Actus front
subject_1INTRODUCTION. THE Andria derives its name from Glycerium, the heroine of the play; who was from Andros. Upon her previous history turns the dénouement of the plot. Chremes and Phania were brothers, two Athenian citizens. On occasion of a voyage to Asia Chremes had left his only daughter Pasibula with Phania, who shortly afterwards followed his brother to Asia to escape from a war that was raging in Greece. He was overtaken by a storm, and shipwrecked, together with Pasibula, upon the island Andros. He there attached himself as a client to a citizen, who entertained him liberally, and upon his death, which occurred shortly after, adopted Pasibula and brought her up with his own daughter Chrysis, having changed her name to Glycerium. Chrysis upon the death of her father went to Athens with her reputed sister, and, after making shift for an honest livelihood, at last took up the profession of a courtezan. At her house many young men congregated, and among others Pamphilus, the son of Simo, who there saw and fell in love with Glycerium, and became her accepted lover, making her a promise of marriage, which was rendered more binding by the parting injunctions of Chrysis, who upon her deathbed commended Glycerium as a sacred trust to Pamphilus. Meanwhile Pamphilus has another affair on his hands. For Chremes has had another daughter since the loss of Pasibula, and is very anxious that she should be well married to such an excellent young man as Pamphilus, who, happily, while enjoying himself in his own way, has gained a character which is the admiration of every one. So Philumena and Pamphilus are betrothed by their parents, entirely without the knowledge of the bridegroom elect. All this time Simo has fully believed in his son’s excellence; but is undeceived by an event which takes place at the funeral of Chrysis, where Pamphilus shows something more than an ordinary solicitude for a young woman whom Simo ascertains to be the sister of Chrysis. The matter takes wind, and reaches the ears of Chremes, with the additional circumstance of Pamphilus’ connexion with her, upon which he breaks off the match.
This brings us to the point at which the action of the play commences. Simo determines to tell Pamphilus that he is to be married to Philumena, hoping to place him in a dilemma; for if he refused, then he could take him severely to task; if he consented, then Chremes might be gained over, and after all the match might take place. Accordingly he tells Pamphilus by the way in the Forum that he is to be married that very day. Pamphilus returns home in amazement; but is met by Mysis, servant of Glycerium, who revives his old affection for her mistress. Davus meanwhile sifts the whole matter to the bottom; finds that the marriage is a pretence, and accordingly recommends Pamphilus to humour his father to the utmost, and express his entire readiness to marry as soon as he pleases. At the same time he is to keep up his intimacy with Glycerium, that Chremes may be as shy of his connexion as he is now. Meanwhile there is a by-plot at work. One Charinus, a friend of Pamphilus, who is in love with Philumena, hears with dismay that she is to be married to his friend, and urges him to do all in his power to defer the marriage if possible. So affairs stand when Glycerium is brought to bed of a son, Simo, who hears what is going on, imagining, and being confirmed by Davus in the belief, that this is merely an artifice of Glycerium and her friends to prevent Pamphilus’ marriage. He accordingly again treats with Chremes on the subject of the marriage of Pamphilus and Philumena, and extorts a reluctant consent. This places Davus in a great strait; for Pamphilus now reproaches him with his untoward advice, which has got him into this mischief; and Charinus too is indignant to the last degree at the treachery of Pamphilus. As a last resource Davus places the child before Simo’s door, and contrives that Chremes shall hear its history from Mysis. This causes a fresh rupture between Chremes and Simo. At this moment there arrives a native of Andros, Crito, next of kin to Chrysis, who has come to Athens to claim her property. He clears up the previous history of Glycerium, who is joyfully recognized as Chremes’ daughter, and all parties are made happy; Simo being with some difficulty gained over to forgive past offences, and to receive his son and Davus into favour again.
ANDRIA. ACTA LUDIS MEGALENSIB M. FULVIO ET M. GLABRIONE AEDILIB. CURULIB. EGERUNT L. AMBIVIUS TURPIO, L. ATTILIUS PRAENESTINUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII FILIUS, TIBIIS PARIBUS DEXTRIS ET SINISTRIS. ET EST TOTA GRAECA. EDITA M. MARCELLO, CN. SULPITIO COSS.
Actus prologue, scaena pr
PROLOGUS
1Poeta quum primum animum ad scribendum appulit,
Id sibi negoti credidit solum dari
Populo ut placerent quas fecisset fabulas.
Verum aliter evenire multo intelligit.
5Nam in prologis scribundis operam abutitur,
Non qui argumentum narret, sed qui malevoli
Veteris poetae maledictis respondeat.
Nunc quam rem vitio dent quaeso animum advortite.
Menander fecit Andriam et Perinthiam.
10Qui utramvis recte norit ambas noverit.
Non ita dissimili sunt argumento, sed tamen
Dissimili oratione sunt factae ac stilo.
Quae convenere in Andriam ex Perinthia
Fatetur transtulisse atque usum pro suis.
15Id isti vituperant factum; atque in eo disputant,
Contaminari non decere fabulas.
Faciuntne intelligendo ut nihil intelligant.
Qui quum hunc accusant Naevium, Plautum, Ennium
Accusant, quos hic noster auctores habet:
20Quorum aemulari exoptat negligentiam
Potius, quam istorum obscuram diligentiam.
Dehinc ut quiescant porro moneo et desinant
Maledicere, malefacta ne noscant sua.
Favete, adeste aequo animo, et rem cognoscite,
25Ut pernoscatis, ecquid spei sit reliquum,
Posthac quas faciet de integro comoedias,
Spectandae an exigendae sint vobis prius.
Actus I, scaena 1
(SIMO. SOSIA.)
SIMO
Vos istaec intro auferte: abite. Sosia,
Adesdum: paucis te volo.
SOSIA
Dictum puta:
30Nempe ut curentur recte haec.
SIMO
Immo aliud.
SOSIA
Quid est
Quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius?
SIMO
Nihil istac opus est arte ad hanc rem quam paro:
Sed iis quas semper in te intellexi sitas,
Fide et taciturnitate.
SOSIA
Exspecto quid velis.
SIMO
35Ego postquam te emi, a parvulo ut semper tibi
Apud me iusta et clemens fuerit servitus
Scis: feci e servo ut esses libertus mihi.
Propterea quod servibas liberaliter.
Quod habui summum pretium, persolvi tibi.
SOSIA
40In memoria habeo.
SIMO
Haud muto factum.
SOSIA
Gaudeo
Si tibi quid feci aut facio quod placet, Simo,
Et gratum id fuisse advorsum te habeo gratiam.
Sed mihi hoc molestum est: nam istaec commemoratio
Quasi exprobratio est immemoris benefici.
45Quin tu uno verbo dic quid est quod me velis.
SIMO
Ita faciam: hoc primum in hac re praedico tibi;
Quas credis esse has non sunt verae nuptiae.
SOSIA
Cur simulas igitur?
SIMO
Rem omnem a principio audies;
Eo pacto et gnati vitam, et consilium meum
50Cognosces, et quid facere in hac re te velim.
Nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia,
Liberius vivendi fuit potestas: nam antea
Qui scire posses, aut ingenium noscere,
Dum aetas, metus, magister, prohibebant?
SOSIA
Ita est.
SIMO
55Quod plerique omnes faciunt adolescentuli,
Ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos
Alere aut canes ad venandum, aut ad philosophos:
Horum ille nihil egregie praeter caetera
Studebat: et tamen omnia haec mediocriter.
60Gaudebam.
SOSIA
Non iniuria: nam id arbitror
Apprime in vita esse utile ut ne quid nimis.
SIMO
Sic vita erat: facile omnes perferre ac pati
Cum quibus erat cunque una: iis sese dedere:
Eorum obsequi studiis: advorsus nemini:
65Nunquam praeponens se illis: ita facillime
Sine invidia laudem invenias et amicos pares.
SOSIA
Sapienter vitam instituit: namque hoc tempore
Obsequium amicos, veritas odium parit.
SIMO
Interea mulier quaedam abhinc triennium
70Ex Andro commigravit huc viciniae,
Inopia et cognatorum negligentia
Coacta, egregia forma atque aetate integra.
SOSIA
Hei vereor ne quid Andria apportet mali.
SIMO
Primum haec pudice vitam parce ac duriter
75Agebat, lana ac tela victum quaeritans.
Sed postquam amans accessit, pretium pollicens,
Unus et item alter, ita ut ingenium est omnium
Hominum a labore proclive ad libidinem,
Accepit conditionem, dein quaestum occipit.
80Qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium
Perduxere illuc secum ut una esset meum.
Egomet continuo mecum, Certe captus est,
Habet. Observabam mane illorum servulos
Venientes aut abeuntes: rogitabam, Heus puer,
85Dic sodes, quis heri Chrysidem habuit? Nam Andriae
Illi id erat nomen.
SOSIA
Teneo.
SIMO
Phaedrum, aut Cliniam
Dicebant, aut Niceratum; nam hi tres tum simul
Amabant. Eho, quid Pamphilus? Quid? symbolam
Dedit, coenavit. Gaudebam. Item alio die
90Quaerebam: comperiebam nihil ad Pamphilum
Quidquam attinere. Enimvero spectatum satis
Putabam, et magnum exemplum continentiae.
Nam qui cum ingeniis conflictatur eiusmodi,
Neque commovetur animus in ea re tamen,
95Scias posse habere iam ipsum suae vitae modum.
Cum id mihi placebat tum uno ore omnes omnia
Bona dicere, et laudare fortunas meas
Qui gnatum haberem tali ingenio praeditum.
Quid verbis opus est? hac fama impulsus Chremes,
100Ultro ad me venit unicam gnatam suam
Cum dote summa filio uxorem ut daret.
Placuit; despondi. Hic nuptiis dictus est dies.
SOSIA
Quid obstat cur non verae fiant?
SIMO
Audies.
Fere in diebus paucis quibus haec acta sunt
105Chrysis vicina haec moritur.
SOSIA
O factum bene!
Beasti; metui a Chryside.
SIMO
Ibi tum filius
Cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens;
Curabat una funus, tristis interim,
Nonnunquam collacrumabat: placuit tum id mihi.
110Sic cogitabam; Hic, parvae consuetudinis
Causa, mortem huius tam fert familiariter:
Quid si ipse amasset? quid mihi hic faciet patri?
Haec ego putabam esse omnia humani ingeni
Mansuetique animi officia. Quid multis moror?
115Egomet quoque eius causa in funus prodeo,
Nihil suspicans etiam mali.
SOSIA
Hem, quid est?
SIMO
Scies.
Effertur: imus. Interea inter mulieres
Quae ibi aderant forte unam adspicio adolescentulam,
Forma.
SOSIA
Bona fortasse.
SIMO
Et vultu, Sosia,
120Adeo modesto, adeo venusto, ut nihil supra.
Quia tum mihi lamentari praeter caeteras
Visa est, et quia erat forma praeter caeteras
Honesta et liberali, accedo ad pedisequas;
Quae sit rogo. Sororem esse aiunt Chrysidis.
125Percussit illico animum: at at! hoc illud est,
Hinc illae lacrumae; haec illa est misericordia.
SOSIA
Quam timeo, quorsum evadas.
SIMO
Funus interim
Procedit: sequimur: ad sepulcrum venimus:
In ignem posita est: fletur. Interea haec soror
130Quam dixi ad flammam accessit imprudentius,
Satis cum periclo. Ibi tum exanimatus Pamphilus
Bene dissimulatum amorem et celatum indicat.
Accurrit: mediam mulierem complectitur:
Mea Glycerium, inquit, quid agis? cur te is perditum?
135Tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres,
Reiecit se in eum flens quam familiariter.
SOSIA
Quid ais?
SIMO
Redeo inde iratus atque aegre ferens.
Nec satis ad obiurgandum causae. Diceret,
Quid feci? quid commerui aut peccavi pater?
140Quae sese in ignem iniicere voluit, prohibui,
Servavi. Honesta oratio est.
SOSIA
Recte putas.
Nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit,
Quid facias illi qui dederit damnum aut malum?
SIMO
Venit Chremes postridie ad me clamitans,
145Indignum facinus; comperisse Pamphilum
Pro uxore habere hanc peregrinam. Ego illud sedulo
Negare factum; ille instat factum: denique
Ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam
Neget daturum.
SOSIA
Non tu ibi gnatum?
SIMO
Ne haec quidem
150Satis vehemens causa ad obiurgandum.
SOSIA
Qui cedo?
SIMO
Tute ipse his rebus finem praescripsti pater.
Prope adest cum alieno more vivendum est mihi:
Sine nunc meo me vivere interea modo.
SOSIA
Qui igitur relictus est obiurgandi locus?
SIMO
155Si propter amorem uxorem nolit ducere,
Ea primum ab illo animadvertenda iniuria est.
Et nunc id operam do ut per falsas nuptias
Vera obiurgandi causa sit si deneget:
Simul sceleratus Davus siquid consili
160Habet ut consumat nunc cum nihil obsint doli;
Quem ego credo manibus pedibus obnixe omnia
Facturum; magis id adeo mihi ut incommodet
Quam ut obsequatur gnato.
SOSIA
Quapropter?
SIMO
Rogas?
Mala mens, malus animus. Quem quidem ego si sensero—
165Sed quid opus est verbis? Sin eveniat quod volo,
In Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes,
Qui mi exorandus est: et spero confore.
Nunc tuum est officium has bene ut adsimules nuptias:
Perterrefacias Davum: observes filium,
170Quid agat, quid cum illo consili captet.
SOSIA
Sat est:
Curabo: eamus nunc iam intro.
SIMO
I prae, sequar.
Actus I, scaena 2
(SIMO. DAVUS.)
SIMO
Non dubium est quin uxorem nolit filius:
Ita Davum modo timere sensi, ubi nuptias
Futuras esse audivit. Sed ipse exit foras.
DAVUS
175Mirabar hoc si sic abiret, et heri semper lenitas
Verebar quorsum evaderet:
Qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo
Numquam cuiquam nostrum verbum fecit, neque id aegre tulit.
SIMO
At nunc faciet; neque, ut opinor, sine tuo magno malo.
DAVUS
180Id voluit, nos sic nec opinantes duci falso gaudio,
Sperantes, iam amoto metu, interea oscitantes opprimi,
Ut ne esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias:
Astute.
SIMO
Carnufex, quae loquitur?
DAVUS
Herus est, neque provideram.
SIMO
Dave.
DAVUS
Hem, quid est?
SIMO
Ehodum ad me!
DAVUS
Quid hic volt?
SIMO
Quid ais?
DAVUS
Qua de re?
SIMO
Rogas?
185Meum gnatum rumor est amare.
DAVUS
Id populus curat scilicet.
SIMO
Hocine agis, an non?
DAVUS
Ego vero istuc.
SIMO
Sed nunc ea me exquirere
Iniqui patris est. Nam quod antehac fecit nihil ad me adtinet.
Dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suum:
Nunc hic dies aliam vitam affert, alios mores postulat.
190Dehinc postulo, sive aequum est te oro, Dave, ut redeat iam in viam.
DAVUS
Hoc quid sit?
SIMO
Omnes qui amant graviter sibi dari uxorem ferunt.
DAVUS
Ita aiunt.
SIMO
Tum siquis magistrum cepit ad eam rem improbum
Ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque applicat.
DAVUS
Non hercle intelligo.
SIMO
Non? hem!
DAVUS
Non: Davus sum, non Oedipus.
SIMO
195Nempe ergo aperte vis quae restant me loqui.
DAVUS
Sane quidem.
SIMO
Si sensero hodie quicquam in his te nuptiis
Fallaciae conari quo fiant minus,
Aut velle in ea re ostendi quam sis callidus,
Verberibus caesum te in pistrinum Dave dedam usque ad necem,
200Ea lege atque omine, ut si te inde exemerim ego pro te molam.
Quid, hoc intellextin? an nondum etiam ne hoc quidem?
DAVUS
Immo callide;
Ita aperte ipsam rem modo locutus nil circuitione usus es.
SIMO
Ubi vis facilius passus sim, quam in hac re, me deludier.
DAVUS
Bona verba, quaeso.
SIMO
Irrides: nil me fallis. Edico tibi
205Ne temere facias: neque tu hoc dicas tibi non praedictum. Cave.
Actus I, scaena 3
(DAVUS.)
DAVUS
Enimvero, Dave, nil loci est segnitiae neque socordiae,
Quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis:
Quae si non astu providentur me aut herum pessum dabunt.
Nec quid agam certum est: Pamphilumne adiutem an auscultem seni.
210Si illum relinquo eius vitae timeo: sin opitulor huius minas;
Cui verba dare difficile est. Primum iam de amore hoc comperit:
Me infensus servat ne quam faciam in nuptiis fallaciam.
Si senserit perii: aut si lubitum fuerit causam ceperit,
Quo iure quaque iniuria praecipitem in pistrinum dabit.
215Ad haec mala hoc mihi accedit etiam: haec Andria,
Si ista uxor sive amica est, gravida e Pamphilo est.
Audireque eorum est operae pretium audaciam:
Nam inceptio est amentium haud amantium:
Quicquid peperisset decreverunt tollere:
220Et fingunt quandam inter se nunc fallaciam,
Civem Atticam esse hanc. Fuit olim hinc quidam senex,
Mercator: navem is fregit apud Andrum insulam:
Is obiit mortem: ibi tum hanc eiectam Chrysidis
Patrem recepisse orbam, parvam: Fabulae.
225Mihi quidem hercle non fit verisimile; atque ipsis commentum placet.
Sed Mysis ab ea egreditur: at ego hinc me ad forum ut
Conveniam Pamphilum, ne de hac re pater imprudentem opprimat.
Actus I, scaena 4
(MYSIS.)
MYSIS
Audivi Archylis iamdudum: Lesbiam adduci iubes.
Sane pol illa temulenta est mulier et temeraria,
230Nec satis digna cui committas primo partu mulierem;
Tamen eam adducam. Importunitatem spectate aniculae,
Quia compotrix eius est. Di date facultatem obsecro
Huic pariundi, atque illi in aliis potius peccandi locum.
Sed quidnam Pamphilum exanimatum video? Vereor quid siet.
235Opperiar ut sciam numquidnam haec turbae tristitia adferat.
Actus I, scaena 5
(PAMPHILUS. MYSIS.)
PAMPHILUS
Hocine est humanum factum aut inceptum? hocine est officium patris?
MYSIS
Quid illud est?
PAMPHILUS
Pro deum atque hominum fidem, quid est si non haec contumelia est?
Uxorem decrerat dare sese mihi hodie: nonne oportuit
Praescisse me ante? nonne prius communicatum oportuit?
MYSIS
240Miseram me, quod verbum audio?
PAMPHILUS
Quid Chremes qui denegarat se commissurum mihi
Gnatam suam uxorem? id mutavit, quia me immutatum videt.
Itan obstinate operam dat ut me a Glycerio miserum abstrahat:
Quod si fit pereo funditus.
245Adeon’ hominem esse invenustum aut infelicem quemquam ut ego sum?
Pro deum atque hominum fidem!
Nullon’ ego Chremetis pacto adfinitatem effugere potero?
Quot modis contemptus, spretus? facta, transacta omnia: hem,
Repudiatus repetor: quamobrem? nisi si id est quod suspicor:
250Aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi potest,
Itur ad me.
MYSIS
Oratio haec me miseram exanimavit metu.
PAMPHILUS
Nam quid ego nunc dicam de patre? ah
Tantam rem tam neglegenter agere! praeteriens modo
Mihi apud forum, Uxor tibi ducenda est, Pamphile, hodie, inquit, para:
255Abi domum. Id mi visus est dicere, Abi cito, et suspende te.
Obstipui: censen’ me verbum potuisse ullum proloqui? aut
Ullam causam, saltem ineptam, falsam, iniquam? Obmutui.
Quod si ego rescissem id prius quid facerem, si quis nunc me roget?
Aliquid facerem ut hoc ne facerem. Sed nunc quid primum exsequar?
260Tot me impediunt curae, quae meum animum divorsae trahunt,
Amor, misericordia huius, nuptiarum sollicitatio,
Tum patris pudor qui me tam leni passus animo est usque adhuc
Quae meo quomque animo libitum est facere. Eine ego ut advorser? hei mihi!
Incertum est quid agam.
MYSIS
Misera timeo incertum hoc quorsum accidat.
265Sed nunc peropus est, aut hunc cum ipsa, aut me aliquid de illa adversum hunc loqui.
Dum in dubio est animus, paulo momento huc vel illuc impellitur.
PAMPHILUS
Quis hic loquitur? Mysis? salve.
MYSIS
O salve, Pamphile.
PAMPHILUS
Quid agit?
MYSIS
Rogas?
Laborat e dolore; atque ex hoc misera sollicita est, diem
Quia olim in hunc sunt constitutae nuptiae: tum autem hoc timet,
270Ne deseras se.
PAMPHILUS
Hem, egone istuc conari queam?
Ego propter me illam decipi miseram sinam
Quae mihi suum animum atque omnem vitam credidit,
Quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim?
Bene et pudice eius doctum atque eductum sinam
275Coactum egestate ingenium immutarier?
Non faciam.
MYSIS
Haud vereor si in te solo sit situm;
Sed ut vim queas ferre.
PAMPHILUS
Adeone me ignavum putas,
Adeone porro ingratum, aut inhumanum, aut ferum,
Ut neque me consuetudo neque amor neque pudor
280Commoveat neque commoneat ut servem fidem?
MYSIS
Unum hoc scio, esse meritam ut memor esses sui.
PAMPHILUS
Memor essem? o Mysis Mysis, etiam nunc mihi
Scripta illa sunt in animo dicta Chrysidis
De Glycerio. Iam ferme moriens me vocat:
285Accessi: vos semotae: nos soli: incipit:
Mi Pamphile, huius formam atque aetatem vides:
Nec clam te est quam illi utraeque res nunc utiles
Et ad pudicitiam et ad rem tutandam sient.
Quod ego te per hanc dextram oro et ingenium tuum,
290Per tuam fidem, perque huius solitudinem,
Te obtestor, ne abs te hanc segreges neu deseras,
Si te in germani fratris dilexi loco,
Sive haec te solum semper fecit maximi,
Seu tibi morigera fuit in rebus omnibus.
295Te isti virum do amicum tutorem patrem.
Bona nostra haec tibi permitto et tuae mando fidei.
Hanc mihi in manum dat: mors continuo ipsam occupat.
Accepi: acceptam servabo.
MYSIS
Ita spero quidem.
PAMPHILUS
Sed cur tu abis ab illa?
MYSIS
Obstetricem arcesso.
PAMPHILUS
Propera, atque audin’?
300Verbum unum cave de nuptiis, ne ad morbum hoc etiam.
MYSIS
Teneo.
Actus II, scaena 1
(CHARINUS. BYRRHIA. PAMPHILUS.)
CHARINUS
Quid ais Byrrhia? daturne illa Pamphilo hodie nuptum?
BYRRHIA
Sic est.
CHARINUS
Qui scis?
BYRRHIA
Apud forum modo e Davo audivi.
CHARINUS
Vae misero mihi.
Ut animus in spe atque in timore usque antehac attentus fuit,
Ita postquam adempta spes est lassus cura confectus stupet.
BYRRHIA
305Quaeso edepol, Charine, quoniam non potest id fieri quod vis,
Id velis quod possit.
CHARINUS
Nil volo aliud nisi Philumenam.
BYRRHIA
Ah,
Quanto satius est te id dare operam qui istum amorem ex animo amoveas,
Quam id loqui quo magis libido frustra incendatur tua.
CHARINUS
Facile omnes cum valemus recta consilia aegrotis damus.
310Tu si hic sis aliter sentias.
BYRRHIA
Age age, ut libet.
CHARINUS
Sed Pamphilum
Video: omnia experiri certum est prius quam pereo.
BYRRHIA
Quid hic agit?
CHARINUS
Ipsum hunc orabo: huic supplicabo: amorem huic narrabo meum:
Credo impetrabo ut aliquot saltem nuptiis prodat dies:
Interea fiet aliquid, spero.
BYRRHIA
Id aliquid nihil est.
CHARINUS
Byrrhia,
315Quid tibi videtur? adeon’ ad eum?
BYRRHIA
Quidni? Si nihil impetres,
Ut te arbitretur sibi paratum moechum si illam duxerit?
CHARINUS
Abin’ hinc in malam rem cum suspicione istac, scelus?
PAMPHILUS
Charinum video: salve.
CHARINUS
O salve Pamphile.
Ad te advenio spem, salutem, auxilium, consilium expetens.
PAMPHILUS
320Neque pol consili locum habeo, neque auxili copiam.
Sed istuc quidnam est?
CHARINUS
Hodie uxorem ducis?
PAMPHILUS
Aiunt.
CHARINUS
Pamphile,
Si id facis hodie postremum me vides.
PAMPHILUS
Quid ita?
CHARINUS
Hei mihi,
Vereor dicere: huic dic quaeso Byrrhia.
BYRRHIA
Ego dicam.
PAMPHILUS
Quid est?
BYRRHIA
Sponsam hic tuam amat.
PAMPHILUS
Nae iste haud mecum sentit: Ehodum dic mihi:
325Numquidnam amplius tibi cum illa fuit Charine?
CHARINUS
Ah Pamphile
Nihil.
PAMPHILUS
Quam vellem.
CHARINUS
Nunc te per amicitiam et per amorem obsecro
Principio ut ne ducas.
PAMPHILUS
Dabo equidem operam.
CHARINUS
Sed si id non potes,
Aut tibi nuptiae haec sunt cordi.
PAMPHILUS
Cordi?
CHARINUS
Saltem aliquot dies
Profer, dum proficiscor aliquo ne videam.
PAMPHILUS
Audi nunc iam.
330Ego Charine neutiquam officium liberi esse hominis puto
Cum is nihil promereat postulare id gratiae adponi sibi.
Nuptias effugere ego istas malo, quam tu adipiscier.
CHARINUS
Reddidisti animum.
PAMPHILUS
Nunc si quid potes aut tute aut hic Byrrhia,
Facite, fingite, invenite, efficite qui detur tibi:
335Ego id agam qui mihi ne detur.
CHARINUS
Sat habeo.
PAMPHILUS
Davom optume
Video cuius consilio fretus sum.
CHARINUS
At tu hercle haud quidquam mihi;
Nisi ea quae nihil opus sunt sciri. Fugin’ hinc?
BYRRHIA
Ego vero ac libens.
Actus II, scaena 2
(DAVUS. CHARINUS. PAMPHILUS.)
DAVUS
Di boni, boni quid porto! sed ubi inveniam Pamphilum,
Ut metum in quo nunc est adimam, atque expleam animum gaudio?
CHARINUS
340Laetus est nescio quid.
PAMPHILUS
Nihil est: nondum haec rescivit mala.
DAVUS
Quem ego nunc credo, si iam audierit sibi paratas nuptias—
CHARINUS
Audin’ tu illum?
DAVUS
toto me oppido exanimatum quaerere.
Sed ubi quaeram? quo nunc primum intendam?
CHARINUS
Cessas adloqui?
DAVUS
Abeo.
PAMPHILUS
Dave: ades. Resiste.
DAVUS
Quis homo est, qui me? O Pamphile,
345Te ipsum quaero. Euge Charine: ambo opportune. Vos volo.
PAMPHILUS
Dave, perii.
DAVUS
Quin tu hoc audi.
PAMPHILUS
Interii.
DAVUS
Quid timeas scio.
CHARINUS
Mea quidem hercle certe in dubio vita est.
DAVUS
Et quid tu scio.
PAMPHILUS
Nuptiae mihi.
DAVUS
Etsi scio.
PAMPHILUS
Hodie.
DAVUS
Obtundis, tametsi intellego.
Id paves ne ducas tu illam, tu autem ut ducas.
CHARINUS
Rem tenes.
PAMPHILUS
350Istuc ipsum.
DAVUS
Atque istuc ipsum nihil pericli est: me vide.
PAMPHILUS
Obsecro te, quam primum hoc me libera miserum metu.
DAVUS
Hem,
Libero; tibi uxorem non dat iam Chremes.
PAMPHILUS
Qui scis?
DAVUS
Scies.
Tuus pater me modo prehendit: ait tibi uxorem dari
Hodie; item alia multa quae nunc non est narrandi locus.
355Continuo ad te properans percurro ad forum ut dicam tibi haec.
Ubi te non invenio ibi ascendo in quendam excelsum locum.
Circumspicio; nusquam. Ibi forte huius video Byrrhiam;
Rogo: negat vidisse. Mihi molestum. Quid agam, cogito.
Redeunti interea ex ipsa re mihi incidit suspicio: hem,
360Paululum obsoni: ipsus tristis: de improviso nuptiae:
Non cohaerent.
PAMPHILUS
Quorsumnam istuc?
DAVUS
Ego me continuo ad Chremem.
Cum illo advenio solitudo ante ostium: iam id gaudeo.
CHARINUS
Recte dicis.
PAMPHILUS
Perge.
DAVUS
Maneo: interea introire neminem
Video exire neminem, matronam nullam in aedibus,
365Nil ornati, nil tumulti: accessi: intro aspexi.
PAMPHILUS
Scio.
Magnum signum.
DAVUS
Num videntur convenire haec nuptiis?
PAMPHILUS
Non opinor Dave.
DAVUS
Opinor narras? non recte accipis.
Certa res est. Etiam puerum inde abiens conveni Chremi
Olera et pisciculos minutos ferre obolo in coenam seni.
CHARINUS
370Liberatus sum hodie Dave tua opera.
DAVUS
Ac nullus quidem.
CHARINUS
Quid ita? Nempe huic prorsus illam non dat.
DAVUS
Ridiculum caput,
Quasi necesse sit, si huic non dat, te illam uxorem ducere:
Nisi vides, nisi senis amicos oras, ambis.
CHARINUS
Bene mones.
Ibo: etsi hercle saepe iam me spes haec frustrata est. Vale.
Actus II, scaena 3
(PAMPHILUS. DAVUS.)
PAMPHILUS
375Quid igitur sibi vult pater? cur simulat?
DAVUS
Ego dicam tibi.
Si id succenseat nunc quia non det tibi uxorem Chremes,
Ipsus sibi esse iniurius videatur, neque id iniuria,
Prius quam tuum ut sese habeat animum ad nuptias perspexerit.
Sed si tu negaris ducere, ibi culpam in te transferet:
380Tum illae turbae fient.
PAMPHILUS
Quidvis patiar.
DAVUS
Pater est Pamphile.
Difficile est: tum haec sola est mulier: dictum ac factum invenerit
Aliquam causam quamobrem eiiciat oppido.
PAMPHILUS
Eiiciat?
DAVUS
Cito.
PAMPHILUS
Cedo igitur quid faciam Dave?
DAVUS
Dic te ducturum.
PAMPHILUS
Hem.
DAVUS
Quid est?
PAMPHILUS
Egon dicam?
DAVUS
Cur non?
PAMPHILUS
Numquam faciam.
DAVUS
Ne nega.
PAMPHILUS
385Suadere noli.
DAVUS
Ex ea re quid fiat vide.
PAMPHILUS
Ut ab illa excludar huc concludar.
DAVUS
Non ita est.
Nempe hoc sic esse opinor: dicturum patrem,
Ducas volo hodie uxorem: tu, ducam, inquies:
Cedo quid iurgabit tecum? Hic reddes omnia
390Quae nunc sunt certa ei consilia incerta ut sient,
Sine omni periclo: nam hocce haud dubium est quin Chremes
Tibi non det gnatam. Nec tu ea causa minueris
Haec quae facis ne is mutet suam sententiam.
Patri dic velle, ut cum velit tibi iure irasci non queat.
395Nam quod tu speres propulsabo facile. Uxorem his moribus
Dabit nemo; inveniet inopem potius quam te corrumpi sinat.
Sed si te aequo animo ferre accipiet, neglegentem feceris:
Aliam otiosus quaeret: interea aliquid acciderit boni.
PAMPHILUS
Itan credis?
DAVUS
Haud dubium id quidem est.
PAMPHILUS
Vide quo me inducas.
DAVUS
Quin taces?
PAMPHILUS
400Dicam. Puerum autem ne resciscat mihi esse ex illa cautio est:
Nam pollicitus sum suscepturum.
DAVUS
O facinus audax!
PAMPHILUS
Hanc fidem
Sibi me obsecravit qui se sciret non deserturum ut darem.
DAVUS
Curabitur. Sed pater adest. Cave te esse tristem sentiat.
Actus II, scaena 4
(SIMO. DAVUS. PAMPHILUS.)
SIMO
Reviso quid agant aut quid captent consili.
DAVUS
405Hic nunc non dubitat quin te ducturum neges.
Venit meditatus alicunde ex solo loco:
Orationem sperat invenisse se
Qui differat te: proin tu fac apud te ut sies.
PAMPHILUS
Modo ut possim Dave.
DAVUS
Crede inquam hoc mihi Pamphile,
410Numquam hodie tecum commutaturum patrem
Unum esse verbum si te dices ducere.
Actus II, scaena 5
(BYRRHIA. SIMO. DAVUS. PAMPHILUS.)
BYRRHIA
Herus me relictis rebus iussit Pamphilum
Hodie observare, ut quid ageret de nuptiis
Scirem: id propterea nunc hunc venientem sequor.
415Ipsum adeo praesto video cum Davo: hoc agam.
SIMO
Utrumque adesse video.
DAVUS
Hem, serva.
SIMO
Pamphile!
DAVUS
Quasi de inproviso respice ad eum.
PAMPHILUS
Ehem pater.
DAVUS
Probe.
SIMO
Hodie uxorem ducas ut dixi volo.
BYRRHIA
Nunc nostrae timeo parti quid hic respondeat.
PAMPHILUS
420Neque istic neque alibi tibi erit usquam in me mora.
BYRRHIA
Hem.
DAVUS
Obmutuit.
BYRRHIA
Quid dixit?
SIMO
Facis ut te decet
Cum istuc quod postulo impetro cum gratia.
DAVUS
Sum verus?
BYRRHIA
Herus, quantum audio, uxore excidit.
SIMO
I nunc iam intro; ne in mora cum opus sit sies.
PAMPHILUS
425Eo.
BYRRHIA
Nullane in re esse homini cuiquam fidem?
Verum illud verbum est, vulgo quod dici solet,
Omnes sibi malle melius esse quam alteri.
Ego illam vidi virginem; forma bona
Memini videre: quo aequior sum Pamphilo,
430Si se illam in somnis quam illum amplecti maluit.
Renuntiabo, ut pro hoc malo mihi det malum.
Actus II, scaena 6
(DAVUS. SIMO.)
DAVUS
Hic nunc me credit aliquam sibi fallaciam
Portare, et ea me hic restitisse gratia.
SIMO
Quid Davus narrat?
DAVUS
Aeque quicquam nunc quidem.
SIMO
435Nihilne? hem.
DAVUS
Nihil prorsus.
SIMO
Atqui expectabam quidem.
DAVUS
Praeter spem evenit: sentio: hoc male habet virum.
SIMO
Potin es mihi verum dicere?
DAVUS
Nihil facilius.
SIMO
Num illi molestae quippiam hae sunt nuptiae
Huiusce propter consuetudinem hospitae?
DAVUS
440Nihil hercle: aut, si adeo, bidui est aut tridui
Haec sollicitudo: nosti: deinde desinet.
Etenim ipsus secum recta reputavit via.
SIMO
Laudo.
DAVUS
Dum licitum est ei, dumque aetas tulit,
Amavit: tum id clam: cavit ne umquam infamiae
445Ea res sibi esset, ut virum fortem decet:
Nunc uxore opus est: animum ad uxorem appulit.
SIMO
Subtristis visus est esse aliquantulum mihi.
DAVUS
Nil propter hanc rem: sed est quod succenset tibi.
SIMO
Quidnam est?
DAVUS
Puerile est.
SIMO
Quid est?
DAVUS
Nihil.
SIMO
Quin dic quid est?
DAVUS
450Ait nimium parce facere sumptum.
SIMO
Mene?
DAVUS
Te.
Vix, inquit, drachmis est obsonatum decem:
Num filio videtur uxorem dare?
Quem, inquit, vocabo ad coenam meorum aequalium
Potissimum nunc? et, quod dicendum hic siet,
455Tu quoque perparce nimium. Non laudo.
SIMO
Tace.
DAVUS
Commovi.
SIMO
Ego istaec recte ut fiant videro.
Quidnam hoc rei est? quid hic vult veterator sibi?
Nam si hic mali est quicquam, hem illic est huic rei caput.
Actus III, scaena 1
(MYSIS. SIMO. DAVUS. LESBIA. GLYCERIUM.)
MYSIS
Ita pol quidem res est ut dixti Lesbia:
460Fidelem haud ferme mulieri invenias virum.
SIMO
Ab Andria est ancilla haec.
DAVUS
Quid narras?
SIMO
Ita est.
MYSIS
Sed hic Pamphilus—
SIMO
Quid dicit?
MYSIS
firmavit fidem.
SIMO
Hem.
DAVUS
Utinam aut hic surdus aut haec muta facta sit.
MYSIS
Nam quod peperisset iussit tolli.
SIMO
O Iupiter!
465Quid ego audio? Actum est siquidem haec vera praedicat.
LESBIA
Bonum ingenium narras adolescentis.
MYSIS
Optimum.
Sed sequere me intro, ne in mora illi sis.
LESBIA
Sequor.
DAVUS
Quod remedium nunc huic malo inveniam?
SIMO
Quid hoc?
Adeone est demens? Ex peregrina? Iam scio; ah!
470Vix tandem sensi stolidus.
DAVUS
Quid hic sensisse ait?
SIMO
Haec primum adfertur iam mihi ab hoc fallacia:
Hanc simulant parere quo Chremetem absterreant.
GLYCERIUM
Iuno Lucina fer opem, serva me, obsecro.
SIMO
Hui tam cito? ridiculum: postquam ante ostium
475Me audivit stare approperat. Non sat commode
Divisa sunt temporibus tibi, Dave, haec.
DAVUS
Mihin?
SIMO
Num immemor es discipuli?
DAVUS
Ego quid narres nescio.
SIMO
Hicine me si imparatum in veris nuptiis
Adortus esset quos mihi ludos redderet?
480Nunc huius periclo fit, ego in portu navigo.
Actus III, scaena 2
(LESBIA. SIMO. DAVUS.)
LESBIA
Adhuc Archylis quae assolent quaeque oportet
Signa esse ad salutem omnia huic esse video.
Nunc primum fac istaec lavet: post deinde
Quod iussi ei dari bibere et quantum imperavi
485Date: mox ego huc revertar.
Per ecastor scitus puer est natus Pamphilo.
Deos quaeso ut sit superstes, quandoquidem ipse est ingenio bono,
Cumque huic est veritus optimae adulescenti facere iniuriam.
SIMO
Vel hoc quis non credat qui te norit abs te esse ortum?
DAVUS
Quidnam id est?
SIMO
490Non imperabat coram quid opus facto esset puerperae:
Sed postquam egressa est illis quae sunt intus clamat de via.
O Dave, itan contemnor abs te? aut itane tandem idoneus
Tibi videor esse quem tam aperte fallere incipias dolis?
Saltem accurate, ut metui videar certe si resciverim.
DAVUS
495Certe hercle nunc hic se ipsus fallit haud ego.
SIMO
Edixin tibi,
Interminatus sum ne faceres? num veritus? quid retulit?
Credon tibi hoc, nunc peperisse hanc e Pamphilo?
DAVUS
Teneo quid erret: et quid agam habeo.
SIMO
Quid taces?
DAVUS
Quid credas? quasi non tibi renunciata sint haec sic fore.
SIMO
500Mihin quisquam?
DAVUS
Eho an tute intellexti hoc assimulari?
SIMO
Irrideor.
DAVUS
Renunciatum est: nam qui istaec tibi incidit suspicio?
SIMO
Qui? quia te noram.
DAVUS
Quasi tu dicas factum id consilio meo.
SIMO
Certe enim scio.
DAVUS
Non satis me pernosti etiam qualis sim Simo.
SIMO
Ego non te?
DAVUS
Sed si quid narrare occoepi, continuo dari
505Tibi verba censes falso: itaque hercle nihil iam muttire audeo.
SIMO
Hoc ego scio unum neminem peperisse hic.
DAVUS
Intellexti.
Sed nihilo setius mox deferent puerum huc ante ostium.
Id ego iam nunc tibi renuntio here futurum, ut sis sciens.
Ne tu hoc mihi posterius dicas Davi factum consilio aut dolis.
510Prorsus a me opinionem hanc tuam esse ego amotam volo.
SIMO
Unde id scis?
DAVUS
Audivi et credo: multa concurrunt simul
Qui coniecturam hanc nunc facio. Iam primum haec se e Pamphilo
Gravidam dixit esse; inventum est falsum: nunc, postquam videt
Nuptias domi apparari, missa est ancilla ilico
515Obstetricem arcessitum ad eam, et puerum ut afferret simul.
Hoc nisi fit puerum ut tu videas, nihil moventur nuptiae.
SIMO
Quid ais? Quom intellexeras
Id consili capere, cur non dixti extemplo Pamphilo?
DAVUS
Quis igitur eum ab illa abstraxit nisi ego? nam omnes nos quidem
520Scimus quam misere hanc amarit: nunc sibi uxorem expetit.
Postremo id mihi da negoti: tu tamen idem has nuptias
Perge facere ita ut facis: et id spero adiuturos deos.
SIMO
Immo abi intro: ibi me opperire, et quod parato opus est para.
Non impulit me haec nunc omnino ut crederem:
525Atque haud scio an quae dixit sint vera omnia:
Sed parvi pendo: illud mihi multo maximum est
Quod mihi pollicitus est ipse gnatus. Nunc Chremem
Conveniam: orabo gnato uxorem: si impetro,
Quid alias malim quam hodie has fieri nuptias?
530Nam gnatus quod pollicitus est haud dubium est mihi
Si nolit quin eum merito possim cogere.
Atque adeo in ipso tempore eccum ipsum obviam.
Actus III, scaena 3
(SIMO. CHREMES.)
SIMO
Iubeo Chremetem.
CHARINUS
O, te ipsum quaerebam.
SIMO
Et ego te.
CHARINUS
Optato advenis.
Aliquot me adiere ex te auditum qui aiebant hodie filiam
535Meam nubere tuo gnato: id viso tune an illi insaniant.
SIMO
Ausculta paucis: et quid ego te velim et tu quod quaeris scies.
CHARINUS
Ausculto: loquere quid velis.
SIMO
Per te deos oro et nostram amicitiam Chreme
Quae incepta a parvis cum aetate accrevit simul,
540Perque unicam gnatam tuam et gnatum meum,
Cuius tibi potestas summa servandi datur,
Ut me adiuves in hac re, atque ita ut nuptiae
Fuerant futurae fiant.
CHARINUS
Ah ne me obsecra:
Quasi hoc te orando a me impetrare oporteat.
545Alium esse censes nunc me atque olim cum dabam?
Si in rem est utrique ut fiant, arcessi iube.
Sed si ex ea re plus mali est quam commodi
Utrique, id oro te in commune ut consulas,
Quasi illa tua sit, Pamphilique ego sim pater.
SIMO
550Immo ita volo itaque postulo ut fiat Chreme:
Neque postulem abs te nisi ipsa res moneat.
CHARINUS
Quid est?
SIMO
Irae sunt inter Glycerium et gnatum.
CHARINUS
Audio.
SIMO
Ita magnae ut sperem posse avelli.
CHARINUS
Fabulae.
SIMO
Profecto sic est.
CHARINUS
Sic hercle ut dicam tibi:
555Amantium irae amoris integratio est.
SIMO
Hem, id te oro ut ante eamus dum tempus datur,
Dumque eius libido occlusa est contumeliis,
Prius quam harum scelera et lacrimae confictae dolis
Reducunt animum aegrotum ad misericordiam:
560Uxorem demus: spero consuetudine et
Coniugio liberali devinctum Chreme
Dein facile ex illis sese emersurum malis.
CHARINUS
Tibi ita hoc videtur: at ego non posse arbitror
Neque illum hanc perpetuo habere, neque me perpeti.
SIMO
565Qui scis ergo istuc nisi periclum feceris?
CHARINUS
At istuc periclum in filia fieri grave est.
SIMO
Nempe incommoditas denique huc omnis redit:
Si eveniat quod Di prohibeant, discessio.
At si corrigitur, quot commoditates vide:
570Principio amico filium restitueris;
Tibi generum firmum et filiae invenias virum.
CHARINUS
Quid istic? si ita istuc animum induxti esse utile,
Nolo tibi ullum commodum in me claudier.
SIMO
Merito te semper maximi feci Chreme.
CHARINUS
575Sed quid ais?
SIMO
Quid?
CHARINUS
Qui scis eos nunc discordare inter se?
SIMO
Ipsus mihi Davus qui intimus est eorum consiliis dixit;
Et is mihi suadet nuptias quantum queam ut maturem.
Num censes faceret filium nisi sciret eadem haec velle?
Tute adeo iam eius verba audies. Heus evocate huc Davum.
580Atque eccum: video ipsum foras exire.
Actus III, scaena 4
(DAVUS. SIMO. CHREMES.)
DAVUS
Ad te ibam.
SIMO
Quidnam est?
DAVUS
Cur uxor non accersitur? iam advesperascit.
SIMO
Audin tu illum?
Ego dudum non nihil veritus sum Dave abs te, ne faceres idem
Quod vulgus servorum solet dolis ut me deluderes
Propterea quod amat filius.
DAVUS
Egone istuc facerem?
SIMO
Credidi:
585Idque adeo metuens vos celavi quod nunc dicam.
DAVUS
Quid?
SIMO
Scies:
Nam propemodum habeo iam fidem.
DAVUS
Tandem cognosti qui siem?
SIMO
Non fuerant nuptiae futurae.
DAVUS
Quid? non?
SIMO
Sed ea gratia
Simulavi vos ut pertentarem.
DAVUS
Quid ais?
SIMO
Sic res est.
DAVUS
Vide,
Numquam istuc ego quivi intellegere. Vah consilium callidum.
SIMO
590Hoc audi: ut hinc te introire iussi opportune hic fit mihi obviam.
DAVUS
Hem,
Numnam periimus?
SIMO
Narro huic quae tu dudum narrasti mihi.
DAVUS
Quidnam audio?
SIMO
Gnatam ut det oro, vixque id exoro.
DAVUS
Occidi.
SIMO
Hem,
Quid dixisti?
DAVUS
Optime inquam factum.
SIMO
Nunc per hunc nulla est mora.
CHARINUS
Domum modo ibo: ut apparentur dicam: atque huc renuntio.
SIMO
595Nunc te oro Dave quoniam solus mihi effecisti has nuptias—
DAVUS
Ego vero solus.
SIMO
corrigere mihi gnatum porro enitere.
DAVUS
Faciam hercle sedulo.
SIMO
Potes nunc dum animus irritatus est.
DAVUS
Quiescas.
SIMO
Age igitur ubi nunc est ipsus?
DAVUS
Mirum ni domi est.
SIMO
Ibo ad eum: atque eadem haec tibi quae dixi dicam itidem illi.
DAVUS
Nullus sum.
600Quid causae est quin hinc in pistrinum recta proficiscar via?
Nihil est preci loci relictum; iam perturbavi omnia:
Herum fefelli; in nuptias conieci herilem filium;
Feci hodie ut fierent insperante hoc atque invito Pamphilo. Hem
Astutias! quod si quiessem nihil evenisset mali.
605Sed eccum video ipsum: occidi.
Utinam mihi esset aliquid hic quo me nunc praecipitem darem.
Actus III, scaena 5
(PAMPHILUS. DAVUS.)
PAMPHILUS
Ubi illic est scelus qui me perdidit?
DAVUS
Perii.
PAMPHILUS
Atque hoc confiteor mihi
Iure obtigisse; quandoquidem tam iners tam nulli consili
Sum. Servon fortunas meas me commisisse futili?
610Ergo pretium ob stultitiam fero: sed inultum numquam id auferet.
DAVUS
Posthac incolumem sat scio fore me nunc si hoc devito malum.
PAMPHILUS
Nam quid ego nunc dicam patri? Negabon velle me modo
Qui sum pollicitus ducere? Qua fiducia id facere audeam?
Nec quid me nunc faciam scio.
DAVUS
Nec quid me; atque id ago sedulo.
615Dicam aliquid iam inventurum ut huic malo aliquam producam moram.
PAMPHILUS
Ohe.
DAVUS
Visus sum.
PAMPHILUS
Ehodum bone vir quid ais? viden me consiliis tuis
Miserum impeditum esse?
DAVUS
At iam expediam.
PAMPHILUS
Expedies?
DAVUS
Certe Pamphile.
PAMPHILUS
Nempe ut modo.
DAVUS
Immo melius spero.
PAMPHILUS
Oh tibi ego ut credam furcifer?
Tu rem impeditam et perditam restituas? Hem quo fretus siem,
620Qui me hodie ex tranquillissima re coniecisti in nuptias.
Annon dixi esse hoc futurum?
DAVUS
Dixti.
PAMPHILUS
Quid meritus?
DAVUS
Crucem.
Sed sine paululum ad me redeam: iam aliquid dispiciam.
PAMPHILUS
Hei mihi
Cum non habeo spatium ut de te sumam supplicium ut volo:
Namque hoc tempus praecavere mihi me haud te ulcisci sinit.
Actus IV, scaena 1
(CHARINUS. PAMPHILUS. DAVUS.)
CHARINUS
625Hocine est credibile aut memorabile
Tanta vecordia innata cuiquam ut siet
Ut malis gaudeant atque ex incommodis
Alterius sua ut comparent commoda? ah
Idne est verum? immo id est genus hominum pessimum in
630Denegando modo quis pudor paululum adest:
Post ubi tempus promissa iam perfici,
Tum coacti necessario se aperiunt,
Et timent: et tamen res premit denegare:
Ibi tum eorum impudentissima oratio est,
635Quis tu es? quis mihi es? cur meam tibi? Heus,
Proximus sum egomet mihi. Attamen Ubi fides,
Si roges, nihil pudet; hic ubi opus est
Non verentur: illic ubi nihil opus est ibi verentur.
Sed quid agam? adeamne ad eum, et cum eo iniuriam hanc expostulem?
640Ingeram mala multa? Atque aliquis dicat, Nihil promoveris.
Multum: molestus certe ei fuero: atque animo morem gessero.
PAMPHILUS
Charine et me et te imprudens, nisi quid Di respiciunt, perdidi.
CHARINUS
Itane imprudens? tandem inventa est causa: solvisti fidem.
PAMPHILUS
Quid tandem?
CHARINUS
Etiam nunc me ducere istis dictis postulas?
PAMPHILUS
645Quid istuc est?
CHARINUS
Postquam me amare dixi complacita est tibi.
Heu me miserum qui tuum animum ex animo spectavi meo.
PAMPHILUS
Falsus es.
CHARINUS
Nonne tibi satis esse hoc visum solidum est gaudium,
Nisi me lactasses amantem et falsa spe produceres.
Habeas.
PAMPHILUS
Habeam? ah nescis quantis in malis verser miser;
650Quantasque hic suis consiliis mihi confecit sollicitudines
Meus carnufex.
CHARINUS
Quid istuc tam mirum est de te si exemplum capit?
PAMPHILUS
Haud istuc dicas si cognoris vel me vel amorem meum.
CHARINUS
Scio: cum patre altercasti dudum: et is nunc propterea tibi
Succenset: nec te quivit hodie cogere illam ut duceres.
PAMPHILUS
655Immo etiam, quo tu minus scis aerumnas meas,
Hae nuptiae non apparabantur mihi:
Nec postulabat nunc quisquam uxorem dare.
CHARINUS
Scio: tu coactus tua voluntate es.
PAMPHILUS
Mane:
Nondum scis.
CHARINUS
Scio equidem illam ducturum esse te.
PAMPHILUS
660Cur me enicas? Hoc audi. Numquam destitit
Instare ut dicerem me esse ducturum patri;
Suadere, orare, usque adeo donec perpulit.
CHARINUS
Quis homo istuc?
PAMPHILUS
Davus.—
CHARINUS
Davus?
PAMPHILUS
interturbat.
CHARINUS
Quamobrem?
PAMPHILUS
Nescio:
Nisi mihi deos satis scio fuisse iratos qui eis auscultaverim.
CHARINUS
665Factum hoc est Dave?
DAVUS
Factum.
CHARINUS
Hem, quid ais scelus?
At tibi Di dignum factis exitium duint.
Eho, dic mihi, si omnes hunc coniectum in nuptias
Inimici vellent quod nisi hoc consilium darent?
DAVUS
Deceptus sum at non defatigatus.
CHARINUS
Scio.
DAVUS
670Hac non successit, alia aggrediemur via.
Nisi id putas, quia primo processit parum,
Non posse iam ad salutem converti hoc malum.
PAMPHILUS
Immo etiam: nam satis credo si advigilaveris
Ex unis geminas mihi conficies nuptias.
DAVUS
675Ego Pamphile hoc tibi pro servitio debeo,
Conari manibus pedibus noctesque et dies;
Capitis periclum adire, dum prosim tibi:
Tuum est si quid praeter spem evenit mihi ignoscere.
Parum succedit quod ago: at facio sedulo.
680Vel melius tute reperi, me missum face.
PAMPHILUS
Cupio: restitue in quem me accepisti locum.
DAVUS
Faciam.
PAMPHILUS
At iam hoc opus est.
DAVUS
Hem! sed, mane. Concrepuit a Glycerio ostium.
PAMPHILUS
Nihil ad te.
DAVUS
Quaero.
PAMPHILUS
Hem, nuncin demum?
DAVUS
At iam hoc tibi inventum dabo.
Actus IV, scaena 2
(MYSIS. PAMPHILUS. CHARINUS. DAVUS.)
MYSIS
Iam ubi ubi erit inventum tibi curabo et mecum adductum
685Tuum Pamphilum: tu modo anime mi noli te macerare.
PAMPHILUS
Mysis.
MYSIS
Quid est? Ehem Pamphile, opportune te mihi offers.
PAMPHILUS
Quid est?
MYSIS
Orare iussit si se ames hera iam ut ad sese venias:
Videre ait te cupere.
PAMPHILUS
Vah, perii: hoc malum integrascit.
Sicine me atque illam opera tua nunc miseros sollicitarier?
690Nam idcirco arcessor, nuptias quod mihi apparari sensit.
CHARINUS
Quibus quidem quam facile potuerat quiesci si hic quiesset.
DAVUS
Age si hic non insanit satis sua sponte instiga.
MYSIS
Atque edepol
Ea res est: proptereaque nunc misera in maerore est.
PAMPHILUS
Mysis,
Per omnes tibi adiuro deos numquam eam me deserturum;
695Non si capiundos mihi sciam esse inimicos omnes homines.
Hanc mihi expetivi, contigit: conveniunt mores: valeant
Qui inter nos discidium volunt: hanc nisi mors mihi adimet nemo.
MYSIS
Resipisco.
PAMPHILUS
Non Apollinis magis verum atque hoc responsum est.
Si poterit fieri ut ne pater per me stetisse credat
700Quo minus hae fierent nuptiae, volo. Sed si id non poterit,
Id faciam in proclivi quod est per me stetisse ut credat.
Quis videor?
CHARINUS
Miser aeque atque ego.
DAVUS
Consilium quaero.
CHARINUS
Fortis!
PAMPHILUS
Scio quid conere?
DAVUS
Hoc ego tibi profecto effectum reddam.
PAMPHILUS
Iam hoc opus est.
DAVUS
Quin iam habeo.
CHARINUS
Quid est?
DAVUS
Huic, non tibi habeo, ne erres.
CHARINUS
705Sat habeo.
PAMPHILUS
Quid facies? cedo.
DAVUS
Dies mihi hic ut satis sit vereor
Ad agendum: ne vacuum esse me nunc ad narrandum credas.
Proinde hinc vos amolimini: nam mihi impedimento estis.
PAMPHILUS
Ego hanc visam.
DAVUS
Quid tu? quo hinc te agis?
CHARINUS
Verum vis dicam?
DAVUS
Immo etiam
Narrationis incipit mihi initium.
CHARINUS
Quid me fiet?
DAVUS
710Eho tu impudens non satis habes quod tibi dieculam addo
Quantum huic promoveo nuptias?
CHARINUS
Dave attamen.
DAVUS
Quid ergo?
CHARINUS
Ut ducam.
DAVUS
Ridiculum.
CHARINUS
Huc face ad me ut venias si quid poteris.
DAVUS
Quid veniam? nihil habeo.
CHARINUS
At tamen siquid.
DAVUS
Age veniam.
CHARINUS
Si quid
Domi ero.
DAVUS
Tu Mysis dum exeo parumper opperire hic.
MYSIS
715Quapropter?
DAVUS
Ita facto est opus.
MYSIS
Matura.
DAVUS
Iam inquam hic adero.
Actus IV, scaena 3
(MYSIS. DAVUS.)
MYSIS
Nihilne esse proprium cuiquam? Di vestram fidem:
Summum bonum esse herae putavi hunc Pamphilum,
Amicum, amatorem, virum in quovis loco
Paratum: verum ex eo nunc misera quem capit
720Dolorem! facile hic plus mali est, quam illic boni.
Sed Davus exit. Mi homo quid istuc obsecro est?
Quo portas puerum?
DAVUS
Mysis nunc opus est tua
Mihi ad hanc rem exprompta memoria atque astutia.
MYSIS
Quidnam incepturus?
DAVUS
Accipe a me hunc ocius,
725Atque ante nostram ianuam appone.
MYSIS
Obsecro
Humine?
DAVUS
Ex ara hinc sume verbenas tibi
Atque eas substerne.
MYSIS
Quamobrem id tute non facis?
DAVUS
Quia si forte opus sit ad herum iurandum mihi
Non apposuisse ut liquido possim.
MYSIS
Intelligo:
730Nova nunc religio in te istaec incessit cedo?
DAVUS
Move ocius te, ut quid agam porro intelligas.
Pro Iupiter.
MYSIS
Quid est?
DAVUS
Sponsae pater intervenit.
Repudio quod consilium primum intenderam.
MYSIS
Nescio quid narres.
DAVUS
Ego quoque hinc ab dextera
735Venire me assimulabo: tu ut subservias
Orationi ut quomque opus sit verbis vide.
MYSIS
Ego quid agas nihil intelligo: sed si quid est
Quod mea opera opus sit vobis, aut tu plus vides,
Manebo, ne quod vestrum remorer commodum.
Actus IV, scaena 4
(CHREMES. MYSIS. DAVUS.)
CHREMES
740Revertor postquam quae opus fuere ad nuptias
Gnatae paravi, ut iubeam arcessi. Sed quid hoc?
Puer hercle est. Mulier tune apposuisti hunc?
MYSIS
Ubi illic est?
CHREMES
Non mihi respondes?
MYSIS
Nusquam est: vae miserae mihi,
Reliquit me homo atque abiit.
DAVUS
Di vestram fidem,
745Quid turbae est apud forum? quid illic hominum litigant?
Tum annona cara est: quid dicam aliud nescio.
MYSIS
Cur tu obsecro hic me solam?
DAVUS
Quae est haec fabula?
Eho Mysis, puer hic unde est? quisve huc attulit?
MYSIS
Satin sanus es qui me id rogites?
DAVUS
Quem igitur rogem?
750Qui hic neminem alium videam.
CHREMES
Miror unde sit.
DAVUS
Dictura es quod rogo?
MYSIS
Au.
DAVUS
Concede ad dexteram.
MYSIS
Deliras: non tute ipse?
DAVUS
Verbum si mihi
Unum praeterquam quod te rogo faxis cave.
MYSIS
Male dicis?
DAVUS
Undest? Dic clare.
MYSIS
A nobis.
DAVUS
Attatae!
755Mirum vero impudenter mulier si facit
Meretrix.
CHREMES
Ab Andria est haec quantum intelligo.
DAVUS
Adeon videmur vobis esse idonei
In quibus sic illudatis?
CHREMES
Veni in tempore.
DAVUS
Propera adeo puerum tollere hinc ab ianua:
760Mane: cave quoquam ex istoc excessis loco.
MYSIS
Di te eradicent: ita me miseram territas.
DAVUS
Tibi ego dico annon?
MYSIS
Quid vis?
DAVUS
At etiam rogas?
Cedo cuium puerum hic apposuisti? dic mihi.
MYSIS
Tu nescis?
DAVUS
Mitte id quod scio: dic quod rogo.
MYSIS
765Vestri.
DAVUS
Cuius nostri?
MYSIS
Pamphili.
DAVUS
Hem, quid? Pamphili?
MYSIS
Eho, annon est?
CHREMES
Recte ego semper fugi has nuptias.
DAVUS
O facinus animadvertendum.
MYSIS
Quid clamitas?
DAVUS
Quemne ego heri vidi ad vos afferri vesperi?
MYSIS
O hominem audacem.
DAVUS
Verum. Vidi Cantharam
770Suffarcinatam.
MYSIS
Dis pol habeo gratiam
Quum in pariundo aliquot affuerunt liberae.
DAVUS
Ne illa illum haud novit cuius causa haec incipit.
Chremes si positum puerum ante aedes viderit
Suam gnatam non dabit? Tanto hercle magis dabit.
CHREMES
775Non hercle faciet.
DAVUS
Nunc adeo ut tu sis sciens,
Nisi puerum tollis iam ego hunc in mediam viam
Provolvam: teque ibidem pervolvam in luto.
MYSIS
Tu pol homo non es sobrius.
DAVUS
Fallacia
Alia aliam trudit; iam susurrari audio
780Civem Atticam esse hanc.
CHREMES
Eho.
DAVUS
Coactus legibus
Eam uxorem ducet.
MYSIS
Au obsecro an non civis est?
CHREMES
Iocularium in malum insciens paene incidi.
DAVUS
Quis hic loquitur? o Chreme, per tempus advenis.
Ausculta.
CHREMES
Audivi iam omnia.
DAVUS
Ain tu? haec omnia!
CHREMES
785Audivi, inquam, a principio.
DAVUS
Audistine obsecro? Hem
Scelera, hanc iam oportet in cruciatum hinc abripi.
Hic est ille: non te credas Davum ludere.
MYSIS
Me miseram: nihil pol falsi dixi mi senex.
CHREMES
Novi rem omnem: est Simo intus?
DAVUS
Est.
MYSIS
Ne me attigas
790Sceleste. Si pol Glycerio non omnia haec—
DAVUS
Eho inepta nescis quid sit actum?
MYSIS
Quid sciam?
DAVUS
Hic socer est. Alio pacto haud poterat fieri
Ut sciret haec quae voluimus.
MYSIS
Praediceres.
DAVUS
Paullum interesse censes ex animo omnia,
795Ut fert natura, facias an de industria?
Actus IV, scaena 5
(CRITO. MYSIS. DAVUS.)
CRITO
In hac habitasse platea dictum est Chrysidem
Quae sese inhoneste optavit parere hic divitias
Potius quam in patria honeste pauper viveret.
Eius morte ea ad me lege redierunt bona.
800Sed quos perconter video. Salvete.
MYSIS
Obsecro
Quem video? Estne hic Crito sobrinus Chrysidis?
Is est.
CRITO
O Mysis, salve.
MYSIS
Salvus sis Crito.
CRITO
Itan Chrysis? hem.
MYSIS
Nos quidem pol miseras perdidit.
CRITO
Quid vos? quo pacto hic? satin recte?
MYSIS
Nosne? Sic
805Ut quimus aiunt, quando ut volumus non licet.
CRITO
Quid Glycerium? iam hic suos parentes repperit?
MYSIS
Utinam.
CRITO
An nondum etiam? Haud auspicato huc me appuli:
Nam pol si id scissem nunquam huc tetulissem pedem:
Semper enim dicta est eius haec atque habita est soror:
810Quae illius fuerunt possidet: nunc me hospitem
Lites sequi quam id mihi sit facile atque utile
Aliorum exempla commonent: simul arbitror
Iam aliquem esse amicum et defensorem ei; nam fere
Grandiuscula iam profecta est illinc. Clamitent
815Me sycophantam, hereditates persequi,
Mendicum: tum ipsam despoliare non licet.
MYSIS
O optime hospes pol Crito antiquum obtines.
CRITO
Duc me ad eam, quando huc veni, ut videam.
MYSIS
Maxime.
DAVUS
Sequar hos: nolo me in tempore hoc videat senex.
Actus V, scaena 1
(CHREMES. SIMO.)
CHREMES
820Satis iam satis Simo spectata erga te amicitia est mea:
Satis pericli coepi adire: orandi iam finem face.
Dum studeo obsequi tibi paene illusi vitam filiae.
SIMO
Immo enim nunc quum maxime abs te postulo atque oro Chreme
Ut beneficium verbis initum dudum nunc re comprobes.
CHREMES
825Vide quam iniquus sis prae studio. Dum id efficias quod cupis,
Neque modum benignitatis neque quid me ores cogitas:
Nam si cogites, remittas iam me onerare iniuriis.
SIMO
Quibus?
CHREMES
Ah! rogitas? perpulisti me ut homini adolescentulo
In alio occupato amore, abhorrenti ab re uxoria,
830Filiam darem in seditionem atque in incertas nuptias,
Eius labore atque eius dolore gnato ut medicarer tuo.
Impetrasti: incepi dum res tetulit: nunc non fert; feras.
Illam hinc civem esse aiunt: puer est natus: nos missos face.
SIMO
Per ego te deos oro ut ne illis animum inducas credere
835Quibus id maxime utile est illum esse quam deterrimum.
Nuptiarum gratia haec sunt ficta atque incepta omnia.
Ubi ea causa quamobrem haec faciunt erit adempta his desinent.
CHREMES
Erras: cum Davo egomet vidi iurgantem ancillam.
SIMO
Scio.
CHREMES
At
Vero vultu; quum ibi me adesse neuter tum praesenserat.
SIMO
840Credo; et id facturas Davus dudum praedixit mihi:
Et nescio qui tibi sum oblitus hodie ac volui dicere.
Actus V, scaena 2
(DAVUS. CHREMES. SIMO. DROMO.)
DAVUS
Animo nunc iam otioso esse impero—
CHREMES
Hem Davum tibi.
SIMO
Unde egreditur?
DAVUS
meo praesidio atque hospitis.
SIMO
Quid illud mali est?
DAVUS
Ego commodiorem hominem, adventum, tempus non vidi.
SIMO
Scelus,
845Quem nam hic laudat?
DAVUS
Omnis res est iam in vado.
SIMO
Cesso alloqui?
DAVUS
Herus est: quid agam?
SIMO
O salve bone vir.
DAVUS
Ehem Simo! o noster Chreme!
Omnia apparata iam sunt intus.
SIMO
Curasti probe.
DAVUS
Ubi voles arcesse.
SIMO
Bene sane; id enimvero hinc nunc abest.
Etiam tu hoc respondes? quid istic tibi negoti est?
DAVUS
Mihine?
SIMO
850Ita.
DAVUS
Mihine?
SIMO
Tibi ergo.
DAVUS
Modo introii.
SIMO
Quasi ego, quam dudum, rogem.
DAVUS
Cum tuo gnato una.
SIMO
Anne est intus Pamphilus? crucior miser.
Eho, non tu dixti esse inter eos inimicitias, carnufex?
DAVUS
Sunt.
SIMO
Cur igitur hic est?
CHREMES
Quid illum census? cum illa litigat.
DAVUS
Immo vero indignum Chreme iam facinus faxo ex me audias.
855Nescio quis senex modo venit: ellum confidens, catus.
Quum faciem videas videtur esse quantivis preti.
Tristis severitas inest in vultu, atque in verbis fides.
SIMO
Quidnam apportas?
DAVUS
Nihil equidem nisi quod illum audivi dicere.
SIMO
Quid ait tandem?
DAVUS
Glycerium se scire civem esse Atticam.
SIMO
Hem,
860Dromo, Dromo.
DAVUS
Quid est?
SIMO
Dromo.
DAVUS
Audi.
SIMO
Verbum si addideris. Dromo.
DAVUS
Audi, obsecro.
DROMO
Quid vis?
SIMO
Sublimem hunc intro rape, quantum potes.
DROMO
Quem?
SIMO
Davum.
DAVUS
Quamobrem?
SIMO
Quia libet: rape, inquam.
DAVUS
Quid feci?
SIMO
Rape.
DAVUS
Si quicquam invenies me mentitum, occidito.
SIMO
Nihil audio.
Ego iam te commotum reddam.
DAVUS
Tamen etsi hoc verum est?
SIMO
Tamen.
865Cura asservandum vinctum: atque audin? quadrupedem constringito.
Age nunc iam: ego pol hodie, si vivo, tibi
Ostendam herum quid sit pericli fallere,
Et illi, patrem.
CHREMES
Ah, ne saevi tantopere.
SIMO
O Chreme,
Pietatem gnati! nonne te miseret mei;
870Tantum laborem capere ob talem filium?
Age Pamphile, exi Pamphile: ecquid te pudet?
Actus V, scaena 3
(PAMPHILUS. SIMO. CHREMES.)
PAMPHILUS
Quis me vult? perii: pater est.
SIMO
Quid ais, omnium—?
CHREMES
Ah,
Rem potius ipsam dic, ac mitte male loqui.
SIMO
Quasi quicquam in hunc iam gravius dici possiet.
875Ain tandem? civis Glycerium est?
PAMPHILUS
Ita praedicant.
SIMO
Ita praedicant! O ingentem confidentiam!
Num cogitat quid dicat? num facti piget?
Num eius color pudoris signum usquam indicat?
Adeo impotenti esse animo ut praeter civium
880Morem atque legem et sui voluntatem patris
Tamen hanc habere studeat cum summo probro?
PAMPHILUS
Me miserum!
SIMO
Hem! modone id demum sensti Pamphile?
Olim istuc, olim, cum ita animum induxti tuum
Quod cuperes aliquo pacto efficiendum tibi,
885Eodem die istuc verbum vere in te accidit.
Sed quid ego? cur me excrucio? cur me macero
Cur meam senectutem huius sollicito amentia? an
Ut pro huius peccatis ego supplicium sufferam?
Immo habeat; valeat; vivat cum illa.
PAMPHILUS
Mi pater.
SIMO
890Quid mi pater? quasi tu huius indigeas patris.
Domus, uxor, liberi inventi invito patre:
Adducti qui illam civem hinc dicant: viceris.
PAMPHILUS
Pater licetne pauca?
SIMO
Quid dices mihi?
CHREMES
Tamen Simo audi.
SIMO
Ego audiam? quid ego audiam
895Chreme?
CHREMES
At tandem dicat sine.
SIMO
Age dicat; sino.
PAMPHILUS
Ego me amare hanc fateor: si id peccare est, fateor id quoque.
Tibi pater me dedo: quidvis oneris impone; impera.
Vis me uxorem ducere? hanc amittere? ut potero, feram.
Hoc modo te obsecro, ut ne credas a me allegatum hunc senem.
900Sine me expurgem atque illum huc coram adducam.
SIMO
Adducas!
PAMPHILUS
Sine, pater.
CHREMES
Aequum postulat: da veniam.
PAMPHILUS
Sine te hoc exorem.
SIMO
Sino.
Quidvis cupio dum ne ab hoc me falli comperiar Chreme.
CHREMES
Pro peccato magno paulum supplici satis est patri.
Actus V, scaena 4
(CRITO. CHREMES. SIMO. PAMPHILUS.)
CRITO
Mitte orare: una harum quaevis causa me ut faciam monet;
905Vel tu, vel quod verum est, vel quod ipsi cupio Glycerio.
CHREMES
Andrium ego Critonem video? certe is est.
CRITO
Salvus sis, Chreme.
CHREMES
Quid tu Athenas insolens?
CRITO
Evenit: sed hicine est Simo?
CHREMES
Hic.
SIMO
Men quaeris? eho tu Glycerium hinc civem esse ais?
CRITO
Tu negas?
SIMO
Itane huc paratus advenis?
CRITO
Qua de re?
SIMO
Rogas?
910Tune impune haec facias? tune hic homines adolescentulos
Imperitos rerum, eductos libere, in fraudem illicis?
Sollicitando et pollicitando eorum animos lactas—?
CRITO
Sanusne es?
SIMO
Ac meretricios amores nuptiis conglutinas?
PAMPHILUS
Perii! metuo ut substet hospes.
CHREMES
Si Simo hunc noris satis,
915Non ita arbitrere: bonus est hic vir.
SIMO
Hic vir sit bonus?
Itane attemperate venit hodie in ipsis nuptiis,
Ut veniret antehac nunquam? est vero huic credendum Chreme?
PAMPHILUS
Ni metuam patrem, habeo pro illa re illum quod moneam probe.
SIMO
Sycophanta.
CRITO
Hem!
CHREMES
Sic Crito est hic: mitte.
CRITO
Videat qui siet.
920Si mihi pergit quae volt dicere, ea quae non volt audiet.
Ego istaec moveo, aut curo? non tu tuum malum aequo animo feres?
Nam ego quae dico vera an falsa audieris iam sciri potest.
Atticus quidam olim navi fracta apud Andrum eiectus est,
Et istaec una parva virgo: tum ille egens forte applicat
925Primum ad Chrysidis patrem se.
SIMO
Fabulam inceptat.
CHREMES
Sine.
CRITO
Itane vero obturbat?
CHREMES
Perge.
CRITO
Tum is mihi cognatus fuit
Qui eum recepit. Ibi ego audivi ex illo sese esse Atticum.
Is ibi mortuus est.
CHREMES
Eius nomen?
CRITO
Nomen tam cito?
PAMPHILUS
Phania.
CHREMES
Hem, perii.
CRITO
Verum hercle opinor fuisse Phaniam: hoc certo scio
930Rhamnusium se aiebat esse.
CHREMES
O Iupiter!
CRITO
Eadem haec Chreme
Multi alii in Andro tum audivere.
CHREMES
Utinam id sit quod spero. Eho, dic mihi,
Quid eam tum? suamne esse aibat?
CRITO
Non.
CHREMES
Cuiam igitur?
CRITO
Fratris filiam.
CHREMES
Certe mea est.
CRITO
Quid ais?
SIMO
Quid tu ais?
PAMPHILUS
Arrige aures Pamphile.
SIMO
Qui credis?
CHREMES
Phania ille frater meus fuit.
SIMO
Noram et scio.
CHREMES
935Is hinc bellum fugiens, meque in Asiam persequens, proficiscitur.
Tum illam relinquere hic est veritus; postilla nunc primum audio
Quid illo sit factum.
PAMPHILUS
Vix sum apud me, ita animus commotus est metu,
Spe, gaudio, mirando hoc tanto tam repentino bono.
SIMO
Nae istam multimodis tuam inveniri gaudeo.
PAMPHILUS
Credo pater.
CHREMES
940At mihi unus scrupulus etiam restat qui me male habet.
PAMPHILUS
Dignus es
Cum tua religione odium: nodum in scirpo quaeris.
CRITO
Quid istuc est?
CHREMES
Nomen non convenit.
CRITO
Fuit hercle huic aliud parvae.
CHREMES
Quid Crito?
Numquid meministi?
CRITO
Id quaero.
PAMPHILUS
Egone huius memoriam patiar meae
Voluptati obstare, cum egomet possim in hac re medicari mihi?
945Non patiar. Heus Chreme quod quaeris, Pasibula est.
CRITO
Ipsa est.
CHREMES
Ea est.
PAMPHILUS
Ex ipsa millies audivi.
SIMO
Omnes nos gaudere hoc Chreme
Te credo credere.
CHREMES
Ita me Di ament, credo.
PAMPHILUS
Quid restat, pater?
SIMO
Iam dudum res reduxit me ipsa in gratiam.
PAMPHILUS
O lepidum patrem!
De uxore, ita ut possedi, nihil mutat Chremes.
CHREMES
Causa optima est,
950Nisi quid pater ait aliud.
PAMPHILUS
Nempe.
SIMO
Id scilicet.
CHREMES
Dos Pamphile est
Decem talenta.
PAMPHILUS
Accipio.
CHREMES
Propero ad filiam. Eho mecum Crito:
Nam illam me credo haud nosse.
SIMO
Cur non illam huc transferri iubes?
PAMPHILUS
Recte admones. Davo ego istuc dedam iam negoti.
SIMO
Non potest.
PAMPHILUS
Qui non potest?
SIMO
Quia habet aliud magis ex sese et maius.
PAMPHILUS
Quidnam?
SIMO
Vinctus est.
PAMPHILUS
955Pater non recte vinctus est.
SIMO
Haud ita iussi.
PAMPHILUS
Iube solvi obsecro.
SIMO
Age fiat.
PAMPHILUS
At matura.
SIMO
Eo intro.
PAMPHILUS
O faustum et felicem hunc diem!
Actus V, scaena 5
(CHARINUS. PAMPHILUS.)
CHARINUS
Proviso quid agat Pamphilus; atque eccum.
PAMPHILUS
Aliquis forsan me putet
Non putare hoc verum: at mihi nunc sic esse hoc verum libet.
Ego Deorum vitam propterea sempiternam esse arbitror
960Quod voluptates eorum propriae sunt; nam mihi immortalitas
Parta est, si nulla aegritudo huic gaudio intercesserit.
Sed quem ego mihi potissimum optem nunc cui haec narrem dari?
CHARINUS
Quid illud gaudi est?
PAMPHILUS
Davum video: nemo est quem mallem omnium;
Nam hunc scio mea solide solum gavisurum gaudia.
Actus V, scaena 6
(DAVUS. PAMPHILUS. CHARINUS.)
DAVUS
965Pamphilus ubinam hic est?
PAMPHILUS
Dave.
DAVUS
Quis homo est?
PAMPHILUS
Ego sum.
DAVUS
O Pamphile.
PAMPHILUS
Nescis quid mihi obtigerit.
DAVUS
Certe; sed quid mihi obtigerit scio.
PAMPHILUS
Et quidem ego.
DAVUS
More hominum evenit ut quod sim nactus mali
Prius rescisceres tu quam ego illud quod tibi evenit boni.
PAMPHILUS
Mea Glycerium suos parentes repperit.
DAVUS
O factum bene!
CHARINUS
Hem!
PAMPHILUS
970Pater amicus summus nobis.
DAVUS
Quis?
PAMPHILUS
Chremes.
DAVUS
Narras probe.
PAMPHILUS
Nec mora ulla est quin eam uxorem ducam.
CHARINUS
Num ille somniat
Ea quae vigilans voluit?
PAMPHILUS
Tum de puero Dave?
DAVUS
Ah desine.
Solus est quem diligunt Di.
CHARINUS
Salvus sum si haec vera sunt.
Colloquar.
PAMPHILUS
Quis homo est? O Charine in tempore ipso mihi advenis.
CHARINUS
975Bene factum.
PAMPHILUS
Audistine?
CHARINUS
Omnia: age me in tuis secundis respice.
Tuus est nunc Chremes: facturum quae voles scio esse omnia.
PAMPHILUS
Memini: atque adeo longum est nos illum expectare dum exeat.
Sequere hac me intus ad Glycerium nunc. Tu Dave abi domum:
Propere arcesse hinc qui auferant eam. Quid stas? quid cessas?
DAVUS
Eo.
980Ne expectetis dum exeant huc: intus despondebitur;
Intus transigetur si quid est quod restet.
Ω
Plaudite.