Actus front
subject_1INTRODUCTION. THE plot of the Heautontimorumenos turns, as is often the case, partly upon the recognition of a child which had been exposed as an infant. Sostrata the wife of Chremes had an infant daughter, which her husband refused to bring up, and ordered to be exposed. She gave it to an old woman for that purpose, attaching to its dress a ring, from a superstitious feeling that the child ought not to be entirely disinherited. The old woman, instead of exposing the child, brought her up as her own daughter, and named her Antiphila. When she grew up she attracted the attention of Clinia. son of Menedemus. Their attachment continued for some time before it came to the knowledge of Clinia’s father. As soon as he discovered it he began to persecute his son about the affair, till at last the young man, to put an end to the dispute, went to Asia, and there entered the service of the king. No sooner had he gone than his father repented his severity; and finding that his son was past recall, he determined, as the only amends he could make, to inflict upon himself a continual penance. He sold his house, and all his servants except a few to work upon a farm which he purchased. There he kept himself at work from morning to night. Three months passed in this way, and at the end of that time, Clinia, who could not support any longer his absence from his mistress, returns and is received into the house of Chremes, whose son Clitipho had been his friend from his childhood. No sooner has he arrived than his servant Dromo is sent with Syrus, Clitipho’s slave, to bring Antiphila to her lover. Syrus discharges his errand more cleverly than was intended; he found Antiphila alone, for her reputed mother, Philtere, had died in the interval, and in circumstances which shewed that she was still faithful to Clinia. Thinking besides to do a stroke of business for his own master, he brings at the same time Bacchis, Clitipho’s mistress, a very different character from Antiphila: and that Chremes may have no suspicion of this connection of his son’s, it is arranged that Bacchis shall pass for Clinia’s mistress, and Antiphila for one of her servants. While this is going on, Chremes and Menedemus have been talking together; Chremes remonstrating with Menedemus upon his unintelligible conduct in working himself to death instead of superintending his slaves, and Menedemus explaining his reasons by an account of what led to his son’s departure, and his consequent determination to punish himself till his return.
Chremes being unable to shake his friend’s determination, returns to keep the festival of Bacchus at his own house. There he finds the party assembled, and what with Bacchis and the young men they make a pretty night of it, nearly emptying his cellar, and turning the house upside down. Early next morning Chremes, who has a strong head for an old man, goes to meet his friend Menedemus as he comes out to his work, and informs him of his son’s return. He advises him to be cautious in receiving him, tells him what sort of a life he has to expect, and recommends him to do any thing rather than openly encourage his son in such debauchery. Menedemus begs him to do any thing he can to bring about a reunion with his son, even if it be to encourage the young man and Syrus to cheat him in any imaginable way. Chremes enters into the plan: and encourages Syrus to devise some scheme for making Menedemus supply Clinia with the means of indulgence. Syrus has already some such scheme on foot; but it is to be directed against Chremes, for he has promised Bacchis ten minae for her share in the night’s amusements, and intends to get it out of his master. So he at once explains to his master a plausible scheme that he has, namely, to induce Menedemus to buy Antiphila from Bacchis, to whom she has been left in pawn by Philtere, on the representation that she is a captive from Caria whom her friends are sure to ransom very handsomely. Meanwhile Sostrata has discovered, through the medium of the aforesaid ring, that Antiphila is her own daughter. This disconcerts Syrus, who now springs a new mine; he sends Bacchis off to Menedemus’ house, and explains to Chremes that the only way to deceive Menedemus now, is to pretend that she is Clitipho’s mistress, and at the same time to get Clinia to profess an attachment to Antiphila, and desire his father to demand her in marriage, for then the old man would have to supply him with money for the marriage, which of course would go to his mistress Bacchis. At the same time Chremes is persuaded to release his daughter from her pledge to Bacchis; and the money is given to Clitipho to carry to Bacchis for the purpose forsooth of more fully persuading Menedemus that she is his mistress. At this point the dénouement takes place. Clitipho acts his part of Bacchis’ lover a little too well, and all the circumstances are discovered by Menedemus, who proceeds to inform Chremes of the real state of the case. Now the two old men change places, Chremes is enraged beyond measure at having been made the dupe of his dissolute son, and Menedemus has to urge upon him the same maxims of forbearance which Chremes had used to him. Clitipho has to undergo a complete humiliation; but is ultimately received into favour by his father upon his promising to settle and lead a respectable life.
This play is remarkable for a supposed irregularity in its construction, which has made it the subject of an animated controversy among advocates of the Unities. It is clear that the opening scene of the play is laid at evening, when Menedemus is just finishing his day’s work. The Third Act commences with the following morning, and in the interval the supper at Chremes’ house takes place. This in itself, though an exception to the general arrangement of Terence’s plays, is not a very important matter. The theory of the Unities is not to be received as an absolute law for the Drama: and there is nothing in this case which is not abundantly justified by many other instances. Upon this point turns a theory which was first mooted by Scaliger, and afterwards maintained by Madame Dacier,—that this play was acted in two portions: the first two Acts at night, after sunset; and the three remaining Acts the next morning at break of day; the interval between the two parts being taken up with the supper at Chremes’ house. This idea proceeds entirely upon the supposed necessity of filling up the interval between the Second and Third Acts; and is, as far as we are informed, entirely gratuitous. Colman has shown the absurdity of the idea very well in his remarks on this subject. Any one who considers that the Roman Drama was performed in the open air, will at once see the improbability of such a mode of representation. The Roman Amphitheatre was at any time a disadvantageous arena for the Drama. What must have been the success of a play, acted partly at night-fall, partly before breakfast next morning? Nothing but a devotion to the Unities could have led to such an idea; and it will be dismissed without any further discussion, now that a more artistic idea of Dramatic Unity is generally recognized.
HEAUTONTIMORUMENOS. ACTA LUDIS MEGALENSIBUS, L. CORNELIO LENTULO L. VALERIO FLACCO AEDILIBUS CURULIBUS. EGERUNT L. AMBIVIUS TURPIO ET L. ATTILIUS PRAENESTINUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII. GRAECA EST MENANDRU. ACTA PRIMUM TIBIIS IMPARIBUS; DEINDE DUABUS DEXTRIS. ACTA III. EDITA M. IUVENTIO ET T. SEMPRONIO COSS.
Actus prologue, scaena pr
PROLOGUS
1NE cui sit vestrum mirum, cur partes seni
Poeta dederit quae sunt adolescentium,
Id primum dicam: deinde quod veni eloquar.
Ex integra Graeca integram comoediam
5Hodie sum acturus Heautontimorumenon;
Duplex quae ex argumento facta est simplici.
Novam esse ostendi, et quae esset: nunc qui scripserit,
Et cuia Graeca sit, ni partem maximam
Existimarem scire vestrum, id dicerem.
10Nunc, quamobrem has partes didicerim, paucis dabo.
Oratorem voluit esse me, non prologum.
Vestrum iudicium fecit; me actorem dedit.
Sed hic actor tantum poterit a facundia,
Quantum ille potuit cogitare commode
15Qui orationem hanc scripsit quam dicturus sum.
Nam quod rumores distulerunt malevoli,
Multas contaminasse Graecas dum facit
Paucas Latinas; factum hic esse id non negat,
Neque se pigere: et deinde facturum autumat.
20Habet bonorum exemplum, quo exemplo sibi
Licere id facere quod illi fecerunt putat.
Tum quod malevolus vetus poeta dictitat,
Repente ad studium hunc se applicasse musicum,
Amicum ingenio fretum, haud natura sua;
25Arbitrium vestrum, vestra existimatio
Valebit; quamobrem omnes vos oratos volo,
Ne plus iniquum possit quam aequum oratio.
Facite aequi sitis: date crescendi copiam
Novarum qui spectandi faciunt copiam
30Sine vitiis; ne ille pro se dictum existimet,
Qui nuper fecit servo currenti in via
Decesse populum. Cur insano serviat?
De illius peccatis plura dicet cum dabit
Alias novas, nisi finem maledictis facit.
35Adeste aequo animo; date potestatem mihi
Statariam agere ut liceat per silentium;
Ne semper servus currens, iratus senex,
Edax parasitus, sycophanta autem impudens,
Avarus leno, assidue agendi sint mihi,
40Clamore summo, cum labore maximo.
Mea causa causam hanc iustam esse animum inducite,
Ut aliqua pars laboris minuatur mihi.
Nam nunc novas qui scribunt nihil parcunt seni:
Si qua laboriosa est, ad me curritur;
45Sin lenis est, ad alium defertur gregem.
In hac est pura oratio. Experimini
In utramque partem ingenium quid possit meum.
Si nunquam avare pretium statui arti meae,
Et eum esse quaestum in animum induxi maximum,
50Quam maxime servire vestris commodis;
Exemplum statuite in me, ut adolescentuli
Vobis placere studeant potius quam sibi.
Actus I, scaena 1
(CHREMES. MENEDEMUS.)
CHREMES
Quanquam haec inter nos nupera notitia admodum est,
Inde adeo quod agrum in proximo hic mercatus es,
55Nec rei fere sane amplius quicquam fuit;
Tamen vel virtus tua me, vel vicinitas,
Quod ego in propinqua parte amicitiae puto,
Facit ut te audacter moneam et familiariter,
Quod mihi videre praeter aetatem tuam
60Facere, et praeter quam res te adhortatur tua.
Nam proh Deum atque hominum fidem, quid vis tibi?
Quid quaeris? annos sexaginta natus es,
Aut plus eo ut coniicio: agrum in his regionibus
Meliorem, neque preti maioris, nemo habet;
65Servos complures: proinde quasi nemo siet,
Ita tute attente illorum officia fungere.
Nunquam tam mane egredior, neque tam vesperi
Domum revertor, quin te in fundo conspicer
Fodere, aut arare, aut aliquid ferre. Denique
70Nullum remittis tempus, neque te respicis.
Haec non voluptati tibi esse satis certo scio.
At enim dices, Quantum hic operis fiat, poenitet.
Quod in opere faciendo operae consumis tuae,
Si sumas in illis exercendis, plus agas.
MENEDEMUS
75Chreme, tantumne est ab re tua oti tibi
Aliena ut cures, eaque nihil quae ad te attinent?
CHREMES
Homo sum: humani nihil a me alienum puto.
Vel me monere hoc, vel percontari puta.
Rectum est? ego ut faciam: non est? te ut deterream.
MENEDEMUS
80Mihi sic est usus: tibi ut opus facto est, face.
CHREMES
An cuiquam est usus homini se ut cruciet?
MENEDEMUS
Mihi.
CHREMES
Si quid laboris est, nollem: sed quid istuc mali est,
Quaeso? quid de te tantum meruisti?
MENEDEMUS
Eheu!
CHREMES
Ne lacrima: atque istuc quicquid est fac me ut sciam:
85Ne retice: ne verere: crede, inquam, mihi,
Aut consolando, aut consilio, aut re iuvero.
MENEDEMUS
Scire hoc vis?
CHREMES
Hac quidem causa qua dixi tibi.
MENEDEMUS
Dicetur.
CHREMES
At istos rastros interea tamen
Appone: ne labora.
MENEDEMUS
Minime.
CHREMES
Quam rem agis?
MENEDEMUS
90Sine me vacivum tempus ne quod dem mihi
Laboris.
CHREMES
Non sinam, inquam.
MENEDEMUS
Ah, non aequum facis.
CHREMES
Hui, tam graves hos, quaeso?
MENEDEMUS
Sic meritum est meum.
CHREMES
Nunc loquere.
MENEDEMUS
Filium unicum adolescentulum
Habeo: ah, quid dixi habere me? immo habui, Chreme:
95Nunc habeam necne incertum est.
CHREMES
Quid ita istuc?
MENEDEMUS
Scies.
Est e Corintho hic advena anus paupercula:
Eius filiam ille amare coepit perdite,
Prope iam ut pro uxore haberet: haec clam me omnia.
Ubi rem rescivi coepi non humanitus,
100Neque ut animum decuit aegrotum adolescentuli,
Tractare; sed vi, et via pervulgata patrum.
Quotidie accusabam. Hem, tibine haec diutius
Licere speras facere me vivo patre,
Amicam ut habeas prope iam in uxoris loco?
105Erras, si id credis, et me ignoras, Clinia.
Ego te meum esse dici tantisper volo,
Dum, quod te dignum est, facies: sed si id non facis,
Ego quod me in te sit facere dignum invenero.
Nulla adeo ex re istuc fit nisi ex nimio otio.
110Ego istuc aetatis non amori operam dabam,
Sed in Asiam hinc abii propter pauperiem; atque ibi
Simul rem, et belli gloriam armis repperi.
Postremo adeo res rediit: adolescentulus,
Saepe eadem et graviter audiendo victus est,
115Et aetate putavit me et benevolentia
Plus scire et providere quam se ipsum sibi.
In Asiam ad regem militatum abiit, Chreme.
CHREMES
Quid ais?
MENEDEMUS
Clam me profectus, menses tres abest.
CHREMES
Ambo accusandi; etsi illud inceptum tamen
120Animi est pudentis signum, et non instrenui.
MENEDEMUS
Ubi comperi ex iis qui ei fuere conscii,
Domum revertor moestus, atque animo fere
Perturbato, atque incerto prae aegritudine:
Assido; accurrunt servi, soccos detrahunt;
125Video alios festinare, lectos sternere,
Coenam apparare: pro se quisque sedulo
Faciebat quo illam mihi lenirent miseriam.
Ubi video haec, coepi cogitare: Hem! tot mea
Solius solliciti sint causa, ut me unum expleant?
130Ancillae tot me vestiant? sumtus domi
Tantos ego solus faciam? sed gnatum unicum,
Quem pariter uti his decuit, aut etiam amplius,
Quod illa aetas magis ad haec utenda idonea est,
Eum ego hinc eieci miserum iniustitia mea.
135Malo quidem me dignum quovis deputem,
Si id faciam: nam usque dum ille vitam illam colet
Inopem, carens patria ob meas iniurias,
Interea usque illi de me supplicium dabo,
Laborans, quaerens, parcens, illi serviens.
140Ita facio prorsus: nihil relinquo in aedibus
Nec vas, nec vestimentum: conrasi omnia,
Ancillas, servos, nisi eos qui opere rustico
Faciundo facile sumtum exercerent suum:
Omnes produxi ac vendidi: inscripsi ilico
145Aedes mercede; quasi talenta ad quindecim
Coegi; agrum hunc mercatus sum; hic me exerceo.
Decrevi tantisper me minus iniuriae,
Chreme, meo gnato facere dum fiam miser;
Nec fas esse ulla me voluptate hic frui,
150Nisi ubi ille huc salvus redierit meus particeps.
CHREMES
Ingenio te esse in liberos leni puto,
Et illum obsequentem si quis recte aut commode
Tractaret. Verum nec tu illum satis noveras,
Nec te ille: hocque fit ubi non vere vivitur.
155Tu illum numquam ostendisti quanti penderes,
Nec tibi ille est credere ausus quae est aequum patri;
Quod si esset factum haec numquam evenissent tibi.
MENEDEMUS
Ita res est, fateor: peccatum a me maximum est.
CHREMES
Menedeme, at porro recte spero, et illum tibi
160Salvum affuturum esse hic confido propediem.
MENEDEMUS
Utinam ita Di faxint.
CHREMES
Facient: nunc, si commodum est,
Dionysia hic sunt; hodie apud me sis volo.
MENEDEMUS
Non possum.
CHREMES
Cur non? quaeso, tandem aliquantulum
Tibi parce: idem absens facere te hoc vult filius.
MENEDEMUS
165Non convenit qui illum ad laborem impulerim
Nunc me ipsum fugere.
CHREMES
Sicine est sententia?
MENEDEMUS
Sic.
CHREMES
Bene vale.
MENEDEMUS
Et tu.
CHREMES
Lacrimas excussit mihi,
Miseretque me eius. Sed, ut diei tempus est,
Monere oportet me hunc vicinum Phaniam,
170Ad coenam ut veniat. Ibo, visam si domi est.
Nihil opus fuit monitore: iam dudum domi
Praesto apud me esse aiunt: egomet convivas moror.
Ibo adeo hinc intro: sed quid crepuerunt fores
Hinc a me? quisnam egreditur? huc concessero.
Actus I, scaena 2
(CLITIPHO. CHREMES.)
CLITIPHO
175Nihil adhuc est quod vereare, Clinia: haudquaquam etiam cessant:
Et illam simul cum nuntio tibi hic ego affuturam hodie scio:
Proin tu sollicitudinem istam falsam quae te excruciat mittas.
CHREMES
Quicum loquitur filius?
CLITIPHO
Pater adest quem volui: adibo. Pater, opportune advenis.
CHREMES
180Quid id est?
CLITIPHO
Hunc Menedemum nostin nostrum vicinum?
CHREMES
Probe.
CLITIPHO
Huic filium scis esse?
CHREMES
Audivi esse in Asia.
CLITIPHO
Non est, pater:
Apud nos est.
CHREMES
Quid ais?
CLITIPHO
Advenientem, e navi egredientem, ilico
Adduxi ad coenam: nam mihi magna cum eo iam inde usque a pueritia
Fuit semper familiaritas.
CHREMES
Voluptatem magnam nuntias.
185Quam vellem Menedemum invitatum ut nobiscum esset hodie amplius;
Ut hanc laetitiam nec opinanti primus ei obiicerem domi:
Atque etiam nunc tempus est.
CLITIPHO
Cave faxis: non opus est, pater.
CHREMES
Quapropter?
CLITIPHO
Quia enim incertum est etiam, quid se faciat. Modo venit;
Timet omnia, patris iram et animum amicae se erga ut siet suae:
190Eam misere amat: propter eam haec turba atque abitio evenit.
CHREMES
Scio.
CLITIPHO
Nunc servulum ad eam in urbem misit, et ego nostrum una Syrum.
CHREMES
Quid narrat?
CLITIPHO
Quid ille? miserum se esse.
CHREMES
Miserum? quem minus crederes?
Quid reliqui est quin habeat quae quidem in homine dicuntur bona;
Parentes, patriam incolumem, amicos, genus, cognatos, divitias?
195Atque haec perinde sunt ut illius animus qui ea possidet:
Qui uti scit ei bona; illi qui non utitur recte mala.
CLITIPHO
Immo ille fuit senex importunus semper: et nunc nihil magis
Vereor quam ne quid in illum iratus plus satis faxit, pater.
CHREMES
Illene? sed reprimam me: nam in metu esse hunc illi est utile.
CLITIPHO
200Quid tute tecum?
CHREMES
Dicam: ut ut erat, mansum tamen oportuit.
Fortasse aliquantum iniquior erat praeter eius libidinem:
Pateretur; nam quem ferret, si parentem non ferret suum?
Huncine erat aequum ex illius more, an illum ex huius vivere?
Et quod illum insimulat durum, id non est: nam parentum iniuriae
205Uniusmodi sunt ferme, paulo qui est homo tolerabilis.
Scortari crebro nolunt; nolunt crebro convivarier:
Praebent exigue sumtum: atque haec sunt tamen ad virtutem omnia.
Verum ubi animus semel se cupiditate devinxit mala,
Necesse est, Clitipho, consilia consequi consimilia: hoc
210Scitum est; periculum ex aliis facere, tibi quod ex usu siet.
CLITIPHO
Ita credo.
CHREMES
Ego ibo hinc intro, ut videam nobis quid coenae siet.
Tu, ut tempus est diei, vide sis ne quo hinc abeas longius.
Actus II, scaena 1
(CLITIPHO.)
CLITIPHO
Quam iniqui sunt patres in omnes adolescentes iudices,
Qui aequum esse censent nos iam a pueris ilico nasci senes,
215Neque illarum affines esse rerum quas fert adolescentia.
Ex sua libidine moderantur, nunc quae est, non quae olim fuit.
Mihi si unquam filius erit, nae ille facili me utetur patre;
Nam et cognoscendi et ignoscendi dabitur peccati locus;
Non ut meus, qui mihi per alium ostendit suam sententiam.
220Perii! is mihi, ubi adbibit plus paulo, sua quae narrat facinora!
Nunc ait, Periculum ex aliis facito, tibi quod ex usu siet:
Astutus: nae ille haud scit quam mihi nunc surdo narret fabulam.
Magis nunc me amicae dicta stimulant: Da mihi, atque affer mihi;
Cui quid respondeam nihil habeo; neque me quisquam est miserior:
225Nam hic Clinia, etsi is quoque suarum rerum satagit, attamen
Habet bene ac pudice eductam, ignaram artis meretriciae.
Mea est potens, procax, magnifica, sumtuosa, nobilis.
Tum quod dem ei recte est; nam, nihil esse mihi, religio est dicere.
Hoc ego mali non pridem inveni; neque etiamdum scit pater.
Actus II, scaena 2
(CLINIA. CLITIPHO.)
CLINIA
230Si mihi secundae res de amore meo essent, iamdudum, scio,
Venissent: sed vereor ne mulier me absente hic corrupta sit.
Concurrunt multae opiniones quae mihi animum exaugeant;
Occasio, locus, aetas, mater cuius sub imperio est mala;
Cui nihil iam praeter pretium dulce est.
CLITIPHO
Clinia.
CLINIA
Hei misero mihi!
CLITIPHO
235Etiam caves ne videat forte hinc te a patre aliquis exiens?
CLINIA
Faciam: sed nescio quid profecto mihi animus praesagit mali.
CLITIPHO
Pergin istuc prius diiudicare quam scis quid veri siet?
CLINIA
Si nihil mali esset, iam hic adessent.
CLITIPHO
Iam aderunt.
CLINIA
Quando istuc erit?
CLITIPHO
Non cogitas hinc longule esse? et nosti mores mulierum:
240Dum moliuntur, dum conantur, annus est.
CLINIA
O Clitipho,
Timeo.
CLITIPHO
Respira: eccum Dromonem cum Syro: una adsunt tibi.
Actus II, scaena 3
(SYRUS. DROMO. CLITIPHO. CLINIA.)
SYRUS
Ain tu?
DROMO
Sic est.
SYRUS
Verum interea dum sermones caedimus,
Illae sunt relictae.
CLITIPHO
Mulier tibi adest; audin, Clinia?
CLINIA
Ego vero audio nunc demum et video et valeo, Clitipho.
DROMO
245Minime mirum, adeo impeditae sunt: ancillarum gregem
Ducunt secum.
CLINIA
Perii. Unde illi sunt ancillae?
CLITIPHO
Men rogas?
SYRUS
Non oportuit relictas: portant quid rerum!
CLINIA
Hei mihi.
SYRUS
Aurum, vestem: et vesperascit, et non noverunt viam.
Factum a nobis stulte est: abidum tu, Dromo, illis obviam,
250Propera: quid stas?
CLINIA
Vae misero mihi, quanta de spe decidi!
CLITIPHO
Quid istuc? quae res te sollicitat autem?
CLINIA
Rogitas quid siet?
Viden tu ancillas, aurum, vestem? quam ego cum una ancillula
Hic reliqui. Unde ea esse censes?
CLITIPHO
Vah! nunc demum intelligo.
SYRUS
Di boni, quid turbae est? aedes nostrae vix capient, scio.
255Quid comedent? quid ebibent? quid sene erit nostro miserius?
Sed video eccos quos volebam.
CLINIA
O Iupiter, ubinam est fides?
Dum ego propter te errans patria careo demens, tu interea loci
Conlocupletasti te, Antiphila; et me in his deseruisti malis;
Propter quam in summa infamia sum, et meo patri minus obsequens;
260Cuius nunc pudet me et miseret, qui harum mores cantabat mihi
Monuisse frustra; neque potuisse unquam ab hac me expellere;
Quod tamen nunc faciam: tum quum gratum mihi esse potuit nolui.
Nemo est miserior me.
SYRUS
Hic de nostris verbis errat videlicet
Quae hic sumus locuti. Clinia, aliter tuum amorem atque est accipis:
265Nam et vita est eadem, et animus te erga idem ac fuit;
Quantum ex ipsa re coniecturam cepimus.
CLINIA
Quid est, obsecro? nam mihi nunc nihil rerum omnium est
Quod malim quam me hoc falso suspicarier.
SYRUS
Hoc primum, ut ne quid huius rerum ignores; anus
270Quae est dicta mater esse ei antehac non fuit:
Ea obiit mortem: hoc ipsa in itinere alterae
Dum narrat forte audivi.
CLITIPHO
Quaenam est altera?
SYRUS
Mane: hoc quod coepi primum enarrem, Clitipho:
Post istuc veniam.
CLITIPHO
Propera.
SYRUS
Iam primum omnium,
275Ubi ventum ad aedes est, Dromo pultat fores:
Anus quaedam prodit: haec ubi aperuit ostium,
Continuo hic se coniecit intro: ego consequor.
Anus foribus obdit pessulum; ad lanam redit.
Hinc sciri potuit, aut nusquam alibi, Clinia,
280Quo studio vitam suam te absente exegerit,
Ubi de improviso interventum est mulieri:
Nam ea res dedit tum existimandi copiam
Quotidianae vitae consuetudinem,
Quae cuiusque ingenium ut sit declarat maxime:
285Texentem telam studiose ipsam offendimus,
Mediocriter vestitam veste lugubri,
Eius anuis causa, opinor, quae erat mortua;
Sine auro, tum ornatam ita uti quae ornantur sibi;
Nulla mala re esse expolitam muliebri;
290Capillus passus, prolixus, circum caput
Reiectus negligenter: pax.
CLINIA
Syre mi, obsecro,
Ne me in laetitiam frustra coniicias.
SYRUS
Anus
Subtemen nebat: praeterea una ancillula
Erat; ea texebat una, pannis obsita,
295Neglecta, immunda illuvie.
CLITIPHO
Si haec sunt, Clinia,
Vera, ita uti credo, quis te est fortunatior?
Scin tu hanc quam dicit sordidatam et sordidam?
Magnum hoc quoque signum est dominam esse extra noxiam,
Quum eius tam negliguntur internuntii:
300Nam disciplina est eisdem munerarier
Ancillas primum ad dominas qui affectant viam.
CLINIA
Perge, obsecro te, et cave ne falsam gratiam
Studeas inire. Quid ait, ubi me nominas?
SYRUS
Ubi dicimus redisse te, et rogare uti
305Veniret ad te, mulier telam deserit
Continuo, et lacrimis opplet os totum sibi, ut
Facile scires desiderio id fieri tuo.
CLINIA
Prae gaudio, ita me Di ament, ubi sim nescio:
Ita timui.
CLITIPHO
At ego nihil esse scibam, Clinia.
310Agedum vicissim, Syre, dic quae illa est altera?
SYRUS
Adducimus tuam Bacchidem.
CLITIPHO
Hem, quid? Bacchidem?
Eho sceleste, quo illam ducis?
SYRUS
Quo ego illam? ad nos scilicet.
CLITIPHO
Ad patremne?
SYRUS
Ad eum ipsum.
CLITIPHO
O hominis impudentem audaciam!
SYRUS
Heus tu,
Non fit sine periclo facinus magnum et memorabile.
CLITIPHO
315Hoc vide: in mea vita tu tibi laudem is quaesitum, scelus;
Ubi si paululum modo quid te fugerit, ego perierim.
Quid illo facias?
SYRUS
At enim.
CLITIPHO
Quid enim?
SYRUS
Si sinas, dicam.
CLINIA
Sine.
CLITIPHO
Sino.
SYRUS
Ita res est haec nunc, quasi cum.—
CLITIPHO
Quas, malum, ambages mihi
Narrare occipit?
CLINIA
Syre, verum hic dicit; mitte: ad rem redi.
SYRUS
320Enimvero reticere nequeo: multimodis iniurius,
Clitipho, es; neque ferri potis est.
CLINIA
Audiendum hercle est: tace.
SYRUS
Vis amare; vis potiri; vis quod des illi effici:
Tuum esse in potiendo periclum non vis: haud stulte sapis;
Siquidem id sapere est, velle te id quod non potest contingere:
325Aut haec cum illis sunt habenda, aut illa cum his mittenda sunt.
Harum duarum conditionum nunc utram malis vide;
Etsi consilium quod cepi rectum esse et tutum scio:
Nam apud patrem tua amica tecum sine metu ut sit copia est.
Tum quod illi argentum es pollicitus eadem hac inveniam via;
330Quod ut efficerem orando surdas iam aures reddideras mihi.
Quid aliud tibi vis?
CLITIPHO
Siquidem hoc fit.
SYRUS
Siquidem. Experiundo scies.
CLITIPHO
Age, age, cedo istuc tuum consilium: quid id est?
SYRUS
Adsimulabimus
Tuam amicam huius esse.
CLITIPHO
Pulchre: cedo quid hic faciet sua?
An ea quoque dicetur huius, si una haec dedecori est parum?
SYRUS
335Immo ad tuam matrem abducetur.
CLITIPHO
Quid eo?
SYRUS
Longum est, Clitipho,
Si tibi narrem. Quamobrem id faciam vera causa est.
CLITIPHO
Fabulae!
Nihil satis firmi video quamobrem accipere hunc mihi expediat metum.
SYRUS
Mane. Habeo aliud, si istud metuis; quod ambo confiteamini
Sine periclo esse.
CLITIPHO
Huiusmodi, obsecro, aliquid reperi.
SYRUS
Maxime.
340Ibo obviam hinc: dicam ut revertantur domum.
CLITIPHO
Hem!
Quid dixti?
SYRUS
Ademtum tibi iam faxo omnem metum,
In aurem utramvis otiose ut dormias.
CLITIPHO
Quid ago nunc?
CLINIA
Tune? quod boni est—
CLITIPHO
Syre, dic modo
Verum.
SYRUS
Age modo, hodie sero ac nequicquam voles.
CLINIA
345Datur: fruare dum licet, nam nescias—
CLITIPHO
Syre, inquam.
SYRUS
Perge porro; tamen istuc ago.
Eius sit potestas posthac an nunquam tibi.
CLITIPHO
Verum hercle istuc est. Syre, Syre inquam, heus, heus, Syre.
SYRUS
Concaluit: quid vis?
CLITIPHO
Redi, redi.
SYRUS
Adsum: dic quid est?
350Iam hoc quoque negabis tibi placere?
CLITIPHO
Immo, Syre,
Et me, et meum amorem, et famam permitto tibi.
Tu es iudex: ne quid accusandus sis vide.
SYRUS
Ridiculum est te istuc me admonere, Clitipho;
Quasi istic minor mea res agatur quam tua.
355Hic si quid nobis forte adversi evenerit,
Tibi erunt parata verba, huic homini verbera;
Quapropter haec res neutiquam neglectu est mihi.
Sed istunc exora ut suam esse assimulet.
CLINIA
Scilicet
Facturum me esse: in eum iam res rediit locum
360Ut sit necessus.
CLITIPHO
Amo te merito, Clinia.
CLINIA
Verum illa ne quid titubet.
SYRUS
Perdocta est probe.
CLITIPHO
At hoc demiror, qui tam facile potueris
Persuadere illi quae solet quos spernere!
SYRUS
In tempore ad eam veni, quod rerum omnium est
365Primum: nam quendam misere offendi militem
Eius noctem orantem: haec arte tractabat virum,
Ut illius animum cupidum inopia incenderet;
Eademque ut esset apud te hoc quam gratissimum.
Sed heus tu, vide sis ne quid imprudens ruas:
370Patrem novisti ad has res quam sit perspicax:
Ego te autem novi quam esse soleas impotens:
Inversa verba, eversas cervices tuas,
Gemitus, screatus, tussis, risus abstine.
CLITIPHO
Laudabis.
SYRUS
Vide sis.
CLITIPHO
Tutemet mirabere.
SYRUS
375Sed quam cito sunt consecutae mulieres!
CLITIPHO
Ubi sunt? cur retines?
SYRUS
Iam nunc haec non est tua.
CLITIPHO
Scio; apud patrem: at nunc interim.
SYRUS
Nihilo magis.
CLITIPHO
Sine.
SYRUS
Non sinam, inquam.
CLITIPHO
Quaeso, paulisper.
SYRUS
Veto.
CLITIPHO
Saltem salutare.
SYRUS
Abeas, si sapis.
CLITIPHO
Eo.
380Quid istic?
SYRUS
Manebit.
CLITIPHO
O hominem felicem!
SYRUS
Ambula.
Actus II, scaena 4
(BACCHIS. ANTIPHILA. CLINIA. SYRUS.)
BACCHIS
Edepol te, mea Antiphila, laudo et fortunatam iudico,
Id quum studuisti, isti formae ut mores consimiles forent:
Minimeque, ita me Di ament, miror, si te sibi quisque expetit.
Nam mihi quale ingenium haberes fuit indicio oratio.
385Et quum egomet nunc mecum in animo vitam tuam considero,
Omniumque adeo vestrarum vulgus quae abs se segregant;
Et vos esse istiusmodi, et nos non esse, haud mirabile est.
Nam expedit bonas esse vobis: nos quibuscum est res non sinunt.
Quippe forma impulsi nostra nos amatores colunt:
390Haec ubi immutata est, illi suum animum alio conferunt.
Nisi si prospectum interea aliquid est, desertae vivimus.
Vobis cum uno semel ubi aetatem agere decretum est viro,
Cuius mos maxime est consimilis vostrum, hi se ad vos applicant.
Hoc beneficio utrique ab utrisque vero devincimini,
395Ut numquam ulla amori vestro incidere possit calamitas.
ANTIPHILA
Nescio alias: me quidem semper scio fecisse sedulo
Ut ex illius commodo meum compararem commodum.
CLINIA
Ah!
Ergo, mea Antiphila, tu nunc sola reducem me in patriam facis:
Nam, dum abs te absum, omnes mihi labores fuere quos cepi leves
400Praeterquam tui carendum quod erat.
SYRUS
Credo.
CLINIA
Syre, vix suffero.
Hocine me miserum non licere meo modo ingenium frui?
SYRUS
Immo, ut patrem tuum vidi esse habitum, diu etiam duras dabit.
BACCHIS
Quisnam hic adolescens est qui intuitur nos?
ANTIPHILA
Ah, retine me, obsecro.
BACCHIS
Amabo, quid tibi est?
ANTIPHILA
Disperii, perii misera.
BACCHIS
Quid stupes,
405Antiphila?
ANTIPHILA
Videon Cliniam an non?
BACCHIS
Quem vides?
CLINIA
Salve, anime mi.
ANTIPHILA
O mi exspectate, salve.
CLINIA
Ut vales?
ANTIPHILA
Salvum advenisse gaudeo.
CLINIA
Teneone te,
Antiphila, maxime animo exoptata meo?
SYRUS
Ite intro: nam vos iamdudum exspectat senex.
Actus III, scaena 1
(CHREMES. MENEDEMUS.)
CHREMES
410Luciscit hoc iam: cesso pultare ostium
Vicini, primum ex me ut sciat sibi filium
Redisse? etsi adolescentem hoc nolle intelligo.
Verum quum videam miserum hunc tam excruciarier
Eius abitu, celem tam insperatum gaudium,
415Cum illi pericli nihil ex indicio siet?
Haud faciam: nam, quod potero, adiutabo senem;
Ita ut filium meum amico atque aequali suo
Video inservire, et socium esse in negotiis;
Nos quoque senes est aequum senibus obsequi.
MENEDEMUS
420Aut ego profecto ingenio egregie ad miserias
Natus sum: aut illud falsum est, quod vulgo audio
Dici, diem adimere aegritudinem hominibus:
Nam mihi quidem quotidie augescit magis
De filio aegritudo; et quanto diutius
425Abest, magis cupio tanto et magis desidero.
CHREMES
Sed ipsum foras egressum video: ibo, alloquar.
Menedeme, salve: nuntium apporto tibi,
Cuius maxime te fieri participem cupis.
MENEDEMUS
Numquidnam de gnato meo audisti, Chreme?
CHREMES
430Valet atque vivit.
MENEDEMUS
Ubinam est, quaeso?
CHREMES
Apud me domi.
MENEDEMUS
Meus gnatus?
CHREMES
Sic est.
MENEDEMUS
Venit?
CHREMES
Certe.
MENEDEMUS
Clinia
Meus venit?
CHREMES
Dixi.
MENEDEMUS
Eamus: duc me ad eum, obsecro.
CHREMES
Non vult te scire se redisse etiam, et tuum
Conspectum fugitat, propter peccatum; tum hoc timet,
435Ne tua duritia antiqua illa etiam adaucta sit.
MENEDEMUS
Non tu ei dixisti ut essem?
CHREMES
Non.
MENEDEMUS
Quamobrem, Chreme?
CHREMES
Quia pessime istoc in te atque in illum consulis,
Si te tam leni et victo animo esse ostenderis.
MENEDEMUS
Non possum: satis iam satis pater durus fui.
CHREMES
Ah!
440Vehemens in utramque partem, Menedeme, es nimis,
Aut largitate nimia, aut parsimonia.
In eandem fraudem ex hac re atque ex illa incides.
Primum; olim potius quam paterere filium
Commetare ad mulierculam, quae paululo
445Tum erat contenta, cuique erant grata omnia,
Proterruisti hinc: ea coacta ingratiis
Postilla coepit victum vulgo quaerere.
Nunc cum sine magno intertrimento non potest
Haberi, quidvis dare cupis: nam ut tu scias
450Quam ea nunc instructa pulchre ad perniciem siet,
Primum, iam ancillas secum adduxit plus decem,
Oneratas veste atque auro. Satrapes si siet
Amator, nunquam sufferre eius sumtus queat;
Nedum tu possis.
MENEDEMUS
Estne ea intus?
CHREMES
Sit rogas?
455Sensi: namque ei unam coenam atque eius comitibus
Dedi; quod si iterum mihi sit danda, actum siet.
Nam ut alia omittam, pytissando modo mihi
Quid vini absumsit! Sic hoc, dicens; Asperum,
Pater, hoc est; aliud lenius sodes vide.
460Relevi dolia omnia, omnes serias;
Omnes sollicitos habui: atque haec una nox.
Quid te futurum censes quem assidue exedent?
Sic me Di amabunt, ut me tuarum miseritum est,
Menedeme, fortunarum.
MENEDEMUS
Faciat quod libet:
465Sumat, consumat, perdat, decretum est pati,
Dum illum modo habeam mecum.
CHREMES
Si certum est tibi
Sic facere, illud permagni referre arbitror,
Ut ne cientem sentiat te id sibi dare.
MENEDEMUS
Quid faciam?
CHREMES
Quidvis potius quam quod cogitas:
470Per alium quemvis ut des; falli te sinas
Technis per servulum; etsi subsensi id quoque,
Illos ibi esse et id agere inter se clanculum.
Syrus cum illo vestro consusurrat; conferunt
Consilia ad adolescentes: et tibi perdere
475Talentum hoc pacto satius est quam illo minam.
Non nunc pecunia agitur; sed illud, quomodo
Minimo periclo id demus adolescentulo.
Nam si semel tuum animum ille intellexerit,
Prius proditurum te tuam vitam, et prius
480Pecuniam omnem, quam abs te amittas filium; hui,
Quantam fenestram ad nequitiam patefeceris!
Tibi autem porro ut non sit suave vivere:
Nam deteriores omnes sumus licentia.
Quodcunque inciderit in mentem volet: neque id
485Putabit, pravum siet an rectum quod petet.
Tu rem perire et ipsum non poteris pati.
Dare denegaris; ibit ad illud ilico,
Quo maxime apud te se valere sentiet:
Abiturum se abs te esse ilico minabitur.
MENEDEMUS
490Videre verum, atque ita uti res est, dicere.
CHREMES
Somnum hercle ego hac nocte oculis non vidi meis,
Dum id quaero tibi qui filium restituerem.
MENEDEMUS
Cedo dextram: porro te idem oro ut facias, Chreme.
CHREMES
Paratus sum.
MENEDEMUS
Scin quid nunc facere te volo?
CHREMES
495Dic.
MENEDEMUS
Quod sensisti illos me incipere fallere.
Id ut maturent facere: cupio illi dare
Quod vult: cupio iam videre.
CHREMES
Operam dabo.
Paulum negoti mihi obstat: Simus et Crito
Vicini nostri hic ambigunt de finibus:
500Me cepere arbitrum: ibo ac dicam, ut dixeram
Operam daturum me, hodie non posse his dare.
Continuo hic adero.
MENEDEMUS
Ita quaeso. Di vestram fidem!
Ita comparatam esse hominum naturam omnium,
Aliena ut melius videant et diiudicent
505Quam sua? an eo fit quia in re nostra aut gaudio
Sumus praepediti nimio aut aegritudine?
Hic mihi quanto nunc plus sapit quam egomet mihi!
CHREMES
Dissolvi me otiosus operam ut tibi darem.
Syrus est prehendendus, atque adhortandus mihi.
510A me nescio quis exit: concede hinc domum,
Ne nos inter nos congruere sentiant.
Actus III, scaena 2
(SYRUS. CHREMES.)
SYRUS
Hac illac circumcursa: inveniendum est tamen
Argentum: intendenda in senem est fallacia.
CHREMES
Num me fefellit hosce id struere? Videlicet
515[Quia] Cliniae ille servus tardiusculus est,
Idcirco huic nostro tradita est provincia.
SYRUS
Quis hic loquitur? Perii. Numnam haec audivit?
CHREMES
Syre.
SYRUS
Hem.
CHREMES
Quid tu istic?
SYRUS
Recte equidem: sed te miror, Chreme,
Tam mane qui heri tantum biberis.
CHREMES
Nihil nimis.
SYRUS
520Nihil narras? visa vero est, quod dici solet,
Aquilae senectus.
CHREMES
Heia.
SYRUS
Mulier commoda et
Faceta haec meretrix.
CHREMES
Sane, idem visa est mihi.
SYRUS
Et quidem hercle forma luculenta.
CHREMES
Sic satis.
SYRUS
Ita non ut olim; sed uti nunc, sane bona:
525Minimeque miror Clinia hanc si deperit.
Sed habet patrem quendam avidum, miserum, atque aridum,
Vicinum hunc: nostine? At quasi is non divitiis
Abundet, gnatus eius profugit inopia.
Scis esse factum ut dico?
CHREMES
Quid ego nesciam?
530Hominem pistrino dignum.
SYRUS
Quem?
CHREMES
Istunc servulum
Dico adolescentis.
SYRUS
Syre, tibi timui male.
CHREMES
Qui passus est id fieri.
SYRUS
Quid faceret?
CHREMES
Rogas?
Aliquid reperiret, fingeret fallacias,
Unde esset adolescenti amicae quod daret;
535Atque hunc difficilem invitum servaret senem.
SYRUS
Garris.
CHREMES
Haec facta ab illo oportebat, Syre.
SYRUS
Eho quaeso, laudas qui heros fallunt?
CHREMES
In loco
Ego vero laudo.
SYRUS
Recte sane.
CHREMES
Quippe quia
Magnarum saepe id remedium aegritudinum est.
540Huic iam mansisset unicus gnatus domi.
SYRUS
Iocone an serio illaec dicat, nescio;
Nisi mihi quidem addit animum, quo lubeat magis.
CHREMES
Et nunc quid exspectat, Syre? an dum hinc denuo
Abeat, cum tolerare huius sumtus non queat?
545Nonne ad senem aliquam fabricam fingit?
SYRUS
Stolidus est.
CHREMES
At te adiutare oportet adolescentuli
Causa.
SYRUS
Facile equidem facere possum, si iubes:
Etenim quo pacto id fieri soleat calleo.
CHREMES
Tanto hercle melior.
SYRUS
Non est mentiri meum.
CHREMES
550Fac ergo.
SYRUS
At heus tu, facitodum eadem haec memineris,
Si quid huius simile forte aliquando evenerit,
Ut sunt humana, tuus ut faciat filius.
CHREMES
Non usus veniet, spero.
SYRUS
Spero hercle ego quoque.
Neque eo nunc dico, quo quicquam illum senserim:
555Sed si quid, ne quid. Quae sit eius aetas vides.
Et nae ego te, si usus veniat, magnifice, Chreme,
Tractare possim.
CHREMES
De istoc, quum usus venerit,
Videbimus quid opus sit: nunc istuc age.
SYRUS
Nunquam commodius unquam herum audivi loqui,
560Nec quum male facerem crederem mihi impunius
Licere. Quisnam a nobis egreditur foras?
Actus III, scaena 3
(CHREMES. CLITIPHO. SYRUS.)
CHREMES
Quid istuc, quaeso? qui istic mos est, Clitipho? itane fieri oportet?
CLITIPHO
Quid ego feci?
CHREMES
Vidine ego te modo manum in sinum huic meretrici
Inserere?
SYRUS
Acta haec res est: perii.
CLITIPHO
Mene?
CHREMES
Hisce oculis; ne nega.
565Facis adeo indigne iniuriam illi, qui non abstineas manum:
Nam istaec quidem contumelia est,
Hominem amicum recipere ad te, atque eius amicam subagitare.
Vel heri in vino quam immodestus fuisti!
SYRUS
Factum.
CHREMES
Quam molestus!
Ut equidem, ita me Di ament, metui quid futurum denique esset.
570Novi ego amantium animum: advertunt graviter quae non censeas.
CLITIPHO
At mihi fides apud hunc est nihil me istius facturum, pater.
CHREMES
Esto: at certe concedas hinc aliquo ab ore eorum aliquantisper.
Multa fert libido: ea prohibet facere tua praesentia.
Ego de me facio coniecturam: nemo est meorum amicorum hodie
575Apud quem expromere omnia mea occulta, Clitipho, audeam;
Apud alium prohibet dignitas, apud alium ipsius facti pudet,
Ne ineptus, ne protervus videar; quod illum facere credito.
Sed nostrum est intelligere, utcumque atque ubicumque opus sit obsequi.
SYRUS
Quid istic narrat?
CLITIPHO
Perii.
SYRUS
Clitipho, haec ego praecipio tibi?
580Hominis frugi et temperantis functus es officium?
CLITIPHO
Tace sodes.
SYRUS
Recte sane.
CHREMES
Syre, pudet me.
SYRUS
Credo; neque id iniuria.
Quin mihi molestum est.
CLITIPHO
Pergis hercle?
SYRUS
Verum dico quod videtur.
CLITIPHO
Non accedam ad illos?
CHREMES
Eho quaeso, una accedendi via est?
SYRUS
Actum est: hic prius se indicarit quam ego argentum effecero.
585Chreme, vin tu homini stulto mihi auscultare?
CHREMES
Quid faciam?
SYRUS
Iube hunc
Abire hinc aliquo.
CLITIPHO
Quo hinc abeam ego?
SYRUS
Quo? quo libet: da illis locum.
Abi deambulatum.
CLITIPHO
Deambulatum quo?
SYRUS
Vah! quasi desit locus.
Abi sane istac, istorsum, quo vis.
CHREMES
Recte dicit: censeo.
CLITIPHO
Di te eradicent, Syre, qui me hinc extrudis.
SYRUS
At
590Tu pol tibi istas posthac comprimito manus.
Censen vero? quid illum porro credis facturum, Chreme,
Nisi eum, quantum tibi opis Di dant, servas, castigas, mones?
CHREMES
Ego istuc curabo.
SYRUS
Atqui nunc, here, hic tibi asservandus est.
CHREMES
Fiet.
SYRUS
Si sapias: nam mihi iam minus minusque obtemperat.
CHREMES
595Quid tu? ecquid de illo quod dudum tecum egi egisti, Syre? aut
Repperisti, tibi quod placeat? an nondum etiam?
SYRUS
De fallacia
Dicis? st! inveni nuper quandam.
CHREMES
Frugi es: cedo, quid est?
SYRUS
Dicam: verum, ut aliud ex alio incidit.
CHREMES
Quidnam, Syre?
SYRUS
Pessima haec est meretrix.
CHREMES
Ita videtur.
SYRUS
Immo si scias.
600Vah, vide, quod inceptet facinus. Fuit quaedam anus Corinthia
Hic: huic drachmarum argenti haec mille dederat mutuum.
CHREMES
Quid tum?
SYRUS
Ea mortua est: reliquit filiam adolescentulam.
Ea relicta huic arrhaboni est pro illo argento.
CHREMES
Intelligo.
SYRUS
Hanc secum huc adduxit, ea quae est nunc apud uxorem tuam.
CHREMES
605Quid tum?
SYRUS
Cliniam orat sibi uti id nunc det; illam illi tamen
Post daturam. Mille nummum poscit.
CHREMES
Et poscit quidem?
SYRUS
Hui,
Dubium id est?
CHREMES
Ego sic putavi: quid nunc facere cogitas?
SYRUS
Egone? ad Menedemum ibo: dicam hanc esse captam ex Caria
Ditem et nobilem; si redimat, magnum inesse in ea lucrum.
CHREMES
610Erras.
SYRUS
Quid ita?
CHREMES
Pro Menedemo nunc tibi ego respondeo:
Non emo: quid ais?
SYRUS
Optata loquere.
CHREMES
Atqui non est opus.
SYRUS
Non opus est?
CHREMES
Non hercle vero.
SYRUS
Quid istuc? miror.
CHREMES
Iam scies.
Mane, mane: quid est quod tam a nobis graviter crepuerunt fores?
Actus IV, scaena 1
(SOSTRATA. CHREMES. NUTRIX. SYRUS.)
SOSTRATA
Nisi me animus fallit, hic profecto est annulus quem ego suspicor
615Is quicum exposita est gnata.
CHREMES
Quid volt sibi, Syre, haec oratio?
SOSTRATA
Quid est? isne tibi videtur?
NUTRIX
Dixi equidem ubi mihi ostendisti ilico
Eum esse.
SOSTRATA
At ut satis contemplata modo sis, mea nutrix.
NUTRIX
Satis.
SOSTRATA
Abi iam nunc intro, atque illa si iam laverit mihi nuntia:
Hic ego virum interea opperibor.
SYRUS
Te vult: videas, quid velit.
620Nescio quid tristis est: non temere est: metuo quid sit.
CHREMES
Quid siet?
Nae, ista hercle magno iam conatu magnas nugas dixerit.
SOSTRATA
Ehem mi vir.
CHREMES
Ehem mea uxor.
SOSTRATA
Te ipsum quaero.
CHREMES
Loquere quid velis.
SOSTRATA
Primum hoc te oro ne quid credas me adversum edictum tuum
Facere esse ausam.
CHREMES
Vin me istuc tibi, etsi incredibile est, credere?
625Credo.
SYRUS
Nescio quid peccati portet haec purgatio.
SOSTRATA
Meministin me esse gravidam, et mihi te maximopere dicere,
Si puellam parerem nolle tolli?
CHREMES
Scio quid feceris:
Sustulisti.
SYRUS
Sic est factum, domina, ergo herus damno auctus est.
SOSTRATA
Minime: sed erat hic Corinthia anus haud impura: ei dedi
630Exponendam.
CHREMES
O Iupiter, tantamne esse in animo inscitiam!
SOSTRATA
Perii: quid ego feci?
CHREMES
Rogitas?
SOSTRATA
Si peccavi, mi Chreme,
Insciens feci.
CHREMES
Id equidem ego si tu neges, certo scio
Te inscientem atque imprudentem dicere ac facere omnia:
Tot peccata in hac re ostendis: nam iam primum, si meum
635Imperium exsequi voluisses, interemtam oportuit;
Non simulare mortem verbis, re ipsa spem vitae dare.
At id omitto: misericordia, animus maternus: sino.
Quam bene vero abs te prospectum est! quid voluisti? cogita.
Nempe anui illi prodita abs te filia est planissime,
640Per te vel uti quaestum faceret, vel uti veniret palam.
Credo id cogitasti: Quidvis satis est dum vivat modo.
Quid cum illis agas, qui neque ius, neque bonum atque aequum sciunt?
Melius, peius; prosit, obsit; nihil vident, nisi quod libet.
SOSTRATA
Mi Chreme, peccavi, fateor: vincor: nunc hoc te obsecro,
645Quanto tuus est animus natu gravior, ignoscentior,
Ut meae stultitiae in iustitia tua sit aliquid praesidi.
CHREMES
Scilicet equidem istuc factum ignoscam: verum, Sostrata,
Male docet te mea facilitas multa. Sed istuc, quicquid est,
Qua hoc occeptum est causa loquere.
SOSTRATA
Ut stultae et misere omnes sumus
650Religiosae, quum exponendam do illi, de digito annulum
Detraho; et eum edico ut una cum puella exponeret;
Si moreretur, ne expers partis esset de nostris bonis.
CHREMES
Istuc recte: conservasti te atque illam.
SOSTRATA
Is hic est annulus.
CHREMES
Unde habes?
SOSTRATA
Quam Bacchis secum adduxit adolescentulam.
SYRUS
Hem!
CHREMES
655Quid ea narrat?
SOSTRATA
Ea lavatum dum it servandum mihi dedit.
Animum non adverti primum; sed postquam aspexi, ilico
Cognovi: ad te exsilui.
CHREMES
Quid nunc suspicare, aut invenis
De illa?
SOSTRATA
Nescio; nisi ut ex ipsa quaeras unde hunc habuerit,
Si potis est reperiri.
SYRUS
Interii: plus spei video quam volo.
660Nostra est, si ita est.
CHREMES
Vivitne illa cui tu dederas?
SOSTRATA
Nescio.
CHREMES
Quid renuntiavit olim?
SOSTRATA
Fecisse id quod iusseram.
CHREMES
Nomen mulieris cedo quod sit, ut quaeratur.
SOSTRATA
Philtere.
SYRUS
Ipsa est: mirum ni illa salva est, et ego perii.
CHREMES
Sostrata,
Sequere me intro hac.
SOSTRATA
Ut praeter spem evenit. Quam timui male
665Ne nunc animo ita esses duro ut olim in tollenda, Chreme!
CHREMES
Non licet hominem esse saepe ita ut volt, si res non sinit.
Nunc ita tempus est mihi ut cupiam filiam; olim nihil minus.
Actus IV, scaena 2
(SYRUS.)
SYRUS
Nisi me animus fallit, haud permultum a me aberit infortunium:
Ita hac re in angustum oppido nunc meae coguntur copiae;
670Nisi aliquid video ne esse amicam hanc gnati resciscat senex.
Nam quod de argento sperem, aut posse postulem me fallere,
Nihil est: triumpho si licet me latere tecto abscedere.
Crucior, bolum tantum mihi ereptum tam de subito e faucibus.
Quid agam? aut quid comminiscar? ratio de integro ineunda est mihi.
675Nihil tam difficile est quin quaerendo investigari possiet.
Quid si hoc nunc sic incipiam? Nihil est. Quid si sic? Tantundem egero.
At sic opinor. Non potest. Immo optime. Euge, habeo optimam.
Retraham hercle opinor ad me idem illud fugitivum argentum tamen.
Actus IV, scaena 3
(CLINIA. SYRUS.)
CLINIA
Nulla mihi res posthac potest iam intervenire tanta
680Quae mihi aegritudinem afferat: tanta haec laetitia oborta est.
Dedo patri me nunc iam ut frugalior sim quam vult.
SYRUS
Nihil me fefellit: cognita est, quantum audio huius verba.
Istuc tibi ex sententia tua obtigisse laetor.
CLINIA
O mi Syre, audistine obsecro?
SYRUS
Quidni, qui usque una adfuerim?
CLINIA
685Cuiquam aeque audisti commodius quicquam evenisse?
SYRUS
Nulli.
CLINIA
Atque ita me Di ament ut ego nunc non tam meapte causa
Laetor quam illius quam ego scio esse honore quovis dignam.
SYRUS
Ita credo: sed nunc, Clinia, age, da te mihi vicissim:
Nam amici quoque res est videnda in tuto ut collocetur;
690Ne quid de amica nunc senex.
CLINIA
O Iupiter!
SYRUS
Quiesce.
CLINIA
Antiphila mea nubet mihi.
SYRUS
Sicine mihi interloquere?
CLINIA
Quid faciam, Syre mi? gaudeo: fer me.
SYRUS
Fero hercle vero.
CLINIA
Deorum vitam apti sumus.
SYRUS
Frustra operam, opinor, sumo.
CLINIA
Loquere; audio.
SYRUS
At iam hoc non ages.
CLINIA
Agam.
SYRUS
Videndum est, inquam,
695Amici quoque res, Clinia, tui in tuto ut collocetur:
Nam si nunc a nobis abis, et Bacchidem hic relinquis,
Noster resciscet ilico esse amicam hanc Clitiphonis:
Si abduxeris, celabitur itidem ut celata adhuc est.
CLINIA
At enim istoc nihil est magis, Syre, meis nuptiis adversum:
700Nam quo ore appellabo patrem? Tenes quid dicam?
SYRUS
Quidni?
CLINIA
Quid dicam? quam causam afferam?
SYRUS
Quin nolo mentiare.
Aperte ita ut res sese habet narrato.
CLINIA
Quid ais?
SYRUS
Iubeo;
Illam te amare et velle uxorem: hanc esse Clitiphonis.
CLINIA
Bonam atque iustam rem oppido imperas, et factu facilem;
705Et scilicet iam me hoc voles patrem exorare ut celet
Senem vestrum.
SYRUS
Immo, ut recta via rem narret ordine omnem.
CLINIA
Hem,
Satin sanus es, aut sobrius? tu quidem illum plane prodis.
Nam qui ille poterit esse in tuto? dic mihi.
SYRUS
Huic equidem consilio palmam do: hic me magnifice effero,
710Qui vim tantam in me et potestatem habeam tantae astutiae,
Vera dicendo ut eos ambos fallam; ut quum narret senex
Vester nostro istam esse amicam gnati, non credat tamen.
CLINIA
At enim spem istoc pacto rursum nuptiarum omnem eripis:
Nam, dum amicam hanc meam esse credet, non committet filiam.
715Tu fortasse quid me fiat parvi pendis dum illi consulas.
SYRUS
Quid, malum, me aetatem censes velle id assimularier?
Unus est dies, dum argentum eripio: pax: nihil amplius.
CLINIA
Tantum sat habes? quid tum, quaeso, si hoc pater resciverit?
SYRUS
Quid si redeo ad illos qui aiunt, Quid si nunc coelum ruat?
CLINIA
720Metuo quid agam.
SYRUS
Metuis? quasi non ea potestas sit tua,
Quo velis in tempore ut te exsolvas, rem facias palam.
CLINIA
Age, age, traducatur Bacchis.
SYRUS
Optime ipsa exit foras.
Actus IV, scaena 4
(BACCHIS. CLINIA. SYRUS. DROMO. PHRYGIA.)
BACCHIS
Satis pol proterve me Syri promissa huc induxerunt;
Decem minas quas mihi dare pollicitus est. Quod si is nunc
725Me deceperit, saepe obsecrans me ut veniam frustra veniet.
Aut quum venturam dixero et constituero; quum is certo
Renuntiarit; Clitipho cum in spe pendebit animi;
Decipiam, ac non veniam: Syrus mihi tergo poenas pendet.
CLINIA
Satis scite promittit tibi.
SYRUS
Atqui tu hanc iocari credis?
730Faciet, nisi caveo.
BACCHIS
Dormiunt: ego pol istos commovebo.
Mea Phrygia, audisti modo iste homo quam villam demonstravit
Charini?
PHRYGIA
Audivi.
BACCHIS
Proximam esse huic fundo ad dextram?
PHRYGIA
Memini.
BACCHIS
Curriculo percurre: apud eum miles Dionysia agitat.
SYRUS
Quid inceptat?
BACCHIS
Dic me hic oppido esse invitam, atque asservari;
735Verum aliquo pacto verba me his daturam esse, et venturam.
SYRUS
Perii hercle. Bacchis, mane, mane: quo mittis istanc quaeso?
Iube maneat.
BACCHIS
I.
SYRUS
Quin est paratum argentum.
BACCHIS
Quin ego maneo.
SYRUS
Atqui iam dabitur.
BACCHIS
Ut libet: num ego insto?
SYRUS
At scin quid, sodes?
BACCHIS
Quid?
SYRUS
Transeundum nunc tibi ad Menedemum est, et tua pompa
740Eo traducenda est.
BACCHIS
Quam rem agis, scelus?
SYRUS
Egone? argentum cudo
Quod tibi dem.
BACCHIS
Dignam me putas quam illudas?
SYRUS
Non est temere.
BACCHIS
Etiamne tecum res hic mihi est?
SYRUS
Minime: tuum tibi reddo.
BACCHIS
Eatur.
SYRUS
Sequere hac. Heus, Dromo.
DROMO
Quis me vult?
SYRUS
Syrus.
DROMO
Quid est rei?
SYRUS
Ancillas omnes Bacchidis traduce huc ad vos propere.
DROMO
745Quamobrem?
SYRUS
Ne quaeras: efferant quae secum huc attulerunt.
Sperabit sumtum tibi senex levatum esse harum abitu.
Nae ille haud scit paullum lucri quantum ei damni apportet.
Tu nescis id quod scis, Dromo, si sapies.
DROMO
Mutum dices.
Actus IV, scaena 5
(CHREMES. SYRUS.)
CHREMES
Ita me Di amabunt ut nunc Menedemi vicem
750Miseret me tantum devenisse ad eum mali.
Hancine mulierem alere cum illa familia?
Etsi scio hosce aliquot dies non sentiet;
Ita magno desiderio fuit ei filius:
Verum ubi videbit tantos sibi sumtus domi
755Quotidiano fieri, nec fieri modum,
Optabit rursum ut abeat ab se filius.
Syrum optime eccum!
SYRUS
Cesso hunc adoriri?
CHREMES
Syre.
SYRUS
Hem.
CHREMES
Quid est?
SYRUS
Te mihi ipsum iam dudum optabam dari.
CHREMES
Videre egisse iam nescio quid cum sene.
SYRUS
760De illo quod dudum? dictum ac factum reddidi.
CHREMES
Bonane fide?
SYRUS
Bona hercle.
CHREMES
Non possum pati
Quin tibi caput demulceam. Accede huc, Syre:
Faciam boni tibi aliquid pro ista re, ac libens.
SYRUS
At si scias, quam scite in mentem venerit.
CHREMES
765Vah, gloriare evenisse ex sententia?
SYRUS
Non hercle vero: verum dico.
CHREMES
Dic, quid est?
SYRUS
Tui Clitiphonis esse amicam hanc Bacchidem
Menedemo dixit Clinia; et ea gratia
Secum adduxisse, ne tu id persentisceres.
CHREMES
770Probe.
SYRUS
Dic sodes.
CHREMES
Nimium, inquam.
SYRUS
Immo sic satis.
Sed porro ausculta quod superest fallaciae.
Sese ipse dicet tuam vidisse filiam;
Eius sibi complacitam formam, postquam aspexerit;
Hanc cupere uxorem.
CHREMES
Modone quae inventa est?
SYRUS
Eam.
775Et quidem iubebit posci.
CHREMES
Quamobrem istuc, Syre?
Nam prorsum nihil intelligo.
SYRUS
Hui! tardus es.
CHREMES
Fortasse.
SYRUS
Argentum dabitur ei ad nuptias,
Aurum, atque vestem, qui,—tenesne?
CHREMES
Comparet?
SYRUS
Id ipsum.
CHREMES
At ego illi neque do, neque despondeo.
SYRUS
780Non? quamobrem?
CHREMES
Quamobrem? me rogas? Homini fugitivo dabo?
SYRUS
Non ego dicebam in perpetuum illam illi ut dares;
Verum ut simulares.
CHREMES
Non mea est simulatio.
Ita tu istaec tua misceto ne me admisceas.
Ego cui daturus non sum ut ei despondeam?
SYRUS
785Credebam.
CHREMES
Minime.
SYRUS
Scite poterat fieri.
Et ego hoc, quia dudum tu tantopere iusseras,
Eo coepi.
CHREMES
Credo.
SYRUS
Caeterum equidem istuc, Chreme,
Aequi bonique facio.
CHREMES
Atqui cummaxime
Volo te dare operam ut fiat, verum alia via.
SYRUS
790Fiat: quaeratur aliud: sed illud quod tibi
Dixi de argento, quod ista debet Bacchidi,
Id nunc reddendum est illi: neque tu scilicet
Eo nunc confugies: Quid mea? num datum mihi est?
Num iussi? num illa oppignerare filiam
795Meam, me invito, potuit? Verum illud, Chreme,
Dicunt, Ius summum saepe summa malitia est.
CHREMES
Haud faciam.
SYRUS
Immo aliis si licet, tibi non licet.
Omnes te in lauta et bene acta parte putant.
CHREMES
Quin egomet iam ad eam deferam.
SYRUS
Immo filium
800Iube potius.
CHREMES
Quamobrem?
SYRUS
Quia enim in hunc suspicio est
Translata amoris.
CHREMES
Quid tum?
SYRUS
Quia videbitur
Magis verisimile id esse, quum hic illi dabit:
Simul et conficiam facilius ego, quod volo.
Ipse adeo adest: abi, effer argentum.
CHREMES
Effero.
Actus IV, scaena 6
(CLITIPHO. SYRUS.)
CLITIPHO
805Nulla est tam facilis res quin difficilis siet,
Quam invitus facias. Vel me haec deambulatio,
Quam non laboriosa, ad languorem dedit.
Nec quicquam magis nunc metuo quam ne denuo
Miser aliquo extrudar hinc, ne accedam ad Bacchidem.
810Ut te quidem omnes Dii Deaeque, quantum est, Syre,
Cum tuo istoc invento, cumque incepto perduint.
Huiusmodi res semper comminiscere,
Ubi me excarnifices.
SYRUS
I tu hinc quo dignus es.
Quam pene tua me perdidit protervitas!
CLITIPHO
815Vellem hercle factum: ita meritus es.
SYRUS
Meritus? quomodo?
Nae me istuc ex te prius audivisse gaudeo
Quam argentum haberes, quod daturus iam fui.
CLITIPHO
Quid igitur dicam tibi vis? abiisti, mihi
Amicam adduxti, quam non liceat tangere.
SYRUS
820Iam non sum iratus: sed scin ubi nunc sit tibi
Tua Bacchis?
CLITIPHO
Apud nos.
SYRUS
Non.
CLITIPHO
Ubi ergo?
SYRUS
Apud Cliniam.
CLITIPHO
Perii.
SYRUS
Bono animo es: iam argentum ad eam deferes
Quod ei es pollicitus.
CLITIPHO
Garris: unde?
SYRUS
A tuo patre.
CLITIPHO
Ludis fortasse me.
SYRUS
Ipsa re experibere.
CLITIPHO
825Nae ego fortunatus homo sum: deamo te, Syre.
SYRUS
Sed pater egreditur: cave quicquam admiratus sies
Qua causa id fiat: obsecundato in loco.
Quod imperabit facito; loquitor paucula.
Actus IV, scaena 7
(CHREMES. CLITIPHO. SYRUS.)
CHREMES
Ubi Clitipho nunc est?
SYRUS
Eccum me, inque.
CLITIPHO
Eccum hic tibi.
CHREMES
830Quid rei esset dixti huic?
SYRUS
Dixi pleraque omnia.
CHREMES
Cape hoc argentum ac defer.
SYRUS
Hei, quid stas? lapis?
Quin accipis?
CLITIPHO
Cedo sane.
SYRUS
Sequere hac me ocius.
Tu hic nos dum eximus interea opperibere;
Nam nihil est illic quod moremur diutius.
CHREMES
835Minas quidem iam decem habet a me filia,
Quas pro alimentis esse nunc duco datas:
Hasce ornamentis consequentur alterae.
Porro haec talenta dotis adposcent duo.
Quam multa iniusta ac prava fiunt moribus!
840Mihi nunc, relictis rebus, inveniendus est
Aliquis labore inventa mea cui dem bona.
Actus IV, scaena 8
(MENEDEMUS. CHREMES.)
MENEDEMUS
Multo omnium nunc me fortunatissimum
Factum puto esse, gnate, quum te intelligo
Resipisse.
CHREMES
Ut errat.
MENEDEMUS
Te ipsum quaerebam, Chreme.
845Serva, quod in te est, filium et me et familiam.
CHREMES
Cedo quid vis faciam?
MENEDEMUS
Invenisti hodie filiam.
CHREMES
Quid tum?
MENEDEMUS
Hanc sibi uxorem dari vult Clinia.
CHREMES
Quaeso quid tu hominis es?
MENEDEMUS
Quid est?
CHREMES
Iamne oblitus es
Inter nos quid sit dictum de fallacia,
850Ut ea via abs te argentum auferretur?
MENEDEMUS
Scio.
CHREMES
Ea res nunc agitur ipsa.
MENEDEMUS
Quid dixti, Chreme?
Immo haec quidem, quae apud me est, Clitiphonis est
Amica.
CHREMES
Ita aiunt: et tu credis omnia:
Et illum aiunt velle uxorem, ut, quum desponderim,
855Des qui aurum ac vestem atque alia quae opus sunt comparet.
MENEDEMUS
Id est profecto: id amicae dabitur.
CHREMES
Scilicet
Daturum.
MENEDEMUS
Vah, frustra sum igitur gavisus miser.
Quidvis tamen iam malo quam hunc amittere.
Quid nunc renuntiem abs te responsum, Chreme,
860Ne sentiat me sensisse, atque aegre ferat?
CHREMES
Aegre? nimium illi, Menedeme, indulges.
MENEDEMUS
Sine.
Inceptum est: perfice hoc mihi perpetuo, Chreme.
CHREMES
Dic convenisse; egisse te de nuptiis.
MENEDEMUS
Dicam: quid deinde?
CHREMES
Me facturum esse omnia;
865Generum placere: postremo etiam, si voles,
Desponsam quoque esse dicito.
MENEDEMUS
Hem, istuc volueram.
CHREMES
Tanto ocius te ut poscat, et tu id quod cupis
Quam ocissime ut des.
MENEDEMUS
Cupio.
CHREMES
Nae tu propediem,
Ut istam rem video, istius obsaturabere.
870Sed haec ut ut sunt, cautim et paulatim dabis,
Si sapies.
MENEDEMUS
Faciam.
CHREMES
Abi intro; vide quid postulet.
Ego domi ero, si quid me voles.
MENEDEMUS
Sane volo:
Nam te sciente faciam, quicquid egero.
Actus V, scaena 1
(MENEDEMUS. CHREMES.)
MENEDEMUS
Ego me non tam astutum, neque ita perspicacem esse certo scio:
875Sed hic adiutor meus et monitor et praemonstrator Chremes
Hoc mihi praestat. In me quidvis harum rerum convenit
Quae sunt dicta in stultum; caudex, stipes, asinus, plumbeus:
In illum nihil potest; nam exsuperat eius stultitia haec omnia.
CHREMES
Ohe, iam desine Deos, uxor, gratulando obtundere,
880Tuam esse inventam gnatam; nisi illos ex tuo ingenio iudicas,
Ut nihil credas intelligere nisi idem dictum sit centies.
Sed interim, quid illic iam dudum gnatus cessat cum Syro?
MENEDEMUS
Quos ais homines, Chreme, cessare?
CHREMES
Ehem, Menedeme, advenis?
Dic mihi, Cliniae quae dixi nuntiastine?
MENEDEMUS
Omnia.
CHREMES
885Quid ait?
MENEDEMUS
Gaudere adeo coepit quasi qui cupiunt nuptias.
CHREMES
Ha ha he!
MENEDEMUS
Quid risisti?
CHREMES
Servi venere in mentem Syri
Calliditates.
MENEDEMUS
Itane?
CHREMES
Vultus quoque hominum fingit scelus.
MENEDEMUS
Gnatus quod se adsimulat laetum, id dicis?
CHREMES
Id.
MENEDEMUS
Idem istuc mihi
Venit in mentem.
CHREMES
Veterator!
MENEDEMUS
Magis, si magis noris, putes
890Ita rem esse.
CHREMES
Ain tu?
MENEDEMUS
Quin tu ausculta.
CHREMES
Mane. Hoc prius scire expeto,
Quid perdideris. Nam ubi desponsam nuntiasti filio,
Continuo iniecisse verba tibi Dromonem scilicet,
Sponsae vestem, aurum, atque ancillas opus esse, argentum ut dares.
MENEDEMUS
Non.
CHREMES
Quid? non?
MENEDEMUS
Non, inquam.
CHREMES
Neque ipse gnatus?
MENEDEMUS
Nihil prorsus, Chreme:
895Magis unum etiam instare ut hodie conficerentur nuptiae.
CHREMES
Mira narras. Quid Syrus meus? ne is quidem quicquam?
MENEDEMUS
Nihil.
CHREMES
Quamobrem nescio.
MENEDEMUS
Equidem miror, qui alia tam plane scias.
Sed ille tuum quoque Syrus idem mire finxit filium,
Ut ne paululum quidem subolat, esse amicam hanc Cliniae.
CHREMES
900Quid ais?
MENEDEMUS
Mitto iam osculari atque amplexari: id nihil puto.
CHREMES
Quid est, quod amplius simuletur?
MENEDEMUS
Vah!
CHREMES
Quid est?
MENEDEMUS
Audi modo:
Est mihi ultimis conclave in aedibus quoddam retro:
Huc est intro latus lectus; vestimentis stratus est.
CHREMES
Quid postquam hoc est factum?
MENEDEMUS
Dictum factum, huc abiit Clitipho.
CHREMES
905Solus?
MENEDEMUS
Solus.
CHREMES
Timeo.
MENEDEMUS
Bacchis consecuta est ilico.
CHREMES
Sola?
MENEDEMUS
Sola.
CHREMES
Perii.
MENEDEMUS
Ubi abiere intro, operuere ostium.
CHREMES
Hem,
Clinia haec fieri videbat?
MENEDEMUS
Quidni? mecum una simul.
CHREMES
Fili est amica Bacchis, Menedeme. Occidi.
MENEDEMUS
Quamobrem?
CHREMES
Decem dierum vix mihi est familia.
MENEDEMUS
910Quid? istuc times quod ille operam amico dat suo?
CHREMES
Immo quod amicae.
MENEDEMUS
Si dat.
CHREMES
An dubium id tibi est?
Quemquamne animo tam communi esse, aut leni putas,
Qui se vidente amicam patiatur suam?—
MENEDEMUS
Quidni? quo verba facilius dentur mihi.
CHREMES
915Derides merito. Mihi nunc ego succenseo.
Quot res dedere ubi possem persentiscere,
Nisi essem lapis? Quae vidi! Vae misero mihi.
At nae illud haud inultum, si vivo, ferent:
Nam iam-
MENEDEMUS
Non tu te cohibes? non te respicis?
920Non tibi ego exempli satis sum?
CHREMES
Prae iracundia,
Menedeme, non sum apud me.
MENEDEMUS
Tene istuc loqui?
Nonne id flagitium est, te aliis consilium dare,
Foris sapere, tibi non posse auxiliarier?
CHREMES
Quid faciam?
MENEDEMUS
Id quod me fecisse aiebas parum.
925Fac te patrem esse sentiat; fac ut audeat
Tibi credere omnia, abs te petere et poscere;
Ne quam aliam quaerat copiam, ac te deserat.
CHREMES
Immo abeat multo malo quovis gentium,
Quam hic per flagitium ad inopiam redigat patrem:
930Nam, si illi pergo suppeditare sumtibus,
Menedeme, mihi illaec vero ad rastros res redit.
MENEDEMUS
Quot incommoditates in hac re accipies, nisi caves?
Difficilem ostendes te esse, et ignosces tamen
Post; et id ingratum.
CHREMES
Ah, nescis quam doleam.
MENEDEMUS
Ut libet.
935Quid hoc quod volo, ut illa nubat nostro? nisi quid est
Quod mavis.
CHREMES
Immo et gener et affines placent.
MENEDEMUS
Quid dotis dicam te dixisse filio?
Quid obticuisti?
CHREMES
Dotis?
MENEDEMUS
Ita dico.
CHREMES
Ah!
MENEDEMUS
Chreme,
Ne quid vereare si minus: nihil nos dos movet.
CHREMES
940Duo talenta pro re nostra ego esse decrevi satis.
Sed ita dictu opus est, si me vis salvum esse, rem, et filium,
Me mea omnia bona doti dixisse illi.
MENEDEMUS
Quam rem agis?
CHREMES
Id mirari te simulato, et illum hoc rogitato simul,
Quamobrem id faciam.
MENEDEMUS
Quin ego vero quamobrem id facias nescio.
CHREMES
945Egone? ut eius animum, qui nunc luxuria et lascivia
Diffluit, retundam, redigam ut quo se vertat nesciat.
MENEDEMUS
Quid agis?
CHREMES
Mitte; sine me in hac re gerere mihi morem.
MENEDEMUS
Sino.
Itane vis?
CHREMES
Ita.
MENEDEMUS
Fiat.
CHREMES
Age iam uxorem ut arcessat paret.
Hic ita ut liberos est aequum dictis confutabitur.
950Sed Syrum.
MENEDEMUS
Quid eum?
CHREMES
Egone? si vivo, adeo exornatum dabo,
Adeo depexum, ut dum vivat meminerit semper mei;
Qui sibi me pro ridiculo ac delectamento putat.
Non, ita me Di ament, auderet haec facere viduae mulieri,
Quae in me fecit.
Actus V, scaena 2
(CLITIPHO. MENEDEMUS. CHREMES. SYRUS.)
CLITIPHO
Itane tandem quaeso, Menedeme, ut pater
955Tam in brevi spatio omnem de me eiecerit animum patris?
Quodnam ob facinus? quid ego tantum sceleris admisi miser?
Vulgo faciunt.
MENEDEMUS
Scio tibi esse hoc gravius multo ac durius,
Cui fit; verum ego haud minus aegre patior. Id qui nescio,
Nec rationem capio, nisi quod tibi bene ex animo volo.
CLITIPHO
960Hic patrem adstare aibas?
MENEDEMUS
Eccum.
CHREMES
Quid me incusas, Clitipho?
Quicquid ego huius feci, tibi prospexi et stultitiae tuae.
Ubi te vidi animo esse omisso, et suavia in praesentia
Quae essent prima habere, neque consulere in longitudinem,
Cepi rationem ut neque egeres, neque ut haec posses perdere.
965Ubi cui decuit primo tibi non licuit per te mihi dare,
Abii ad proximos qui erant tibi; eis commisi et credidi:
Ibi tuae stultitiae semper erit praesidium, Clitipho;
Victus, vestitus, quo in tectum te receptes.
CLITIPHO
Hei mihi!
CHREMES
Satius est quam te ipso herede haec possidere Bacchidem.
SYRUS
970Disperii: scelestus quantas turbas concivi insciens!
CLITIPHO
Emori cupio.
CHREMES
Prius quaeso disce quid sit vivere:
Ubi scies, si displicebit vita, tum istoc utitor.
SYRUS
Here, licetne?
CHREMES
Loquere.
SYRUS
At tuto?
CHREMES
Loquere.
SYRUS
Quae ista est pravitas,
Quaeve amentia est, quod peccavi ego id obesse huic?
CHREMES
Ilicet.
975Ne te admisce: nemo accusat, Syre, te; nec tu aram tibi
Nec precatorem pararis.
SYRUS
Quid agis?
CHREMES
Nihil succenseo,
Nec tibi nec huic: nec vos est aequum quod facio mihi.
SYRUS
Abiit; vah, rogasse vellem.
CLITIPHO
Quid?
SYRUS
Unde mihi peterem cibum:
Ita nos alienavit: tibi iam esse ad sororem intelligo.
CLITIPHO
980Adeon rem rediisse ut periculum etiam fame mihi sit, Syre?
SYRUS
Modo liceat vivere, est spes—
CLITIPHO
Quae?
SYRUS
nos esurituros satis.
CLITIPHO
Irrides in re tanta, neque me quicquam consilio adiuvas?
SYRUS
Immo et ibi nunc sum, et usque id egi dudum, dum loquitur pater;
Et, quantum ego intelligere possum—
CLITIPHO
Quid?
SYRUS
non aberit longius.
CLITIPHO
985Quid id ergo?
SYRUS
Sic est, non esse horum te arbitror.
CLITIPHO
Quid istuc, Syre?
Satin sanus es?
SYRUS
Ego dicam quod mihi in mentem: tu diiudica.
Dum istis fuisti solus, dum nulla alia delectatio
Quae propior esset, te indulgebant, tibi dabant: nunc filia
Postquam est inventa vera, inventa est causa qua te expellerent.
CLITIPHO
990Est verisimile.
SYRUS
An tu ob peccatum hoc esse illum iratum putas?
CLITIPHO
Non arbitror.
SYRUS
Nunc aliud specta: matres omnes filiis
In peccato adiutrices, auxilio in paterna iniuria
Solent esse: id non fit.
CLITIPHO
Verum dicis: quid nunc faciam, Syre?
SYRUS
Suspicionem istanc ex illis quaere; rem profer palam:
995Si non est verum, ad misericordiam ambos adduces cito, aut
Scibis cuius sis.
CLITIPHO
Recte suades; faciam.
SYRUS
Sat recte hoc mihi
In mentem venit: namque adolescens quam minima in spe situs erit
Tam facillime patris pacem in leges conficiet suas.
Etiam haud scio an uxorem ducat; ac Syro nihil gratiae.
1000Quid hoc autem? senex exit foras: ego fugio: adhuc quod factum est
Miror, continuo non iussisse abripi me. Ad Menedemum hunc pergam:
Eum mihi precatorem paro: seni nostro fidei nihil habeo.
Actus V, scaena 3
(SOSTRATA. CHREMES.)
SOSTRATA
Profecto nisi caves tu homo, aliquid gnato conficies mali:
Idque adeo miror quomodo
1005Tam ineptum quicquam tibi in mentem venire, mi vir, potuerit.
CHREMES
Oh, pergin mulier esse? Nullamne ego rem unquam in vita mea
Volui quin tu in ea re mihi fueris adversatrix, Sostrata?
At si rogitem iam, quid est quod peccem, aut quamobrem hoc faciam, nescias:
In qua re nunc tam confidenter restas, stulta.
SOSTRATA
Ego nescio?
CHREMES
1010Immo scis, potius quam quidem redeat ad integrum haec eadem oratio.
SOSTRATA
Oh, iniquus es, qui me tacere de re tanta postules.
CHREMES
Non postulo: iam loquere: nihilo minus ego hoc faciam tamen.
SOSTRATA
Facies?
CHREMES
Verum.
SOSTRATA
Non vides quantum mali ex ea re excites?
Subditum se suspicatur.
CHREMES
Subditum, ain tu?
SOSTRATA
Certe sic erit, inquam, mi vir.
CHREMES
1015Confitere tuum non esse.
SOSTRATA
Au obsecro te, istuc inimicis siet.
Egon confitear meum non esse filium qui sit meus?
CHREMES
Quid? metuis ne non, quum velis, convincas esse illum tuum?
SOSTRATA
Quod filia est inventa?
CHREMES
Non; sed, quod magis credendum siet,
Id quod est consimilis moribus,
1020Convincas facile ex te natum; nam tui similis est probe;
Nam illi nihil viti est relictum, quin sit et idem tibi.
Tum praeterea talem nisi tu nulla pareret filium.
Sed ipse egreditur: quam severus! rem cum videas, censeas.
Actus V, scaena 4
(CLITIPHO. SOSTRATA. CHREMES.)
CLITIPHO
Si unquam ullum fuit tempus, mater, quum ego voluptati tibi
1025Fuerim, dictus filius tuus tua voluntate, obsecro,
Eius ut memineris, atque inopis nunc te miserescat mei:
Quod peto, et volo, parentes meos ut commonstres mihi.
SOSTRATA
Obsecro, mi gnate, ne istuc in animum inducas tuum,
Alienum esse te.
CLITIPHO
Sum.
SOSTRATA
Miseram me! hocine quaesisti, obsecro?
1030Ita mihi atque huic sis superstes ut ex me atque ex hoc natus es.
Et cave posthac, si me amas, unquam istuc verbum ex te audiam.
CHREMES
At ego, si me metuis, mores cave in te esse istos sentiam.
CLITIPHO
Quos?
CHREMES
Si scire vis, ego dicam: gerro, iners, fraus, heluo,
Ganeo, damnosus: crede, et nostrum te esse credito.
CLITIPHO
1035Non sunt haec parentis dicta.
CHREMES
Non si ex capite sis meo
Natus, item ut aiunt Minervam esse ex Iove, ea causa magis
Patiar, Clitipho, flagitiis tuis me infamem fieri.
SOSTRATA
Di istaec prohibeant.
CHREMES
Deos nescio: ego quod potero sedulo.
Quaeris id quod habes, parentes: quod abest non quaeris, patri
1040Quomodo obsequare, et ut serves quod labore invenerit.
Non mihi per fallacias adducere ante oculos—? Pudet
Dicere hac praesente verbum turpe: at te id nullo modo
Puduit facere.
CLITIPHO
Eheu, quam ego nunc totus displiceo mihi,
Quam pudet! neque quod principium inveniam ad placandum scio.
Actus V, scaena 5
(MENEDEMUS. CHREMES. CLITIPHO. SOSTRATA.)
MENEDEMUS
1045Enimvero Chremes nimis graviter cruciat adolescentulum,
Nimisque inhumane. Exeo ergo ut pace conciliem. Optime
Ipsos video.
CHREMES
Ehem, Menedeme, cur non arcessi iubes
Filiam, et quod dotis dixi firmas?
SOSTRATA
Mi vir, te obsecro
Ne facias.
CLITIPHO
Pater, obsecro ut mihi ignoscas.
MENEDEMUS
Da veniam, Chreme:
1050Sine te exoret.
CHREMES
Egon mea bona ut dem Bacchidi dono sciens?
Non faciam.
MENEDEMUS
At id nos non sinemus.
CLITIPHO
Si me vivum vis, pater,
Ignosce.
SOSTRATA
Age, Chreme mi.
MENEDEMUS
Age quaeso ne tam offirma te, Chreme.
CHREMES
Quid istic? video non licere ut coeperam hoc pertendere.
MENEDEMUS
Facis ut te decet.
CHREMES
Ea lege hoc adeo faciam; si facit
1055Quod ego hunc aequum censeo.
CLITIPHO
Pater, omnia faciam: impera.
CHREMES
Uxorem ut ducas.
CLITIPHO
Pater!
CHREMES
Nihil audio.
MENEDEMUS
Ad me recipio:
Faciet.
CHREMES
Nihil etiam audio ipsum.
CLITIPHO
Perii!
SOSTRATA
An dubitas, Clitipho?
CHREMES
Immo utrum vult.
MENEDEMUS
Faciet omnia.
SOSTRATA
Haec dum incipias gravia sunt,
Dumque ignores: ubi cognoris, facilia.
CLITIPHO
Faciam, pater.
SOSTRATA
1060Gnate mi, ego pol tibi dabo illam lepidam quam tu facile ames;
Filiam Phanocratae nostri.
CLITIPHO
Rufamne illam virginem,
Caesiam, sparso ore, adunco naso? non possum, pater.
CHREMES
Heia, ut elegans est! credas animum ibi esse.
SOSTRATA
Aliam dabo.
CLITIPHO
Quid istic? quandoquidem ducenda est, egomet habeo propemodum
1065Quam volo.
SOSTRATA
Nunc laudo te, gnate.
CLITIPHO
Archonidi huius filiam.
SOSTRATA
Perplacet.
CLITIPHO
Pater, hoc nunc restat.
CHREMES
Quid?
CLITIPHO
Syro ignoscas volo
Quae mea causa fecit.
CHREMES
Fiat.
Ω
Vos valete, et plaudite!