogus: manis hoc Aegyptia forsan Obtulit officium grave manibus. O bene nudi 65Crassorum cineres! Pompeio contigit igni Inidia maiore deum. Similisne malorum Sors mihi semper erit? numquam dare busta licebit Coniugibus? numquam plenas plangemus ad urnas? Quid porro tumulis opus est, aut ulla requiris 70Instrumenta, dolor? Non toto pectore portas Impia Pompeium? non imis haeret imago Visceribus? Quaerat cineres victura superstes. Nunc tamen hinc longe qui fulget luce maligna Ignis, adhuc aliquid. Phario de litore surgens, 75Ostendit mihi, Magne, tui. Iam flamma resedit, Pompeiumque ferens vanescit solis ad ortus Fumus, et invisi tendunt mihi carbasa venti. Non mihi nunc tellus Pompeio si qua triumphos Victa dedit, non alta terens Capitolia currus 80Gratior: elapsus felix de pectore Magnus; Hunc volumus, quem Nilus habet, terraeque nocenti Non haerere queror: crimen commendat arenas. [Linquere, si qua fides, Pelusia litora nolo.] Tu pete bellorum casus, et signa per orbem, 85Sexte, paterna move: namque haec mandata reliquit Pompeius vobis in nostra condita cura: "Me cum fatalis leto damnaverit hora, Excipite, o nati, bellum civile, nec umquam, Dum tetris aliquis nostra de stirpe manebit, 90Caesaribus regnare vacet. Vel sceptra, vel urbes Libertate sua validas impellite fama Nominis: has vobis partes, haec arma relinquo. Inveniet classes, quisquis Pompeius in undas Venerit: et noster nullis non gentibus heres 95Bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni Iuris habete animos. Uni parere decebit, Si faciet partes pro libertate, Catoni." Exsolvi tibi, Magne, fidem; mandata peregi. Insidiae valuere tuae, deceptaque vixi, 100Ne mihi commissas auferrem perfida voces. Iam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniux, Si sunt ulla, sequar: quam longo tradita leto, Incertum est: poenas animae vivacis ab ipsa Ante feram. Potuit cernens tua vulnera, Magne, 105Non fugere in mortem: planctu concussa peribit, Effluet in lacrimas; numquam veniemus ad enses, Aut laqueos, aut praecipites per inania iactus. Turpe, mori post te solo non posse dolore. Sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu, 110Decrevitque pati tenebras, puppisque cavernis Delituit: saevumque arcte complexa dolorem Perfruitur lacrimis, et amat pro coniuge luctum. Illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus Movit, et exsurgens ad summa pericula clamor: 115Votaque sollicitis faciens contraria nautis, Composita in mortem iacuit, favitque procellis. Prima ratem Cypros spumantibus accipit undis: Inde tenens pelagus, sed iam moderatior, Eurus In Libycas egit sedes, et castra Catonis. 120Tristis, ut in multo mens est praesaga timore, Adspexit patrios comites e litore Magnus, Et fratrem: medias praeceps tunc fertur ad undas: Dic ubi sit, germane, parens: stat summa caputque Orbis, an occidimus? Romanaque Magnus ad umbras 125Abstulit? Haec fatur: quem contra talia frater: O felix, quem Sors alias dispersit in oras, Quique nefas audis: oculos, germane, nocentes Spectato genitore fero. Non Caesaris armis Occubuit, dignoque perit auctore ruinae: 130Rege sub impuro Nilotica rura tenente, Hospitii fretus superis et munere tanto In proavos, cecidit donati victima regni. Vidi ego magnanimi lacerantes pectora patris: Nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum, 135Litore Niliaco socerum iam stare putavi. Sed me nec sanguis, nec tantum vulnera nostri Adfecere senis, quantum gestata per urbem Ora ducis, quae transfixo sublimia pilo Vidimus: haec, fama est, oculis victoria iniqui 140Servari; scelerisque fidem quaesisse tyrannum. Nam corpus Phariaene canes avidaeque volucres Distulerint, an furtivus, quem vidimus, ignis Solverit, ignoro. Quaecumque iniuria fati Abstulit hos artus, superis haec crimina dono: 145Servata de parte queror. Cum talia Magnus Audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem Effudit; iustaque furens pietate profatur: Praecipitate rates e sicco litore, nautae; Classis in adversos erumpat remige ventos: 150Ite, duces, mecum: numquam civilibus armis Tanta fuit merces, inhumatos condere manes, Sanguine semiviri Magnum satiare tyranni. Non ego Pellaeas arces, adytisque retectum Corpus Alexandri pigra Mareotide mergam? 155Non mihi pyramidum tumulis evulsus Amasis Atque alii reges Nilo torrente natabunt? Omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulchra: Evolvam busto iam numen gentibus Isin, Et sacer in Magni cineres mactabitur Apis, 160Et tectum lino spargam per vulgus Osirin, Suppositisque deis uram caput. Has mihi poenas Terra dabit: linquam vacuos cultoribus agros, Nec, Nilus cui crescat, erit: solusque tenebis Aegyptum populis, genitor, superisque fugatis. 165Dixerat, et classem saevas rapiebat in undas. Sed Cato laudatam iuvenis compescuit iram. Interea totis, audito funere Magni, Litoribus sonuit percussus planctibus aether: Exemploque carens et nulli cognitus aevo 170Luctus erat, mortem populos deflere potentis. Sed magis, ut visa est, lacrimis exhausta, solutas In vultus effusa comas, Cornelia puppi Egrediens, rursus geminato verbere plangunt. Ut primum in sociae pervenit litora terrae, 175Collegit vestes, miserique insignia Magni, Armaque, et impressas auro, quas gesserat olim, Exuvias, pictasque togas, velamina summo Ter conspecta Iovi, funestoque intulit igni. Ille fuit miserae Magni cinis. Accipit omnis 180Exemplum pietas, et toto litore busta Surgunt, Thessalicis reddentia manibus ignem. Sic, ubi, depastis submittere gramina campis Et renovare parans hibernas Apulus herbas, Igne fovet terras, simul et Garganus et arva 185Vulturis et calidi lucent buceta Matini. Non tamen ad Magni pervenit gratius umbras Omne quod in superos audet convicia vulgus, Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis Verba, sed a pleno venientia pectore veri. 190Civis obit, inquit, multo maioribus impar Nosse modum iuris, sed in hoc tamen utilis aevo, Cui non ulla fuit isti reverentia, salva Libertate potens, et solus plebe parata Privatus servire sibi, rectorque senatus, 195Sed regnantis, erat. Nil belli iure poposcit: Quaeque dari voluit, voluit sibi posse negari. Immodicas possedit opes, sed plura retentis Intulit: invasit ferrum, sed ponere norat. Praetulit arma togae: sed pacem armatus amavit. 200Iuvit sumta ducem, iuvit dimissa potestas. Casta domus, luxuque carens, corruptaque numquam Fortuna domini. Clarum et venerabile nomen Gentibus, et multum nostrae quod proderat urbi. Olim vera fides, Sulla Marioque receptis, 205Libertatis obit: Pompeio rebus ademto Nunc et ficta perit. Non iam regnare pudebit: Nec color imperii, nec frons erit ulla senatus. O felix, cui summa dies fuit obvia victo, Et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses! 210Forsitan in soceri potuisset vivere regno. Scire mori, sors prima viris, sed proxima cogi. Et mihi, si fatis aliena in iura vemimus, Da talem, Fortuna, Iubam: non deprecor hosti Servari, dum me servet cervice recisa. 215Vocibus his maior, quam si Romana sonarent Rostra ducis laudes, generosam venit ad umbram Mortis honos. Fremit interea discordia vulgi Castrorum, bellique piget post funera Magni, Cum Tarchondimotus linquendi signa Catonis 220Sustulit. Hunc rapta fugientem classe secutus Litus in extremum, tali Cato voce notavit: O numquam pacate Cilix, iterumne rapinas Vadis in aequoreas? Magnum Fortuna removit: Iam pelago pirata redis. Tunc respicit omnes 225In coetu motuque viros: quorum unus, aperta Mente fugae, tali compellat voce regentem: Nos, Cato, da veniam, Pompeii duxit in arma Non belli civilis amor, partesque favore Fecimus. Ille iacet, quem paci praetulit orbis, 230Caussaque nostra perit: patrios permitte penates, Desertamque domum, dulcesque revisere natos. Nam quis erit finis, si nec Pharsalia, pugnas, Nec Pompeius erit? Perierunt tempora vitae, Mars eat in tutum: iustas sibi nostra senectus 235Prospiciat flammas. Bellum civile sepulchra Vix ducibus praestare potest. Non barbara victos Regna manent: non Armenium mihi saeva minatur, Aut Scythicum Fortuna iugum: sub iura togati Civis eo. Quisquis Magno vivente secundus, 240Hic mihi primus erit: sacris praestabitur umbris Summus honor; dominum, quem clades cogit, habebo; Nullum, Magne, ducem. Te solum in bella secutus, Post te fata sequar: neque enim sperare secunda Fas mihi, nec liceat. Fortuna cuncta tenentur 245Caesaris: Emathium sparsit victoria ferrum. Clausa fides miseris, et toto solus in orbe est, Qui velit ac possit victis praestare salutem. Pompeio scelus est bellum civile peremto, Quo fuerat vivente fides. Si publica iura, 250Si semper patriam sequeris, Cato, signa petamus, Romanus quae consul habet. Sic ille profatus Insiluit puppi, iuvenum comitante tumultu. Actum Romanis fuerat de rebus, et omnis Indiga servitii fervebat litore plebes. 255Erupere ducis sacro de pectore voces: Ergo pari voto gessisti bella, iuventus, Tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti, Non Romana manus? Quod non in regna laboras, Quod tibi, non ducibus, vivis morerisque, quod orbem 260Adquiris nulli, quod iam tibi vincere tutum est, Bella fugis, quaerisque iugum cervice vacante, Et nescis sine rege pati? Nunc caussa pericli Digna viris. Vestro potuit Pompeius abuti Sanguine: nunc patriae iugulos ensesque negatis, 265Cum prope libertas? Unum Fortuna reliquit Iam tribus e dominis. Pudeat: plus regia Nili Contulit in leges, et Parthi militis arcus. Ite, o degeneres, Ptolemaei munus et arma Spernite. Quis vestras ulla putet esse nocentes 270Caede manus? Credet faciles sibi terga dedisse, Credet ab Emathiis primos fugisse Philippis. Vadite securi: meruistis indice vitam Caesare, non armis, non obsidione subacti. O famuli turpes, domini post fata prioris 275Itis ad heredem. Cur non maiora mereri, Quam vitam veniamque, libet? Rapiatur in undas Infelix Magni coniux, prolesque Metelli: Ducite Pompeios: Ptolemaei vincite munus. Nostra quoque inviso quisquis feret ora tyranno, 280Non parva mercede dabit. Sciet ista iuventus Cervicis pretio bene se mea signa secutam. Quin agite, et magna meritum cum caede parate: Ignavum scelus est tantum fuga. Dixit: et omnes Haud aliter medio revocavit ab aequore puppes, 285Quam, simul effetas linquunt examina ceras, Atque oblita favi non miscent nexibus alas, Sed sibi quaeque volat, nec iam degustat amarum Desidiosa thymum: Phrygii sonus increpat aeris, Adtonitae posuere fugam, studiumque laboris 290Floriferi repetunt, et sparsi mellis amorem: Gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor Divitias servasse casae: sic voce Catonis Inculcata viris iusti patientia Martis. Iamque acta belli non doctas ferre quietem 295Constituit mentes serieque agitare laborum. Primum litoreis miles lassatur arenis: Proximus in muros et moenia Cyrenarum Est labor: exclusus nulla se vindicat ira: Poenaque de victis sola est, vicisse, Catoni. 300Inde peti placuit Libyci contermina Maris Regna Iubae; sed iter mediis natura vetabat Syrtibus: has audax sperat sibi cedere virtus. Syrtes vel, primam mundo natura figuram Cum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit; 305(Nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi Acciperet, nec se defendit ab aequore tellus; Ambigua sed lege loci iacet invia sedes: Aequora fracta vadis, abruptaque terra profundo, Et post multa sonant proiecti litora fluctus. 310Sic male deseruit, nullosque exegit in usus Hanc partem natura sui.) vel plenior alto Olim Syrtis erat pelago, penitusque natabat: Sed rapidus Titan, ponto sua lumina pascens, Aequora subduxit zonae vicina perustae: 315Et nunc pontus adhuc Phoebo siccante repugnat. Mox ubi damnosum radios admoverit aevum, Tellus Syrtis erit: nam iam brevis unda superne Innatat, et late periturum deficit aequor. Ut primum remis actum mare propulit omne 320Classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster In sua regna furens: tentatum classibus aequor Turbine defendit, longeque a Syrtibus undas Egit, et illato confregit litore pontum. Tum quarum recto deprendit carbasa malo 325Eripuit nautis; frustraque rudentibus ausis Vela negare Noto, spatium vicere carinae, Atque ultra proram tumuit sinus. Omnia si quis Providus antennae suffixit lintea summae, Vincitur, et nudis avertitur armamentis. 330Sors melior classi, quae fluctibus incidit altis, Et certo iactata mari. Quaecumque levatae Arboribus caesis flatum effudere frementem, Abstulit has ventis liber contraria volvens Aestus, et obnixum victor detrudit in Austrum. 335Has vada destituunt, atque interrupta profundo Terra ferit puppes: dubioque obnoxia fato Pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis. Tunc magis impactum brevibus mare, terraque saevit Obvia consurgens: quamvis elisus ab Austro, 340Saepe tamen cumulos fluctus non vincit arenae. Eminet in tergo pelagi procul omnibus arvis, Inviolatus aqua, sicci iam pulveris agger; Stant miseri nautae, terraeque haerente carina Litora nulla vident. Sic partem intercipit aequor: 345Pars ratium maior regimen clavumque secuta est, Tuta fuga, nautasque loci sortita peritos, Torpentem Tritonos adit illaesa paludem. Hanc, ut fama, deus, quem toto litore pontus Audit ventosa perflantem murmura concha, 350Hanc et Pallas amat, patrio quae vertice nata Terrarum primam Libyen (nam proxima coelo est, Ut probat ipse calor) tetigit, stagnique quieta Vultus vidit aqua, posuitque in margine plantas, Et se dilecta Tritonida dixit ab unda. 355Quam iuxta Lethon tacitus praelabitur amnis, Infernis, ut fama, trahens oblivia venis: Atque insopiti quondam tutela draconis, Hesperidum pauper spoliatus frondibus hortus. Invidus, annoso qui famam derogat aevo, 360Qui vates ad vera vocat. Fuit aurea silva, Divitiisque graves et fulvo germine rami: Virgineusque chorus nitidi custodia luci, Et numquam somno damnatus lumina serpens, Robora complexus rutilo curvata metallo. 365Abstulit arboribus pretium, nemorique laborem Alcides: passusque inopes sine pondere ramos, Retulit Argolico fulgentia poma tyranno. His igitur depulsa locis, effectaque classis Syrtibus, haud ultra Garamantidas attigit undas: 370Sed duce Pompeio Libyes melioris in oris Mansit. At impatiens virtus haerere Catonis Audet in ignotas agmen committere gentes, Armorum fidens, et terra cingere Syrtim. Haec eadem suadebat hiems, quae clauserat aequor; 375Et spes imber erat, nimios metuentibus ignes: Ut neque sole viam, nec duro frigore saevam, Inde polo Libyes, hinc bruma temperet annus. Atque ingressurus steriles sic fatur arenas: O quibus una salus placuit mea castra secutis 380Indomita cervice mori, componite mentes Ad magnum virtutis opus summosque labores. Vadimus in campos steriles, exustaque mundi, Qua nimius Titan, et rarae in fontibus undae, Siccaque letiferis squalent serpentibus arva, 385Durum iter. Ad leges patriaeque ruentis amorem Per mediam Libyen veniant, atque invia tentent, Si quibus in nullo positum est evadere voto, Si quibus ire sat est. Neque enim mihi fallere quemquam Est animus, tectoque metu perducere vulgus. 390Hi mihi sint comites, quos ipsa pericula ducent, Qui, me teste, pati vel quae tristissima, pulchrum Romanumque putant. At qui sponsore salutis Miles eget, capiturque animae dulcedine, vadat Ad dominum metiore via. Dum primus arenas 395Ingrediar, primusque gradus in pulvere ponam, Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens; fatoque pericula vestra Praetentate meo: sitiat, quicumque bibentem Viderit: aut umbras nemorum quicumque petentem, 400Aestuet: aut equitem peditum praecedere turmas, Deficiat; si quo fuerit discrimine notum, Dux an miles eam. Serpens, sitis, ardor, arenae, Dulcia virtuti: Gaudet patientia duris. Laetius est, quoties magno sibi constat, honestum. 405Sola potest Libye turbam praestare malorum, Ut deceat fugisse viros. Sic ille paventes Incendit virtute animos, et amore laborum, Irreducemque viam deserto limite carpit: Et, sacrum parvo nomen clausura sepulchro 410Invasit Libye securi fata Catonis. Tertia pars rerum Libye, si credere famae Cuncta velis: at si ventos coelumque sequaris, Pars erit Europae. Neque enim plus litora Nili, Quam Scythicus Tanais primis a Gadibus absunt, 415Unde Europa fugit Libyen, et litora flexu Oceano fecere locum: sed maior in unam Orbis abit Asiam. Nam cum communiter istae Effundant Zephyrum, Boreae latus illa sinistrum Contingens, dextrumque Noti, descendit in ortus, 420Eurum sola tenens. Libycae quod fertile terrae est, Vergit in occasus: sed et haec non fontibus ullis Solvitur: Arctoos raris Aquilonibus imbres Accipit, et nostris reficit sua rura serenis. In nullas vitiatur opes; non aere neque auro 425Excoquitur, nullo glebarum crimine, pura, Et penitus terra est. Tantum Maurusia genti Robora divitiae, quarum non noverat usum, Sed citri contenta comis vivebat, et umbris. In nemus ignotum nostrae venere secures, 430Extremoque epulas mensasque petivimus orbe. At quaecumque vagam Syrtim complectitur ora Sub nimio porrecta die, vicina perusti Aetheris, exurit messes, et pulvere Bacchum Enecat, et nulls putris radice tenetur. 435Temperies vitalis abest, et nulla sub illa Cura Iovis terra est: Natura deside torpet Orbis, et immotis annum non sentit arenis. Hoc tam segne solum raras tamen exserit herbas, Quas Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto 440Nudus rura tenet; quem mundi barbara damnis Syrtis alit. Nam litoreis populator arenis Imminet, et, nulla portus tangente carina, Novit epes. Sic cum toto commercia mundo Naufragiis Nasamones habent. Hac ire Catonem 445Dura iubet virtus. Illic secura iuventus Ventorum, nullasque timens tellure procellas, Aequoreos est passa metus. Nam litore sicco, Quam pelago, Syrtis violentius accipit Austrum. Et terrae magis ille nocens. Non montibus illum 450Adversis frangit Libye, scopulisque repulsum Dissipat, et liquidas e turbine solvit in auras: Nec ruit in silvas, annosaque robora torquens Lassatur: patet omne solum, liberque meatu Aeoliam rabiem totis exercet habenis: 455Et non imbriferam contorto pulvere nubem In flexum violentus agit: pars plurima terrae Tollitur, et numquam resoluto vertice pendet. Regna videt pauper Nasamon errantia vento, Discussasque domos: volitantque a culmine raptae 460Detecto Garamante casae. Non altius ignis Rapta vehit: quantumque licet consurgere fumo, Et violare diem, tantum tenet aera pulvis. Tum quoque Romanum solito violentius agmen Adgreditur, nullusque potest consistere miles, 465Instabilis, raptis etiam, quas calcat, arenis. Concuteret terras, orbemque a sede moveret, Si solida Libye compage et pondere duro Clauderet exesis Austrum scopulosa cavernis: Sed quia mobilibus facilis turbatur arenis, 470Nusquam luctando stabilis manet: imaque tellus Stat, quia summa fugit. Galeas et scuta virorum Pilaque contorsit violento spiritus actu, Intentusque tulit magni per inania coeli. Illud in externa forsan longeque remota 475Prodigium tellure fuit: delapsaque coelo Arma timent gentes, hominumque erepta lacertis A superis demissa putant. Sic illa profecto Sacrifico cecidere Numae, quae lecta iuventus Patricia cervice movet: spoliaverat Auster 480Aut Boreas populos ancilia nostra ferentes. Sic orbem torquente Noto Romana iuventus Procubuit, metuensque rapi, constrinxit amictus, Inseruitque manus terrae: nec pondere solo, Sed nisu iacuit, vix sic immobilis Austro: 485Qui super ingentes cumulos involvit arenae, Atque operit tellure viros. Vix tollere miles Membra valet, multo congestu pulveris haereus. Adligat et stantes adfusae magnus arenae Agger, et immoti terra surgente tenentur. 490Saxa tulit penitus discussis proruta muris. Effuditque procul, miranda sorte malorum: Qui nullas videre domos, videre ruinas. Iamque iter omne latet: nec sunt discrimina terrae Ulla, nisi aetheriae medio velut aequore flammae. 495Sideribus novere vias: nec sidera nota Ostendit Libycae finitor circulus orae, Multaque devexo terrarum margine celat. Utque calor solvit, quem torserat aera ventus Incensusque dies, manant sudoribus artus, 500Arent ora siti: conspecta est parva maligna Unda procul vena: quam vix e pulvere miles Corripiens, patulum galeae confudit in orbem, Porrexitque duci. Squalebant pulvere fauces Cunctorum: minimumque tenens dux ipse liquoris 505Invidiosus erat. Mene, inquit, degener unum Miles in hac turba vacuum virtute putasti? Usque adeo mollis primisque caloribus impar Sum visus? Quanto poena tu dignior ista es, Qui, populo sitiente, bibas! Sic concitus ira 510Excussit galeam, suffecitque omnibus unda. Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum Inculti Garamantes habent. Stat sortifer istic Iupiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans, Aut similis nostro, sed tortis cornibus Ammon. 515Non illic Libycae posuerunt ditia gentes Templa, nec Eois splendent donaria gemmis. Quamvis Aethiopum populis Arabumque beatis Gentibus atque Indis unus sit Iupiter Ammon, Pauper adhuc deus est, nullis violata per aevum 520Divitiis delubra tenens: morumque priorum Numen, Romano templum defendit ab auro. Esse locis superos, testatur silva, per omnem Sola virens Libyen. Nam quidquid pulvere sicco Separat ardentem tepida Berenicida Lepti, 525Ignorat frondes: solus nemus extulit Ammon. Silvaram fons caussa loco, qui putria terrae Adligat, et domitas unda connectit arenas. Sic quoque nil obstat Phoebo, cum cardine summo Stat librata dies: truncum vix protegit arbor: 530Tam brevis in medium radiis compellitur umbra. Deprensum est, hunc esse locum, qua circulum alti Solstitii medium signorum percutit orbem. Non obliqua meant, nec Tauro Scorpius exit Rectior, aut Aries donat sua tempora Librae, 535Aut Astraea iubet lentos descendere Pisces. Par Geminis Chiron, et idem quod Carcinos ardens Humidus Aegoceros: nec plus Leo tollitur Urna. At tibi, quaecumque es Libyco gens igne diremta, In Noton umbra cadit, quae nobis exit in Arcton: 540Et segnis Cynosura subit: tu sicca profundo Mergi plaustra putas, nullumque in vertice summo Sidus habes immune mari; procul axis uterque est, Et fuga signorum medio rapit omnia caelo. Stabant ante fores populi, quos miserat Eos, 545Cornigerique Iovis monitu nova fata petebant: Sed Latio cessere duci: comitesque Catonem Orant, exploret Libycum memorata per orbem Numina, de fama tam longi iudicet aevi. Maximus hortator scrutandi voce deorum 550Eventus Labienus erat. Sors obtulit, inquit, Et Fortuna viae tam magni numinis ora Consiliumque dei: tanto duce possumus uti Per Syrtes, bellique datos cognoscere casus. Nam cui crediderim superos arcana daturos 555Dicturosque magis, quam sancto vera Catoni? Certe vita tibi semper directa supernas Ad leges, sequerisque deum. Datur, ecce, loquendi Cum Iove libertas: inquire in fata nefandi Caesaris, et patriae venturos excute mores: 560Iure suo populis uti legumque licebit, An bellum civile perit. Tua pectora sacra Voce reple: durae semper virtutis amator, Quaere quid est virtus, et posce exemplar honesti. Ille, deo plenus, tacita quem mente gerebat, 565Effudit dignas adytis e pectore voces: Quid quaeri, Labiene, iubes? an liber in armis Occubuisse velim potius, quam regna videre? An sit vita nihil, et longa? an differat aetas? An noceat vis ulla bono? Fortunaque perdat 570Opposita virtute minas? laudandaque velle Sit satis, et numquam successu crescat honestum? Scimus, et haec nobis non altius inseret Ammon. Haeremus cuncti superis, temploque tacente, Nil agimus nisi sponte dei: nec vocibus ullis 575Numen eget: dixitque semel nascentibus auctor Quidquid scire licet: steriles nec legit arenas, Ut caneret paucis, mersitque hoc pulvere verum: Estque dei sedes, ubi terra, et pontus, et aer, Et coelum, et virtus. Superos quid quaerimus ultra? 580Iuppiter est, quodcumque vides, quodcumque moveris. Sortilegis egeant dubii, semperque futuris Casibus ancipites: me non oracula certum, Sed mors certa facit. Pavido fortique cadendum est: Hoc satis est dixisse Iovem. Sic ille profatur: 585Servataque fide templi, discedit ab aris, Non exploratum populis Ammona relinquens. Ipse manu sua pila gerens, praecedit anheli Militis ora pedes: monstrat tolerare labores, Non iubet: et nulla vehitur cervice supinus, 590Carpentoque sedens. Somni parcissimus ipse est, Ultimus haustor aquae. Cum tandem fonte reperto Indiga conatur laticis potare iuventus, Stat, dum lixa bibat. Si veris magna paratur Fama bonis, et si successu nuda remoto 595Inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo Maiorum, Fortuna fuit. Quis Marte secundo, Quis tantum meruit populorum sanguine nomen? Hunc ego per Syrtes Libyaeque extrema triumphum Ducere maluerim, quam ter Capitolia curru 600Scandere Pompeii, quam frangere colla Iugurthae. Ecce parens verus patriae, dignissimus aris, Roma, tuis; per quem numquam iurare pudebit, Et quem, si steteris umquam cervice soluta, Tunc olim factura deum. Iam spissior ignis, 605Et plaga, quam nullam superi mortalibus ultra A medio fecere die, calcatur, et unda Rarior: inventus mediis fons unus arenis Largus aquae, sed quem serpentum turba tenebat Vix capiente loco. Stabant in margine siccae 610Aspides, in mediis sitiebant Dipsades undi. Ductor, ut adspexit perituros fonte relicto, Adloquitur: Vana specie conterrite leti, Ne dubita, miles, tutos haurire liquores: Noxia serpentum est admito sanguine pestis: 615Morsu virus habent, et fatum dente minantur: Pocula morte carent. Dixit, dubiumque venenum Hausit: et in tota Libyae fons unus arena Ille fuit, de quo primus sibi posceret undam. Cur Libycus tantis exundet pestibus aer 620Fertilis in mortes, aut quid secreta nocenti Miscuerit natura solo, non cura laborque Noster scire valet: nisi quod vulgata per orbem Fabula pro vera decepit saecula caussa. Finibus extremis Libyes, ubi fervida tellus 625Accipit Oceanum demisso sole calentem, Squalebant late Phorcynidos arva Medusae, Non nemorum protecta coma, non mollia sulco, Sed dominas vultu conspectis aspera saxis, Hoc primum natura nocens in corpore saevas 630Eduxit pestes: illis e faucibus angues Stridula fuderunt vibratis sibila linguis, Femineae qui more comae per terga soluti, Ipsa flagellabant gaudentis colla Medusae. Surgunt adverse subrectae fronte colubrae, 635Vipereumque fluit depexo crine venenum. Hoc habet infelix, cunctis impune, Medusa, Quod spectare licet Nam rictus oraque monstri Quis timuit? quem, qui recto se lumine vidit, Passa Medusa mori est. Rapuit dubitantia fata, 640Praevenitque metus: anima periere retenta Membra, nec emissae riguere sub ossibus umbrae. Eumenidum crines solos movere furores: Cerberus Orpheo lenivit sibila cantu: Amphitryoniades vidit, cum vinceret, Hydram; 645Hoc monstrum timuit genitor, numenque secundum Phorcus aquis, Cetoque parens, ipsaeque sorores Gorgones: hoc potuit coelo pelagoque minari Torporem insolitum, mundoque abducere terram. E coelo volucres subito cum pondere lapsae: 650In scopulis haesere ferae: vicina colentes Aethiopum totae riguerunt marmore gentes. Nullum animal visus patiens, ipsique retrorsum Effusi faciem vitabant Gorgonis angues. Illa sub Hesperiis stantem Titana columnis 655In cautes Atlanta dedit: coeloque timente Olim Phlegraeo stantes serpente gigantes, Erexit montes, bellumque immane deorum Pallados in medio confecit pectore Gorgon. Quo postquam partu Danaes et divite nimbo 660Ortum Parrhasiae vexerunt Persea pennae Arcados auctoris citharae liquidaeque palaestrae, Et subitus praepes Cyllenida sustulit harpen, Harpen alterius monstri iam caede rubentem, [A Iove dilectae fuso custode iuvencae:] 665Auxilium volucri Pallas tulit innuba fratri, Pacta caput monstri: terraeque in fine Libyssae Persea Phoebeos converti iussit ad ortus, Gorgonis averso sulcantem regna volatu: Et clypeum laevae fulvo dedit aere nitentem, 670In quo saxificam iussit spectare Medusam. Quam sopor, aeternam tracturus morte quietem, Obruit haud totam. Vigilat pars magna comarum, Defenduntque caput praetenti crinibus hydri: Pars iacet in medios vultus oculique tenebras. 675Ipsa regit trepidum Pallas, dextraque tremente Perseos aversi Cyllenida dirigit harpen, Lata colubriferi rumpens confinia colli. Quos habuit vultus hamati vulnere ferri Caesa caput Gorgon! quanto spirasse veneno 680Ora rear! quantumque oculos effundere mortis! Nec Pallas spectare potest: vultusque gelassent Perseos aversi, si non Tritonia densos Sparsisset crines, texissetque ora colubri. Aliger in coelum sic rapta Gorgone fugit. 685Ille quidem pensabat iter, propiusque secabat Aethera, si medias Europae scinderet urbes; Pallas frugiferas iussit non laedere terras, Et parci populis. Quis enim non praepete tanto Aethera respiceret? Zephyro convertitur ales, 690Itque super Libyen, quae, nullo consita cultu, Sideribus Phoeboque vacat: premit orbita solis, Exuritque solum; nec terra celsior ulla Nox cadit in coelum, lunaeque meatibus obstat, Si flexus oblita vagi per recta cucurrit 695Signa, nec in Borean aut in Noton effugit umbram. Illa tamen sterilis tellus, fecundaque nulli Arva bono, virus stillantis tabe Medusae Concipiunt, dirosque fero de sanguine rores, Quos calor adiuvit, putrique incoxit arenae. 700Hic, quae prima caput movit de pulvere tabes, Aspida somniferam tumida cervice levavit. Plenior huic sanguis et crassi gutta veneni Decidit: in nulla plus est serpente coactum. Ipsa caloris egens gelidum non transit in orbem 705Sponte sua, Niloque tenus metitur arenas. Sed quis erit nobis lucri pudor? inde petuntur Huc Libycae mortes, et fecimus Aspida mercem. At non stare suum miseris passura cruorem, Squamiferos ingens Haemorrhois explicat orbes: 710Natus et, ambiguae coleret qui Syrtidos arva, Chersydros, tractique via fumante Chelydri: Et semper recto lapsurus limite Cenchris: Pluribus ille notis variatam pingitur alvum, Quam parvis tinctus maculis Thebanus Ophites. 715Concolor exustis atque indiscretus arenis Ammodytes: spinaque vagi torquente Cerastae: Et Scytale, sparsis etiam nunc sola pruinis Exuvias positura suas: et torrida Dipsas: Et gravis in geminum vergens caput Amphisbaena: 720Et Natrix violator aquae, Iaculique volucres, Et contentus iter cauda sulcare Pareas: Oraque distendens avidus spumantia Prester: Ossaque dissolvens cum corpore tabificus Seps. Sibilaque effundens cunctas terrentia pestes, 725Ante venena nocens, late sibi submovet omne Vulgus, et in vacua regnat Basiliscus arena. Vos quoque, qui cunctis innoxia numina terris Serpitis, aurato nitidi fulgore dracones, Pestiferos ardens facit Africa. Ducitis altum 730Aera cum pennis, armentaque tota secuti Rumpitis ingentes amplexi verbere tauros: Nec tutus spatio est elephas: datis omnia leto: Nec vobis opus est ad noxia fata veneno. Has inter pestes duro Cato milite siccum 735Emetitur iter, tot tristia fata suorum Insolitasque videns parvo cum vulnere mortes. Signiferum iuvenem Tyrrheni sanguinis Aulum Torta caput retro Dipsas calcata momordit. Frons dolor aut sensus dentis fuit: ipsaque leti 740Frons caret invidia, nec quidquam plaga minatur. Ecce subit virus tacitum, carpitque medullas Ignis edax, calidaque incendit viscera tabe. Ebibit humorem circum vitalia fusum Pestis, et in sicco linguam torrere palato 745Coepit; defessos iret qui sudor in artus Non fuit, atque oculos lacrimarum vena refugit. Non decus imperii, non moesti iura Catonis Ardentem tenuere virum, quin spargere signa Auderet, totisque furens exquireret agris, 750Quas poscebat aquas sitiens in corde venenum. Ille vel in Tanain missus Rhodanumque Padumque Arderet, Nilumque bibens per rura vagantem. Accessit morti Libye, fatisque minorem Famam Dipsas habet, terris adiuta perustis. 755Scrutatur venas penitus squalentis arenae: Nunc redit ad Syrtes, et fluctus accipit ore Aequoreusque placet, sed non sibi sufficit, humor. Nec sentit fatique genus mortemque veneni, Sed putat esse sitim, ferroque aperite tumentes 760Sustinuit venas, atque os implere cruore. Iussit signa rapi propere Cato: discere nulli Permissum est, hoc posse sitim. Sed tristior illa Mors erat ante oculos: miserique in crure Sabelli Seps stetit exiguus, quem flexo dente tenacem 765Avulsitque manu, piloque adfixit arenis: Parva modo serpens; sed qua non ulla cruentae Tantum mortis habet. Nam plagae proxima circum Fugit rapta cutis, pallentiaque ossa retexit. Iamque sinu laxo nudum est sine corpore vulnus; 770Membra natant sanie: surae fluxere: sine ullo Tegmine poples erat: femorum quoque musculus omni Liquitur, et nigra distillant inguina tabe. Dissiluit stringens uterum membrana, fluuntque Viscera: nec, quantum toto de corpore debet, 775Effluit in terras: saevum sed membra venenum Decoquit; in minimum mox contrahit omnia virus Vincula nervorum, et laterum contexta, cavumque Pectus, et abstrusum fibris vitalibus, omne Quidquid homo est, aperit pestis. Natura profana 780Morte patet: manant humeri fortesque lacerti: Colla caputque fluunt. Calido non ocius Austro Nix resoluta cadit, nec solem cera sequetur. Parva loquor, corpus sanie stillasse perustum: Hoc et flamma potet. Sed quis rogus abstulit ossa 785Haec quoque discedunt, putresque secuta medullas Nulla manere sinunt rapidi vestigia fati. Cyniphias inter pestes tibi palma nocendi est; Eripiunt omnes animam, tu sola cadaver. Ecce subit fades leto diversa fluenti 790Nasidium Marsi cultorem torridus agri Percussit Prester. Illi rubor igneus ora Succendit, tenditque cutem, pereunte figura, Miscens cuncta tumor, toto iam corpore maior: Humanumque egressa modum, super omnia membra 795Efflatur sanies: late pollente veneno, Ipse latet penitus congesto corpore mersus: Nec lorica tenet distenti corporis auctum. Spumeus accenso non sic exundat aheno Undarum cumulis: nec tantos carbasa Coro 800Curvavere sinus. Tumidos iam non capit artus Informis globus, et confuso pondere truncus. Intactum, volucrum rostris epulasque daturum Haud impune feris, non ausi tradere busto, Nondum stante modo, crescens fugere cadaver. 805Sed maiora parant Libycae spectacula pestes. Impressit dentes Haemorrhois aspera Tullo Magnanimo iuveni, miratorique Catonis. Utque solet pariter totis se effundere signis Corycii pressura croci: sic omnia membra 810Emisere simul rutilum pro sanguine virus. Sanguis erant lacrimae: quaecumque foramina novit Humor, ab his largus manat cruor: ore redundant, Et patulae nares: sudor rubet: omnia plenis Membra fluunt venis: totum est pro vulnere corpus, 815At tibi, Leve miser, fixus praecordia pressit Nilaca serpente cruor: nulloque dolore Testatus morsus, subita caligine mortem Accipis, et Stygias somno descendis ad umbras. Non tam veloci corrumpunt pocula leto, 820Stipite quae diro [virgas mentita Sabinas] [Toxica fatilegi] carpunt matura Sabaei. Ecce procul saevus sterilis se robore trunci Torsit et immisit (iaculum vocat Africa) serpens: Perque caput Paulli transactaque tempora fugit. 825Nil ibi virus agit: rapuit cum vulnere fatum. Deprensum est, quae funda rotat, quam lenta volarent. Quam segnis Scythicae strideret arundinis aer. Quid prodest miseri Basiliscus cuspide Murri Transactuas? Velox currit per tela venenum, 830Invaditque manum: quam protinus ille retecto Ense ferit, totoque simul demittit ab armo; Exemplarque sui spectans miserabile leti Stat tutus, pereunte manu. Quis fata putaret Scorpion aut vires maturae mortis habere. 835Ille minax nodis, et recto verbere saevus, Teste tulit coelo victi decus Orionis. Quis calcare tuas metuat, Solpuga, latebras? Et tibi dant Stygiae ius in sua fila sorores. Sic nec clara dies nec nox dabat atra quietem 840Suspecta est miseris in qua tellure iacebant. Nam neque congestae struxere cubilia frondes Nec culmis crevere tori: sed corpora fatis Expositi volvuntur humo, calidoque vapore Adliciunt gelidas nocturno frigore pestes: 845Innocuosque diu rictus torpente veneno Inter membra fovent. Nec, quae mensura viarum, Quisve modus, norant, coelo duce. Saepe querentes, Reddite, di, clamant, miseris, quae fugimus, arma: Reddite Thessaliam. Patimur cur segnia fata 850In gladios iurata manus? Pro Caesare pugnant Dipsades, et peragunt civilia bella cerastae. Ire libet, qua zona rubens atque axis inustus Solis equis: iuvat aetheriis adscribere caussis, Quod peream, coeloque mori. Nil, Africa, de te, 855Nec de te, natura, queror: tot monstra ferentem, Gentibus ablatum, dederas serpentibus orbem: Impatienseque solum Cereris, cultore negato, Damnasti, atque homines voluisti deesse venenis. In loca serpentum nos venimus: accipe poenas, 860Tu, quisquis superum, commercia nostra perosus, Hinc torrente plaga, dubiis hinc Syrtibus orbem Abrumpens, medio posuisti limite mortes. Per secreta tui bellum civile recessus Vadit; et arcani miles tibi conscius orbis 865Claustra petit mundi. Forsan maiora supersunt Ingressis. Coeunt ignes stridentibus undis, Et premitur natura poli. Sed longius ista Nulla iacet tellus, quam fama cognita nobis Tristia regna Iubae. Quaeremus forsitan istas 870Serpentum terras; habet et solatia coelum: Vivit adhuc aliquid. Patriae non arva requiro, Europamque, alios soles, Asiamque, videntem: Qua te parte poli, qua te tellure reliqui, Africa? Cyrenis etiam nunc bruma rigebat. 875Exiguane via legem convertimus anni? Imus in adversos axes: evolvimur orbe: Terga damus ferienda Noto. Nunc forsitan ipsa est Sub pedibus iam Roma meis. Solatia fati Haec petimus: veniant hostes, Caesarque sequatur, 880Qua fugimus. Sic dura suos patienia questus Exonerat: cogit tantos tolerare labores Summa ducis virtus, qui nuda fusus arena Excubat, atque omni Fortunam provocat hora. Omnibus unus adest fatis; quocumque vocatur, 885Advolat, atque ingens meritum maiusque salute Contulit, in letum vires: puduitque gementem Illo teste mori. Quod ius habuisset in ipsum Ulla lues? Casus alieno pectore vincit Spectatorque docet, magnos nil posse dolores. 890Vix miseris serum tanto lassata periclo Auxilium Fortuna dedit. Gens unica terras Incolit a saevo serpentum innoxia morsu, Marmaridae Psyili: par lingua potentibus herbis: Ipse cruor tutus, nullumque admittere virus, 895Vel cantu cessante, potest. Natura locorum Iussit, ut immunes mixti serpentibus essent Profuit in mediis sedem posuisse venenis Pax illis cum morte data est. Fiducia tanta est Sanguinis: in terras parvus cum decidit infans, 900Ne qua sit externae Veneris mixtura timentes, Letifera dubios explorant aspide partus. Utque Iovis volucer, calido cum protulit ovo Implumes natos, solis convertit ad ortus: Qui potuere pati radios, et lumine recto 905Sustinuere diem coeli, servantur in usus; Qui Phoebo cessere, iacent: sic pignora gentis Psyllus habet, si quis tactos non horruit angues, Si quis donatis lusit serpentibus infans. Nec solum gens illa sua contenta salute: 910Excubat hospitibus, contraque nocentia monstra Psyllus adest populis. Qui, tunc Romana secutus Signa, simul iussit statui tentoria ductor, Primum, quas valli spatium comprendit, arenas Expurgat cantu, verbisque fugantibus angues. 915Ultima castrorum medicatus circuit ignis. Hic ebulum stridet, peregrinaque galbana sudant, Et tamarix non laeta comis, Eoaque costus, Et panacea potens, et Thessala centaurea: Peucedanumque sonat flammis, Erycinaque thapsos; 920Et larices fumoque gravem serpentibus urunt Abrotanum, et longe nascentis cornua cervi. Sic nox tuta viris. At si quis peste diurna Fata trahit, tunc sunt magicae miracula gentis, Psyllorumque ingens et rapti pugna veneni. 925Nam primum tacta designat membra saliva, Quae cohibet virus, retinetque in vulnere pestem. Plurima tum volvit spumanti carmina lingua Murmure continuo, nec dant suspiria cursus Vulneris, aut minimum patiuntur fata tacere. 930Saepe quidem pestis nigris inserta medullis Excantata fugit: sed si quod tardius audit Virus, et elicitum iussumque exire repugnat, tunc superincumbens pallentia vulnera lambit, Ore venena trahens, et siccat dentibus artus, 935Extractamque tenens gelido de corpore mortem Exspuit: et cuius morsus superaverit anguis, Iam promtum Psyllis vel gustu nosse veneni. Hoc igitur melior tandem Romana iuventus Auxilio, late squalentibus errat in arvis. 940Bis positis Phoebe flammis, bis luce recepta Vidit arenivagum surgens fugiensque Catonem. Iamque illis magis atque magis durescere pulvis Coepit, et in terram Libye spissata reverti. Iamque procul rarae nemorum se tollere frondes: 945Surgere congesto non culta mapalia culmo. Quanta dedit miseris melioris gaudia terrae, Cum primum saevos contra videre leones! Proxima Leptis erat, cuius statione quietam Exegere hiemem, nimbis flammisque carentem. 950Caesar ut Emathia satiatus clade recessit, Caetera curarum proiecit pondera, soli Intentus genero: cuius vestigia frustra Terris sparsa legens, fama duce tendit in undas, Threiciasque legit fauces, et amore notatum 955Aequor, et Heroas lacrimoso litore turres, Qua pelago nomen Nepheleias abstulit Helle. Non Asiam brevioris aquae disterminat usquam Fluctus ab Europa, quamvis Byzantion arcto Pontus et ostriferam dirimat Chalcedona cursu, 960Euxinumque ferens parvo ruat ore Propontis. Sigeasque petit famae mirator arenas, Et Simoentis aquas, et Graio nobile busto Rhoetion, et multum debentes vatibus umbras. Circuit exustae nomen memorabile Troiae, 965Magnaque Phoebei quaerit vestigia muri. Iam silvae steriles et putres robore trunci Assaraci pressere domos, et templa deorum Iam lassa radice tenent: ac tota teguntur Pergama dumetis: etiam periere ruinae. 970Adspicit Hesiones scopulos, silvasque latentes, Anchisae thalamos; quo iudex sederit antro: Unde puer raptus coelo: quo vertice Nais Luserit Oenone: nullum est sine nomine saxum. Inscius in sicco serpentem pulvere rivum 975Transierat, qui Xanthus erat. Securus in alto Gramine ponebat gressus; Phryx incola manes Hectoreos calcare vetat. Discussa iacebant Saxa, nec ullius faciem servantia sacri; Herceas, monstrator ait, non respicis aras? 980O sacer et magnus vatum labor, omnia fato Eripis, et populis donas mortalibus aevum. Invidia sacrae, Caesar, ne tangere famae: Nam, si quid Latiis fas est promittere Musis, Quantum Smyrnaei durabunt vatis honore, 985Venturi me teque legent: Pharsalia nostra Vivet, et a nullo tenebris damnabimur aevo. Ut ducis implevit visus veneranda vetustas, Erexit subitas congestu cespitis aras, Votaque thuricremos non irrita fudit in ignes. 990Di cinerum, Phrygias colitis quicumque ruinas, Aeneaeque mei, quos nunc Lavinia sedes Servat et Alba, lares, et quorum lucet in aris Ignis adhuc Phrygius, nullique adspecta virorum Pallas, in abstruso pignus memorabile templo, 995Gentis Iuleae vestris clarissimus aris Dat pia tura nepos, et vos in sede priori Rite vocat: date felices in cetera cursus. Restituam populos: grata vice moenia reddent Ausonidae Phrygibus, Romanaque Pergama surgent. 1000Sic fatus, repetit classes, et tota secundis Vela dedit Coris; avidusque urgente procella Iliacas pensare moras, Asiamque potentem Praevehitur, pelagoque Rhodon spumante reliquit. Septima nox, Zephyro numquam laxante rudentes, 1005Ostendit Phariis Aegyptia litora flammis. Sed prius orta dies nocturnam lampada texit, Quam tutas intraret aquas. Ibi plena tumultu Litora, et incerto turbatas murmure voces Accipit: ac, dubiis veritus se credere regnis, 1010Abstinuit tellure rates. Sed dira satelles Regis dona ferens, medium provectus in aequor, Colla gerit Magni, Phario velamine tecta, Ac prius infanda commendat crimina voce: Terrarum domitor, Romanae maxime gentis, 1015Et, quod adhuc nescis, genero secure perempto; Rex tibi Pellaeus terrae pelagique labores Donat et, Emathiis quod solum defuit armis, Exhibet: absenti bellum civile peractum est. Thessalicas Magnus quarens reparare ruinas, 1020Ense iacet nostro: tanto te pignore, Caesar, Emimus: hoc tecum percussum est sanguine foedus. Accipe regna Phari, nullo quaesita cruore: Accipe Niliaci ius gurgitis: accipe, quidquid Pro Magni cervice dares; dignumque clientem 1025Castris crede tuis, cui tantum fata licere In generum voluere tuum. Nec vile putaris Hoc meritum, nobis facili quod caede peractum est. Hospes avitus erat: depulso sceptra parenti Reddiderat. Quid plura feram? tu nomina tanto 1030Invenies operi, vel famam consule mundi. Si scelus est, plus te nobis debere fateris, Quod scelus hoc non ipse facis. Sic fatus, opertum Detexit tenuitque caput. Iam languida morte Effigies habitum noti mutaverat oris. 1035Non primo Caesar damnavit munera vis, Avertitque oculos: vultus, dum crederet, haesit. Utque fidem vidit sceleris, tutumque putavit Iam bonus esse socer; lacrimas non sponte cadentes Effudit, gemitusque expressit pectore laeto, 1040Non aliter manifesta putans abscondere mentis Gaudia, quam lacrimis: meritumque immane tyranni Destruit, et generi mavult lugere revulsum, Quam debere, caput. Qui duro membra senatus Calcarat vultu, qui sicco lumine campos 1045Viderat Emathios, uni tibi, Magne, negare Non audet gemitus. O sors durissima fati! Hunccine tu, Caesar, scelerato Marte petisti, Qui tibi flendus erat? Non mixti foedera tangunt Te generis, nec nata iubet moerere neposque? 1050Credis apud populos Pompeii nomen amantes Hoc castris prodesse tuis? Fortasse tyranni Tangeris invidia, captique in viscera Magni Hoc aliis licuisse doles, quererisque perisse Vindictam belli, raptumque e iure superbi 1055Victoris generum. Quisquis te flere coegit Impetus, a vera longe pietate recessit. Scilicet hoc animo terras atque aequora lustras, Necubi suppressus pereat gener? O bene rapta Arbitrio mors ista tuo! Quam magna remisit 1060Crimina Romano tristis Fortuna pudori, Quod te non passa est misereri, perfide, Magni Viventis! Nec non his fallere vocibus audet, Adquiritque fidem simulati fronte doloris: Aufer ab adspectu nostro funesta, satelles, 1065Regis dona tui: peius de Caesare vestrum, Quam de Pompeio, meruit scelus. Unica belli Praemia civilis, victis donare salutem, Perdidimus. Quodsi Phario germana tyranno Non invisa foret, potuissem reddere regi, 1070Quod meruit, fratrique tuum pro munere tali Misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma Movit, et inseruit nostro sua tela labori? Ergo in Thessalicis Pellaeo fecimus arvis Ius gladio? vestris quaesita licentia regnis? 1075Non tuleram Magnum mecum Romana regentem: Te, Ptolemaee, feram? Frustra civilibus armis Miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas Altera, quam Caesar: si tellus ulla duorum est. Vertissem Latias a vestro litore proras: 1080Famae cura vetat, ne non damnasse ruentam, Sed videar timuisse, Pharon. Nec fallere vos me Credite victorem. Nobis quoque tale paratum Litoris hospitium. Ne sic mea colla gerantur, Thessaliae Fortuna facit. Maiore profecto, 1085Quam metui poterat, discrimine gessimus arma; Exsilium generique minas Romamque timebam: Poena fugae Ptolemaeus erat. Sed parcimus annis, Donamusque nefas. Sciat hac pro caede tyrannus Nil venia plus posse dari. Vos condite busto 1090Tanti colla ducis: sed non, ut crimina solum Vestra tegat tellus; iusto date thura sepulchro Et placate caput, cineresque in litore fusos Colligite, atque unam sparsis date manibus urnam. Sentiat adventum soceri, vocesque querentis 1095Audiat umbra pias. Dum nobis omnia praefert, Dum vitam Phario mavult debere clienti, Laeta dies rapta est populis: concordia mundo Nostra perit. Caruere deis mea vota secundis, Ut te complexus, positis felicibus armis, 1100Adfectus abs te veteres vitamque rogarem, Magne, tuam: dignaque satis mercede laborum Contentus, par esse tibi, tunc pace fideli Fecissem, ut victus posses ignoscere divis Fecisses, ut Roma mihi. Nec, talia fatus, 1105Invenit fletus comitem, nec turba querenti Credidit: abscondunt gemitus, et pectora laeta Fronte tegunt, hilaresque nefas spectare cruentum (O bona libertas!) cum Caesar lugeat, audeat.