Actus front
subject_1INTRODUCTION. This play derives its name from the two pairs of brothers who are introduced. Demea and Micio, the elders, had always been very dissimilar in character and manner of life. Micio was a pleasant old bachelor, and had always lived in town, and was very lenient and indulgent towards his young relations. Demea on the contrary had kept up the thrifty habits of his early years, residing on his farm and taking a severe view of the conduct of his sons. Ctesipho, the younger of his sons, lived with his father at this farm; but Aeschinus, the elder, had been adopted by his uncle. They had accordingly been very differently brought up. Ctesipho had been kept very strictly at home, and was, to the best of his father’s belief, a model of propriety. Aeschinus had been indulged by his uncle in every way, till he was notorious for his dissipation. He went so far at last as to offer violence to a young lady named Pamphila, whom he met one night when he was intoxicated. This was the last of his excesses. He promised to make all amends in his power by marrying Pamphila, and on this condition the matter was kept quiet by Sostrata her mother. Ctesipho in one of his visits to the town had fallen in love with a music girl belonging to a slave-merchant, and was carrying on an intercourse with her under the cover of his brother’s name; for Aeschinus had taken the credit of the affair to himself that his father might not hear of Ctesipho’s doings. After a time the slave-merchant gave notice to Ctesipho that unless he bought the music girl at his price she should be immediately sold. Ctesipho was in the greatest despair at this announcement, and was half inclined to run away from his troubles and leave the country, when Aeschinus, hearing the state of the case, cut matters short by breaking into the house of Sannio the slave-merchant, maltreating him, and carrying off the girl to his own house, where she was received by Ctesipho.
Here the action of the play commences. Demea coming into town hears of this new outrage of Aeschinus’, and accuses his brother Micio of being the cause of all this excess. It was his indulgence that had made Aeschinus so dissolute. How different was the conduct of his brother Ctesipho who had been brought up strictly at home in the country! Micio in return justifies his mode of education. Meanwhile Aeschinus is busied, with the assistance of his slave Parmeno, in arranging matters with Sannio, who blusters loudly at first, but finds at last that the best plan is to pocket his affront and trust to the young men to pay him, for he will lose more by waiting to prosecute the affair, as he is on the eve of a voyage to Cyprus, than if he abandons the slave altogether. The news of Aeschinus’ prank had spread over the city, and it was now carried to Sostrata his destined mother-in-law by Geta her slave, who had witnessed the whole affair. Sostrata sends her trusty Geta to Hegio, an old friend of her late husband Simulus, who will stand by her, and see that her daughter has justice done her. Demea in the mean time is in consternation, for he has heard that Ctesipho was with Aeschinus when this music girl was carried off; but Syrus, one of Micio’s slaves, contrives, with great skill, to make the fact increase his good opinion of his son; for he represents Ctesipho to have taken part in the affair only to blame his brother’s dissolute conduct, and says that as soon as the matter was over he had returned to the country to his usual work. Demea is greatly affected to find that he has one son who is a credit to his family, and sets off for his farm. On his way he meets Hegio, from whom he learns the circumstances of Aeschinus’ connexion with Pamphila; and at the same time he finds from one of his farm servants that Ctesipho has never been to the farm at all, as Syrus had pretended. These news send him back to Micio in a rage; but he is again met with a new fiction by Syrus, who revenges himself on him by sending him on a fool’s errand over the whole town to look for his brother. Micio meanwhile has been with Hegio to Sostrata and Pamphila, and has comforted them by giving his consent to the marriage of the young lady and Aeschinus. Demea now returns from his fruitless search after his brother, and there is a general disturbance, particularly when one of the slaves accidentally betrays the fact of Ctesipho’s being in Micio’s house, where his father finds him with the music girl. After some more discussions between Demea and Micio, the former suddenly determines to change his demeanour; and to the surprise of every one whom he meets, and not a little to his own, he acts the courteous and complaisant man. He falls in with all their humours, and promotes the happiness of all parties. Pamphila is married to Aeschinus; Sannio is paid; Micio is made to marry Sostrata; Hegio is provided for; and Syrus and his wife are freed in consideration of the great services which the cunning slave had rendered to morality. The play concludes with a speech in which Demea explains the meaning of his late conduct, and gives his hearers a little wholesome advice for the future.
ADELPHI. ACTA LUDIS FUNEBRIBUS AEMILII PAULLI QUOS FECERE Q. FABIUS MAXIMUS, P. CORNELIUS AFRICANUS. EGERE L. ATTILIUS PRAENESTINUS, MINUTIUS PROTHIMUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII, TIBIIS SARRANIS. FACTA GRAECA MENANDRU L. ANICIO M. CORNELIO COSS.
Actus I, scaena prologue
PROLOGUS
1POSTQUAM Poëta sensit scripturam suam
Ab iniquis observari, et adversarios
Rapere in peiorem partem quam acturi sumus,
Indicio de se ipse erit; vos eritis iudices
5Laudine an vitio duci id factum oporteat.
Synapothnescontes Diphili comoedia est.
Eam Commorientes Plautus fecit fabulam.
In Graeca adolescens est qui lenoni eripuit
Meretricem in prima fabula. Eum Plautus locum
10Reliquit integrum: eum hic locum sumpsit sibi
In Adelphos; verbum de verbo expressum extulit.
Eam nos acturi sumus novam: pernoscite
Furtumne factum existimetis, an locum
Reprehensum qui praeteritus negligentia est.
15Nam quod isti dicunt malevoli, homines nobiles
Eum adiutare, assidueque una scribere;
Quod illi maledictum vehemens esse existimant
Eam laudem hic ducit maximam, quum illis placet
Qui vobis universis et populo placent;
20Quorum opera in bello, in otio, in negotio,
Suo quisque tempore usus est sine superbia.
Dehinc ne exspectetis argumentum fabulae:
Senes qui primi venient ii partem aperient;
In agendo partem ostendent. Facite, aequanimitas
25Poëtae ad scribendum augeat industriam.
Actus I, scaena 1
(MICIO.)
MICIO.
Storax—Non rediit hac nocte a coena Aeschinus,
Neque servulorum quisquam qui adversum ierant.
Profecto hoc vere dicunt: si absis uspiam,
Aut ubi si cesses, evenire ea satius est
30Quae in te uxor dicit et quae in animo cogitat
Irata quam illa quae parentes propitii.
Uxor si cesses aut te amare cogitat,
Aut tete amari, aut potare, aut animo obsequi;
Et tibi bene esse soli quum sibi sit male.
35Ego quia non rediit filius quae cogito, et
Quibus nunc sollicitor rebus! ne aut ille alserit,
Aut uspiam ceciderit, aut perfregerit
Aliquid. Vah, quemquamne hominem in animum instituere aut
Parare quod sit carius quam ipse est sibi?
40Atqui ex me hic non natus est, sed ex fratre. Is adeo
Dissimili studio est iam inde ab adolescentia.
Ego hanc clementem vitam urbanam atque otium
Secutus sum; et, quod fortunatum isti putant,
Uxorem numquam habui. Ille contra haec omnia:
45Ruri agere vitam; semper parce ac duriter
Se habere: uxorem duxit; nati filii
Duo: inde ego hunc maiorem adoptavi mihi;
Eduxi a parvulo; habui, amavi pro meo;
In eo me oblecto; solum id est carum mihi.
50Ille ut item contra me habeat facio sedulo:
Do, praetermitto: non necesse habeo omnia
Pro meo iure agere. Postremo alii clanculum
Patres quae faciunt, quae fert adolescentia,
Ea ne me celet consuefeci filium;
55Nam qui mentiri aut fallere insuerit patrem, aut
Audebit, tanto magis audebit caeteros.
Pudore et liberalitate liberos
Retinere satius esse credo quam metu.
Haec fratri mecum non convenient neque placent.
60Venit ad me saepe clamitans, Quid agis, Micio?
Cur perdis adolescentem nobis? cur amat?
Cur potat? cur tu his rebus sumtum suggeris?
Vestitu nimio indulges; nimium ineptus es.
Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum:
65Et errat longe mea quidem sententia
Qui imperium credat gravius esse aut stabilius
Vi quod fit quam illud quod amicitia adiungitur.
Mea sic est ratio, et sic animum induco meum:
Malo coactus qui suum officium facit
70Dum id rescitum iri credit tantisper cavet:
Si sperat fore clam rursum ad ingenium redit.
Ille quem beneficio adiungas ex animo facit;
Studet par referre: praesens absensque idem erit.
Hoc patrium est, potius consuefacere filium
75Sua sponte recte facere quam alieno metu.
Hoc pater ac dominus interest: hoc qui nequit,
Fateatur nescire imperare liberis.
Sed estne hic ipsus de quo agebam? et certe is est.
Nescio quid tristem video: credo iam ut solet
80Iurgabit. Salvum te advenire, Demea,
Gaudemus.
Actus I, scaena 2
(DEMEA. MICIO.)
DEMEA
Ehem, opportune: te ipsum quaerito.
MICIO
Quid tristis es?
DEMEA
Rogas me, ubi nobis Aeschinus
Siet, quid tristis ego sim?
MICIO
Dixine hoc fore?
Quid fecit?
DEMEA
Quid ille fecerit? quem neque pudet
85Quicquam; nec metuit quemquam; neque legem putat
Tenere se ullam: nam illa quae antehac facta sunt
Omitto: modo quid designavit!
MICIO
Quidnam id est?
DEMEA
Fores effregit atque in aedes irruit
Alienas: ipsum dominum atque omnem familiam
90Mulcavit usque ad mortem: eripuit mulierem
Quam amabat. Clamant omnes indignissime
Factum esse. Hoc advenienti quot mihi, Micio,
Dixere! in ore est omni populo. Denique,
Si conferendum exemplum est, non fratrem videt
95Rei dare operam, ruri esse parcum ac sobrium?
Nullum huius simile factum. Haec quum illi, Micio,
Dico tibi dico: tu illum corrumpi sinis.
MICIO
Homine imperito nunquam quicquam iniustius,
Qui nisi quod ipse fecit nihil rectum putat.
DEMEA
100Quorsum istuc?
MICIO
Quia tu Demea haec male iudicas.
Non est flagitium, mihi crede, adolescentulum
Scortari neque potare; non est; neque fores
Effringere. Haec si neque ego neque tu fecimus,
Non siit egestas facere nos. Tu nunc tibi
105Id laudi ducis quod tum fecisti inopia?
Iniurium est; nam si esset unde id fieret,
Faceremus: et tu illum tuum, si esses homo,
Sineres nunc facere, dum per aetatem licet,
Potius quam, ubi te exspectatum eiecisset foras,
110Alieniore aetate post faceret tamen.
DEMEA
Pro Iupiter! tu homo adigis me ad insaniam.
Non est flagitium, facere haec adolescentulum?
MICIO
Ah,
Ausculta: ne me obtundas de hac re saepius.
Tuum filium dedisti adoptandum mihi:
115Is meus est factus: si quid peccat Demea,
Mihi peccat: ego illi maximam partem feram.
Obsonat, potat, olet unguenta; de meo.
Amat; a me argentum dabitur dum erit commodum:
Ubi non erit fortasse excludetur foras.
120Fores effregit; restituentur: discidit
Vestem; resarcietur. Est, Dis gratia,
Et unde haec flant, et adhuc non molesta sunt.
Postremo aut desine, aut cedo quemvis arbitrum:
Te plura in hac re peccare ostendam.
DEMEA
Hei mihi!
125Pater esse disce ab illis qui vere sciunt.
MICIO
Natura tu illi pater es, consiliis ego.
DEMEA
Tun consulis quicquam?
MICIO
Ah, si pergis abiero.
DEMEA
Sicine agis?
MICIO
An ego toties de eadem re audiam?
DEMEA
Curae est mihi.
MICIO
Et mihi curae est: verum Demea
130Curemus aequam uterque partem: tu alterum,
Ego item alterum; nam ambos curare propemodum
Reposcere illum est quem dedisti.
DEMEA
Ah, Micio.
MICIO
Mihi sic videtur.
DEMEA
Quid istic? tibi si istic placet,
Profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet.
135Iam si verbum unum posthac—
MICIO
Rursum, Demea,
Irascere?
DEMEA
An non credis? repeto quem dedi?
Aegre est: alienus non sum: si obsto, hem, desino.
Unum vis curem; curo; et est Dis gratia
Quum ita ut volo est. Iste tuus ipse sentiet
140Posterius—nolo in illum gravius dicere.
MICIO
Nec nihil neque omnia haec sunt quae dicit; tamen
Nonnihil molesta sunt haec mihi: sed ostendere
Me aegre pati illi nolui: nam ita est homo;
Quum placo adversor sedulo et deterreo.
145Tamen vix humane patitur: verum si augeam,
Aut etiam adiutor sim eius iracundiae,
Insaniam profecto cum illo; etsi Aeschinus
Nonnullam in hac re nobis facit iniuriam.
Quam hic non amavit meretricem? aut cui non dedit
150Aliquid? postremo, nuper (credo iam omnium
Taedebat) dixit velle uxorem ducere.
Sperabam iam defervisse adolescentiam:
Gaudebam. Ecce autem de integro. Nisi quicquid est
Volo scire, atque hominem convenire si apud forum est.
Actus II, scaena 1
(SANNIO. AESCHINUS. PARMENO.)
SANNIO
155Obsecro, populares, ferte misero atque innocenti auxilium:
Subvenite inopi.
AESCHINUS
Otiose nunc iam ilico hic consiste.
Quid respectas? nihil pericli est: nunquam dum ego adero hic te tanget.
SANNIO
Ego istam invitis omnibus—
AESCHINUS
Quamquam est scelestus non committet hodie unquam iterum ut vapulet.
SANNIO
160Aeschine audi: ne te ignarum fuisse dicas meorum morum;
Leno ego sum.
AESCHINUS
Scio.
SANNIO
At ita ut usquam fuit fide quisquam optima.
Tu quod te posterius purges hanc iniuriam mihi nolle
Factam esse huius non faciam: crede hoc; ego meum ius persequar;
Neque tu verbis solves unquam quod mihi re male feceris.
165Novi ego vestra haec: Nollem factum; iusiurandum dabitur te esse
Indignum iniuria hac; indignis quum egomet sim acceptus modis.
AESCHINUS
Abi prae strenue ac fores aperi.
SANNIO
Ceterum hoc nihil facis.
AESCHINUS
I intro iam nunc.
SANNIO
At enim non sinam.
AESCHINUS
Accede illuc Parmeno;
Nimium istoc abisti: hic propter hunc adsiste. Hem, sic volo.
170Cave nunc iam oculos a meis oculis quoquam demoveas tuos:
Ne mora sit si innuerim quin pugnus continuo in mala haereat.
SANNIO
Istuc volo ergo ipsum experiri.
AESCHINUS
Hem, serva: omitte mulierem.
SANNIO
O facinus indignum!
AESCHINUS
Geminabit nisi caves.
SANNIO
Hei misero mihi!
AESCHINUS
Non innueram: verum in istam partem potius peccato tamen.
175I nunc iam.
SANNIO
Quid hoc rei est! regnumne Aeschine hic tu possides?
AESCHINUS
Si possiderem ornatus esses ex tuis virtutibus.
SANNIO
Quid tibi rei mecum est?
AESCHINUS
Nihil.
SANNIO
Quid? nostin qui sim?
AESCHINUS
Non desidero.
SANNIO
Tetigin tui quicquam?
AESCHINUS
Si attigisses ferres infortunium.
SANNIO
Qui tibi magis licet meam habere pro qua ego argentum dedi?
180Responde.
AESCHINUS
Ante aedes non fecisse erit melius hic convicium;
Nam si molestus pergis esse iam intro abripiere atque ibi
Usque ad necem operiere loris.
SANNIO
Loris liber?
AESCHINUS
Sic erit.
SANNIO
O hominem impurum! hicine libertatem aiunt aequam esse omnibus?
AESCHINUS
Si satis iam debacchatus es leno audi si vis nunc iam.
SANNIO
185Egon debacchatus sum autem, an tu in me?
AESCHINUS
Mitte ista, atque ad rem redi.
SANNIO
Quam rem? quo redeam?
AESCHINUS
Iamne me vis dicere id quod ad te attinet?
SANNIO
Cupio; aequi modo aliquid.
AESCHINUS
Vah! leno iniqua me non vult loqui.
SANNIO
Leno sum, fateor, pernicies communis adolescentium;
Periurus, pestis; tamen tibi a me nulla orta est iniuria.
AESCHINUS
190Nam hercle etiam hoc restat.
SANNIO
Illuc quaeso redi quo coepisti, Aeschine.
AESCHINUS
Minis viginti tu illam emisti; quae res tibi vertat male.
Argenti tantum dabitur.
SANNIO
Quid si ego tibi illam nolo vendere,
Coges me?
AESCHINUS
Minime.
SANNIO
Namque id metui.
AESCHINUS
Neque vendendam censeo,
Quae libera est; nam ego liberali illam assero causa manu.
195Nunc vide utrum vis; argentum accipere, an causam meditari tari tuam?
Delibera hoc dum ego redeo leno.
SANNIO
Pro supreme Iupiter!
Minime miror qui insanire occipiunt ex iniuria.
Domo me eripuit; verberavit; me invito abduxit meam:
Homini misero plus quingentos colaphos infregit mihi.
200Ob malefacta haec tantidem emtam postulat sibi tradier.
Verum enim, quando bene promeruit, fiat: suum ius postulat.
Age iam cupio, si modo argentum reddat. Sed ego hoc hariolor;
Ubi me dixero dare tanti, testes faciet ilico
Vendidisse me: de argento somnium: mox; Cras redi.
205Id quoque possum ferre si modo reddat; quanquam iniurium est.
Verum cogito id quod res est: quando eum quaestum occeperis,
Accipienda et mussitanda iniuria adolescentium est.
Sed nemo dabit: frustra has egomet mecum rationes puto.
Actus II, scaena 2
(SYRUS. SANNIO.)
SYRUS
Tace, egomet conveniam iam ipsum: cupide accipiat faxo; atque etiam
210Bene dicat secum esse actum. Quid istuc, Sannio, est quod te audio
Nescio quid concertasse cum hero?
SANNIO
Nunquam vidi iniquius
Certationem comparatam quam haec hodie inter nos fuit:
Ego vapulando, ille verberando, usque ambo defessi sumus.
SYRUS
Tua culpa.
SANNIO
Quid agerem?
SYRUS
Adolescenti morem gestum oportuit.
SANNIO
215Qui potui melius qui hodie usque os praebui?
SYRUS
Age, scis quid loquar?
Pecuniam in loco negligere maximum interdum est lucrum.
SANNIO
Hui!
SYRUS
Metuisti; si nunc de tuo iure concessisses paululum, atque
Adolescenti esses morigeratus, hominum homo stultissime,
Ne non tibi istuc foeneraret?
SANNIO
Ego spem pretio non emo.
SYRUS
220Nunquam rem facies: abi: nescis inescare homines, Sannio.
SANNIO
Credo istuc melius esse: verum ego nunquam adeo astutus fui
Quin quicquid possem mallem auferre potius in praesentia.
SYRUS
Age; novi tuum animum; quasi iam usquam tibi sint viginti minae,
Dum huic obsequare. Praeterea autem te aiunt proficisci Cyprum.
SANNIO
Hem!
SYRUS
225Coëmisse hinc quae illuc veheres multa; navem conductam; hoc, scio,
Animus tibi pendet. Ubi illinc, spero, redieris tamen hoc ages.
SANNIO
Nusquam pedem. Perii hercle; hac illi spe hoc inceperunt.
SYRUS
Timet:
Inieci scrupulum homini.
SANNIO
O scelera! illud vide
Ut in ipso articulo oppressit. Emtae mulieres
230Complures; et item hine alia quae porto Cyprum.
Nisi eo ad mercatum venio, damnum maximum est.
Nunc si hoc omitto actum agam; ubi illinc rediero
Nihil est; refrixerit res. Nunc demum venis?
Cur passus? ubi eras? Ut sit satius perdere
235Quam aut hic nunc manere tam diu, aut tum persequi.
SYRUS
Iamne enumerasti id quod ad te rediturum putes?
SANNIO
Hocine illo dignum est? hocine incipere Aeschinum?
Per oppressionem ut hanc mihi eripere postulet?
SYRUS
Labascit. Unum hoc habeo: vide si satis placet:
240Potius quam venias in periculum, Sannio,
Servesne an perdas totum, dividuum face:
Minas decem conradet alicunde.
SANNIO
Hei mihi,
Etiam de sorte nunc venio in dubium miser?
Pudet nihil: omnes dentes labefecit mihi:
245Praeterea colaphis tuber est totum caput.
Etiam insuper defrudat? nusquam abeo.
SYRUS
Ut lubet.
Numquid vis quin abeam?
SANNIO
Immo hercle hoc quaeso, Syre;
Ut ut haec sunt acta, potius quam lites sequar,
Meum mihi reddatur; saltem quanti emta est, Syre.
250Scio te non usum antehac amicitia mea:
Memorem me dices esse et gratum.
SYRUS
Sedulo
Faciam: sed Ctesiphonem video: laetus est
De amica.
SANNIO
Quid quod te oro?
SYRUS
Paulisper mane.
Actus II, scaena 3
(CTESIPHO. SYRUS.)
CTESIPHO
Abs quivis homine, cum est opus, beneficium accipere gaudeas:
255Verum enimvero id demum iuvat, si, quem aequum est facere, is bene facit.
O frater frater, quid ego nunc te laudem? Satis certo scio;
Nunquam ita magnifice quicquam dicam id virtus quin superet tua.
Itaque unam hanc rem me habere praeter alios praecipuam arbitror,
Fratrem homini nemini esse primarum artium magis principem.
SYRUS
260O Ctesipho.
CTESIPHO
O Syre, Aeschinus ubi est?
SYRUS
Ellum, te exspectat domi.
CTESIPHO
Hem.
SYRUS
Quid est?
CTESIPHO
Quid sit? illius opera, Syre, nunc vivo: festivum caput,
Qui omnia sibi post putavit esse prae meo commodo;
Maledicta, famam, meum amorem, et peccatum in se transtulit:
Nihil pote supra. Quidnam foris crepuit?
SYRUS
Mane, mane: ipse exit foras.
Actus II, scaena 4
(AESCHINUS. SANNIO. CTESIPHO. SYRUS.)
AESCHINUS
265Ubi ille est sacrilegus?
SANNIO
Men quaerit? numquidnam effert? Occidi:
Nihil video.
AESCHINUS
Ehem, opportune; te ipsum quaero. Quid fit, Ctesipho?
In tuto est omnis res: omitte vero tristitiam tuam.
CTESIPHO
Ego illam hercle vero omitto qui quidem te habeam fratrem. O mi Aeschine,
O mi germane; ah, vereor coram in os te laudare amplius,
270Ne id assentandi magis quam quo habeam gratum facere existimes.
AESCHINUS
Age inepte; quasi nunc non norimus nos inter nos, Ctesipho.
Hoc mihi dolet, nos paene sero scisse, et paene in eum locum
Redisse ut si omnes cuperent nihil tibi possent auxiliarier.
CTESIPHO
Pudebat.
AESCHINUS
Ah, stultitia est istaec, non pudor. Tam ob parvulam
275Rem paene ex patria!—Turpe dictu. Deos quaeso ut istaec prohibeant.
CTESIPHO
Peccavi.
AESCHINUS
Quid ait tandem nobis Sannio?
SYRUS
Iam mitis est.
AESCHINUS
Ego ad forum ibo ut hunc absolvam: tu intro ad illam, Ctesipho.
SANNIO
Syre, insta.
SYRUS
Eamus; namque hic properat in Cyprum.
SANNIO
Ne tam quidem;
Quamvis etiam maneo otiosus hic.
SYRUS
Reddetur; ne time.
SANNIO
280At ut omne reddat.
SYRUS
Omne reddet: tace modo, ac sequere hac.
SANNIO
Sequor.
CTESIPHO
Heus, heus, Syre.
SYRUS
Hem, quid est?
CTESIPHO
Obsecro hercle, hominem istum impurissimum
Quamprimum absolvitote; ne, si magis irritatus siet,
Aliqua ad patrem hoc permanet, atque ego tum perpetuo perierim.
SYRUS
Non fiet; bono animo es: tu cum illa te intus oblecta interim;
285Et lectulos iube sterni nobis, et parari caetera.
Ego iam transacta re convertam me domum cum obsonio.
CTESIPHO
Ita quaeso: quando hoc bene successit, hilarem hunc sumamus diem.
Actus III, scaena 1
(SOSTRATA. CANTHARA.)
SOSTRATA
Obsecro, mea nutrix, quid nunc fiet?
CANTHARA
Quid fiat rogas?
Recte edepol spero.
SOSTRATA
Modo dolores, mea tu, occipiunt primulum.
CANTHARA
290Iam nunc times, quasi nunquam affueris, nunquam tute pepereris.
SOSTRATA
Miseram me, neminem habeo; solae sumus: Geta autem hic non adest;
Nec quem ad obstetricem mittam; nec qui arcessat Aeschinum.
CANTHARA
Pol is quidem iam hic aderit; nam nunquam unum intermittit diem
Quin semper veniat.
SOSTRATA
Solus mearum miseriarum est remedium.
CANTHARA
295E re nata melius fieri haud potuit quam factum est hera;
Quando vitium oblatum est; quod ad illum attinet potissimum
Talem, tali genere atque animo, natum ex tanta familia.
SOSTRATA
Ita pol est ut dicis: salvus nobis Deos quaeso ut siet.
Actus III, scaena 2
(GETA. SOSTRATA. CANTHARA.)
GETA
Nunc illud est quod si omnes omnia sua consilia conferant,
300Atque huic malo salutem quaerant, auxili nihil afferant,
Quod mihique heraeque filiaeque herili est. Vae misero mihi!
Tot res repente circumvallant, unde emergi non potest,
Vis, egestas, iniustitia, solitudo, infamia.
Hocine saeclum? O scelera, O genera sacrilega, O hominem impium!
SOSTRATA
305Me miseram! quidnam est quod sic video timidum et properantem Getam?
GETA
Quem neque fides neque iusiurandum neque illum misericordia
Repressit neque reflexit, neque quod partus instabat prope,
Cui miserae indigne per vim vitium obtulerat.
SOSTRATA
Non intelligo
Satis quae loquatur.
CANTHARA
Propius obsecro accedamus, Sostrata.
GETA
Ah,
310Me miserum! vix sum compos animi; ita ardeo iracundia.
Nihil est quod malim quam illam totam familiam mihi dari obviam,
Ut ego iram hanc in eos evomam omnem dum aegritudo haec est recens:
Satis mihi id habeam supplici, dum illos ulciscar modo.
Seni animam primum extinguerem ipsi qui illud produxit scelus.
315Tum autem Syrum impulsorem, vah, quibus illum lacerarem modis!
Sublimem medium arriperem, et capite pronum in terram statuerem,
Ut cerebro dispergat viam.
Adolescenti ipsi eriperem oculos; posthaec praecipitem darem;
Caeteros ruerem, agerem, raperem, tunderem, et prosternerem.
320Sed cesso heram hoc malo impertiri propere?
SOSTRATA
Revocemus. Geta.
GETA
Hem, quisquis es, sine me.
SOSTRATA
Ego sum Sostrata.
GETA
Ubi ea est? te ipsam quaerito,
Te expecto: oppido opportune te obtulisti mihi obviam,
Hera.
SOSTRATA
Quid est? quid trepidas?
GETA
Hei mihi!
SOSTRATA
Quid festinas, mi Geta?
Animam recipe.
GETA
Prorsus—
SOSTRATA
Quid istuc prorsus ergo est.
GETA
Periimus:
325Actum est.
SOSTRATA
Eloquere ergo, obsecro te, quid sit.
GETA
Iam—
SOSTRATA
Quid iam, Geta?
GETA
Aeschinus—
SOSTRATA
Quid is ergo?
GETA
alienus est ab nostra familia.
SOSTRATA
Hem,
Perii: quare?
GETA
Amare occepit aliam.
SOSTRATA
Vae miserae mihi!
GETA
Neque id occulte fert: ab lenone ipsus eripuit palam.
SOSTRATA
Satin hoc certum est?
GETA
Certum: hisce oculis egomet vidi, Sostrata.
SOSTRATA
Ah,
330Me miseram! quid credas iam? aut cui credas? Nostrumne Aeschinum;
Nostram vitam omnium, in quo nostrae spes omnesque opes sitae
Erant; qui sine hac iurabat se unum nunquam victurum diem;
Qui se in sui gremio positurum puerum dicebat patris;
Ita obsecraturum ut liceret sibi hanc uxorem ducere?
GETA
335Hera, lacrimas mitte, ac potius quod ad hanc rem opus est porro consule;
Patiamurne, an narremus cuipiam?
CANTHARA
Au, mi homo, sanusne es?
An hoc proferendum tibi videtur usquam esse?
GETA
Mihi quidem non placet.
Iam primum illum alieno animo a nobis esse res ipsa indicat.
Nunc si hoc palam proferimus ille infitias ibit, sat scio.
340Tua fama et gnatae vita in dubium veniet. Tum si maxime
Fateatur, quum amet aliam, non est utile hanc illi dari:
Quapropter quoquo pacto tacito est opus.
SOSTRATA
Ah, minime gentium:
Non faciam.
GETA
Quid ages?
SOSTRATA
Proferam.
GETA
Hem, mea Sostrata, vide quam rem agas.
SOSTRATA
Peiore res loco non potest esse quam in quo nunc sita est.
345Primum indotata est: tum praeterea quae secunda ei dos erat
Periit: pro virgine dari nuptum non potest. Hoc reliquum est:
Si infitias ibit, testis mecum est annulus quem amiserat.
Postremo, quando ego conscia mihi sum a me culpam esse hanc procul,
Neque pretium neque rem ullam intercessisse illa aut me indignam, Geta,
350Experiar.
GETA
Quid ista? accedo, ut melius dicas.
SOSTRATA
Tu, quantum potes,
Abi, atque Hegioni cognato huius rem omnem narrato ordine;
Nam is nostro Simulo fuit summus, et nos coluit maxime.
GETA
Nam hercle alius nemo respicit nos.
SOSTRATA
Propera tu, mea Canthara,
Curre: obstetricem arcesse, ut cum opus sit ne in mora nobis siet.
Actus III, scaena 3
(DEMEA. SYRUS.)
DEMEA
355Disperii! Ctesiphonem audivi filium
Una affuisse in raptione cum Aeschino.
Id misero restat mihi mali, si illum potest
Qui alicui rei est etiam eum ad nequitiam abducere.
Ubi ego illum quaeram? credo abductum in ganeum
360Aliquo: persuasit ille impurus, sat scio.
Sed eccum Syrum ire video: hinc scibo iam ubi siet;
Atque hercle hic de grege illo est: si me senserit
Eum quaeritare, nunquam dicet carnifex.
Non ostendam me id velle.
SYRUS
Omnem rem modo seni
365Quo pacto se haberet enarramus ordine:
Nihil vidi quicquam laetius.
DEMEA
Pro Iupiter,
Hominis stultitiam!
SYRUS
Collaudavit filium:
Mihi qui id dedissem consilium egit gratias.
DEMEA
Disrumpor.
SYRUS
Argentum annumeravit ilico:
370Dedit praeterea in sumtum dimidium minae:
Id distributum sane est ex sententia.
DEMEA
Hem!
Huic mandes, si quid recte curatum velis.
SYRUS
Hem, Demea, haud aspexeram te. Quid agitur?
DEMEA
Quid agatur? Vestram nequeo mirari satis
375Rationem.
SYRUS
Est hercle inepta, ne dicam dolo,
Atque absurda. Pisces ceteros purga, Dromo:
Congrum istum maximum in aqua sinito ludere
Paulisper: ubi ego venero, exossabitur;
Prius nolo.
DEMEA
Haecine flagitia!
SYRUS
Mihi quidem non placent;
380Et clamo saepe. Salsamenta haec, Stephanio,
Fac macerentur pulchre.
DEMEA
Di vestram fidem,
Utrum studione id sibi habet, an laudi putat
Fore si perdiderit gnatum? Vae misero mihi!
Videre videor iam diem illum quum hinc egens
385Profugiet aliquo militatum.
SYRUS
O Demea,
Istuc est sapere, non quod ante pedes modo est
Videre, sed etiam illa quae futura sunt
Prospicere.
DEMEA
Quid? istaec iam penes vos psaltria est?
SYRUS
Ellam intus.
DEMEA
Eho an domi est habiturus?
SYRUS
Credo, ut est
390Dementia.
DEMEA
Haecine fieri!
SYRUS
Inepta lenitas
Patris et facilitas prava.
DEMEA
Fratris me quidem
Pudet pigetque.
SYRUS
Nimium inter vos, Demea, ac
Non quia ades praesens dico hoc, pernimium interest.
Tu quantus quantus es nihil nisi sapientia es:
395Ille somnium. Sineres vero tu illum tuum
Facere haec?
DEMEA
Sinerem illum? an non sex totis mensibus
Prius olfecissem quam ille quicquam coeperit?
SYRUS
Vigilantiam tuam tu mihi narras?
DEMEA
Sic siet
Modo ut nunc est quaeso.
SYRUS
Ut quisque suum vult esse, ita est.
DEMEA
400Quid eum? vidistine hodie?
SYRUS
Tuumne filium?
Abigam hunc rus. Iamdudum aliquid ruri agere arbitror.
DEMEA
Satin scis ibi esse?
SYRUS
Oh, qui egomet produxi.
DEMEA
Optime est.
Metui ne haereret hic.
SYRUS
Atque iratum admodum.
DEMEA
Quid autem?
SYRUS
Adortus iurgio fratrem apud forum
405De psaltria istac.
DEMEA
Ain vero?
SYRUS
Vah, nihil reticuit.
Nam ut numerabatur forte argentum intervenit
Homo de improviso: coepit clamare, O Aeschine!
Haecine flagitia facere te! haec te admittere
Indigna genere nostro!
DEMEA
Oh! lacrimo gaudio.
SYRUS
410Non tu hoc argentum perdis sed vitam tuam.
DEMEA
Salvus sit, spero: est similis maiorum suum.
SYRUS
Hui.
DEMEA
Syre, praeceptorum plenus istorum ille.
SYRUS
Phy.
Domi habuit unde disceret.
DEMEA
Fit sedulo.
Nihil praetermitto: consuefacio: denique
415Inspicere tanquam in speculum in vitas omnium
Iubeo, atque ex aliis sumere exemplum sibi.
Hoc facito.
SYRUS
Recte sane.
DEMEA
Hoc fugito.
SYRUS
Callide.
DEMEA
Hoc laudi est.
SYRUS
Istaec res est.
DEMEA
Hoc vitio datur.
SYRUS
Probissime.
DEMEA
Porro autem—
SYRUS
Non hercle otium est
420Nunc mihi auscultandi. Pisces ex sententia
Nactus sum: hi mihi ne corrumpantur cautio est:
Nam id nobis tam flagitium est quam illa, Demea,
Non facere vobis quae modo dixti: et, quod queo,
Conservis ad eundem istunc praecipio modum:
425Hoc salsum est; hoc adustum est; hoc lautum est parum,
Illud recte: iterum sic memento: sedulo
Moneo quae possum pro mea sapientia.
Postremo tanquam in speculum in patinas, Demea,
Inspicere iubeo, et moneo quid facto usus siet.
430Inepta haec esse nos quae facimus sentio:
Verum quid facias? ut homo est, ita morem geras.
Numquid vis?
DEMEA
Mentem vobis meliorem dari.
SYRUS
Tu rus hinc abis?
DEMEA
Recta.
SYRUS
Nam quid tu hic agas,
Ubi si quid bene praecipias nemo obtemperet?
DEMEA
435Ego vero hinc abeo, quando is quamobrem huc veneram
Rus abiit: illum curo unum: ille ad me attinet.
Quando ita vult frater, de istoc ipse viderit.
Sed quis illic est procul quem video? estne hic Hegio,
Tribulis noster? si satis cerno, is hercle est: vah,
440Homo amicus nobis iam inde a puero. Di boni!
Nae illiusmodi iam nobis magna civium
Penuria est: homo antiqua virtute ac fide.
Haud cito mali quid ortum ex hoc sit publice.
Quam gaudeo ubi etiam huius generis reliquias
445Restare video! Ah, vivere etiam nunc libet.
Opperiar hominem hic, ut salutem et conloquar.
Actus III, scaena 4
(HEGIO. GETA. DEMEA. PAMPHILA.)
HEGIO
Pro Di immortales, facinus indignum, Geta.
Quid narras?
GETA
Sic est factum.
HEGIO
Ex illan familia
Tam illiberale facinus esse ortum? O Aeschine,
450Pol haud paternum istuc dedisti.
DEMEA
Videlicet
De psaltria hac audivit: id illi nunc dolet
Alieno: pater is nihili pendit. Hei mihi!
Utinam hic prope adesset alicubi, atque audiret haec.
HEGIO
Nisi facient quae illos aequum est, haud sic auferent.
GETA
455In te spes omnis, Hegio, nobis sita est.
Te solum habemus: tu es patronus, tu parens:
Ille tibi moriens nos commendavit senex.
Si deseris tu, periimus.
HEGIO
Cave dixeris.
Neque faciam, neque me satis pie posse arbitror.
DEMEA
460Adibo. Salvere Hegionem plurimum
Iubeo.
HEGIO
Te quaerebam ipsum. Salve Demea.
DEMEA
Quid autem?
HEGIO
Maior filius tuus Aeschinus,
Quem fratri adoptandum dedisti, neque boni
Neque liberalis functus officium est viri.
DEMEA
465Quid istuc est?
HEGIO
Nostrum amicum noras Simulum
Atque aequalem?
DEMEA
Quidni?
HEGIO
Filiam eius virginem
Vitiavit.
DEMEA
Hem!
HEGIO
Mane; nondum audisti, Demea,
Quod est gravissimum.
DEMEA
An quid est etiam amplius?
HEGIO
Vero amplius; nam hoc quidem ferendum aliquo modo est:
470Persuasit nox, amor, vinum, adolescentia:
Humanum est. Ubi scit factum, ad matrem virginis
Venit ipsus ultro lacrimans, orans, obsecrans,
Fidem dans, iurans se illam ducturum domum.
Ignotum est; tacitum est; creditum est. Virgo ex eo
475Compressu gravida facta est: mensis hic decimus est.
Ille bonus vir nobis psaltriam, si Dis placet,
Paravit quicum vivat, illam deserit.
DEMEA
Pro certon tu istaec dicis?
HEGIO
Mater virginis
In medio est; ipsa virgo; res ipsa: hic Geta
480Praeterea, ut captus est servorum non malus
Neque iners, alit illas: solus omnem familiam
Sustentat: hunc abduce, vinci; quaere rem.
GETA
Immo hercle extorque, nisi ita factum est, Demea.
Postremo non negabit: coram ipsum cedo.
DEMEA
485Pudet: nec quid agam neque quid huic respondeam
Scio.
PAMPHILA
Miseram me, differor doloribus.
Iuno Lucina, fer opem: serva me, obsecro.
HEGIO
Hem.
Numnam illa quaeso parturit?
GETA
Certe Hegio.
HEGIO
Hem.
Illaec fidem nunc vestram implorat, Demea:
490Quod vos vis cogit, id voluntate impetret.
Haec primum ut fiant Deos quaeso ut vobis decet:
Sin aliter animus vester est, ego, Demea,
Summa vi defendam hanc atque illum mortuum.
Mihi cognatus erat: una a pueris parvulis
495Sumus educti; una semper militiae et domi
Fuimus; paupertatem una pertulimus gravem.
Quapropter nitar, faciam, experiar, denique
Animam relinquam potius quam illas deseram.
Quid mihi respondes?
DEMEA
Fratrem conveniam, Hegio:
Is quod mihi de hac re dederit consilium id sequar.
HEGIO
500Sed Demea hoc tu facito, cum animo cogites
Quam vos facillime agitis, quam estis maxime
Potentes, dites, fortunati, nobiles,
Tam maxime vos aequo animo aequa noscere
Oportet, si vos vultis perhiberi probos.
DEMEA
505Redito: fient quae fieri aequum est omnia.
HEGIO
Decet te facere. Geta duc me intro ad Sostratam.
DEMEA
Non me indicente haec fiunt. Utinam hic sit modo
Defunctum: verum nimia illaec licentia
Profecto evadet in aliquod magnum malum.
510Ibo ac requiram fratrem, ut in eum haec evomam.
Actus III, scaena 5
(HEGIO.)
HEGIO.
Bono animo fac sis, Sostrata; et istam, quod potes,
Fac consolere. Ego Micionem, si apud forum est,
Conveniam; atque ut res gesta est narrabo ordine.
Si est facturus ut sit officium suum,
515Faciat: sin aliter de hac re est eius sententia,
Respondeat mihi; ut quid agam quamprimum sciam.
Actus IV, scaena 1
(CTESIPHO. SYRUS.)
CTESIPHO
Ain patrem hinc abisse rus?
SYRUS
Iamdudum.
CTESIPHO
Dic sodes.
SYRUS
Apud villam est.
Nunc cum maxime operis aliquid facere credo.
CTESIPHO
Utinam quidem,
Quod cum salute eius fiat, ita se defatigarit velim,
520Ut triduo hoc perpetuo prorsum e lecto nequeat surgere.
SYRUS
Ita fiat, et istoc si quid potis est rectius.
CTESIPHO
Ita: nam hunc diem
Misere nimis cupio, ut coepi, perpetuum in laetitia degere:
Et illud rus nulla alia causa tam male odi, nisi quia prope est:
Quod si abesset longius,
525Prius nox oppressisset illic quam huc reverti posset iterum.
Nunc ubi me illic non videbit iam huc recurret, sat scio.
Rogitabit me ubi fuerim; quem ego hodie toto non vidi die.
Quid dicam?
SYRUS
Nihilne in mentem?
CTESIPHO
Nunquam quicquam.
SYRUS
Tanto nequior.
Cliens, amicus, hospes, nemo est vobis?
CTESIPHO
Sunt: quid postea?
SYRUS
530Hisce opera ut data sit.
CTESIPHO
Quae non data sit? non potest fieri.
SYRUS
Potest.
CTESIPHO
Interdiu: sed si hic pernocto, causae quid dicam, Syre?
SYRUS
Vah, quam vellem etiam noctu amicis operam mos esset dari.
Quin tu otiosus es: ego illius sensum pulchre calleo.
Quum fervit maxime tam placidum quam ovem reddo.
CTESIPHO
Quo modo?
SYRUS
535Laudarier te audit libenter: facio te apud illum Deum:
Virtutes narro.
CTESIPHO
Meas?
SYRUS
Tuas: homini ilico lacrimae cadunt
Quasi puero gaudio. Hem tibi autem.
CTESIPHO
Quidnam est?
SYRUS
Lupus in fabula.
CTESIPHO
Pater est?
SYRUS
Ipsus est.
CTESIPHO
Syre, quid agimus?
SYRUS
Fuge modo intro: ego videro.
CTESIPHO
Si quid rogabit, nusquam tu me: audistin?
SYRUS
Potin ut desinas?
Actus IV, scaena 2
(DEMEA. CTESIPHO. SYRUS.)
DEMEA
540Nae ego homo sum infelix: primum fratrem nusquam invenio gentium:
Praeterea autem dum illum quaero a villa mercenarium
Vidi: is filium negat esse ruri: nec quid agam scio.
CTESIPHO
Syre.
SYRUS
Quid est?
CTESIPHO
Men quaerit?
SYRUS
Verum.
CTESIPHO
Perii!
SYRUS
Quin tu animo bono es.
DEMEA
Quid hoc, malum, infelicitatis? nequeo satis decernere;
545Nisi me credo huic esse natum rei, ferendis miseriis.
Primus sentio mala nostra; primus rescisco omnia;
Primus porro obnuntio: aegre solus si quid fit fero.
SYRUS
Rideo hunc: primum ait se scire; is solus nescit omnia.
DEMEA
Nunc redeo: si forte frater redierit viso.
CTESIPHO
Syre,
550Obsecro vide ne ille huc prorsus se irruat.
SYRUS
Etiam taces?
Ego cavebo.
CTESIPHO
Nunquam hercle hodie ego istuc committam tibi;
Nam me iam in cellam aliquam cum illa concludam: id tutissimum est.
SYRUS
Age, tamen ego hunc amovebo.
DEMEA
Sed eccum sceleratum Syrum.
SYRUS
Non hercle hic quidem durare quisquam, si sic fit, potest.
555Scire equidem volo quot mihi sint domini: quae haec est miseria?
DEMEA
Quid ille gannit? quid vult? quid ais bone vir? est frater domi?
SYRUS
Quid, malum, Bone vir, mihi narras? Equidem perii.
DEMEA
Quid tibi est?
SYRUS
Rogitas? Ctesipho me pugnis miserum et istam psaltriam
Usque occidit.
DEMEA
Hem, quid narras?
SYRUS
Hem! vide, ut discidit labrum.
DEMEA
560Quamobrem?
SYRUS
Me impulsore hanc emtam esse ait.
DEMEA
Non tu eum rus hinc modo
Produxe aibas?
SYRUS
Factum: verum venit post insaniens:
Nihil pepercit. Non puduisse verberare hominem senem,
Quem ego modo puerum tantillum in manibus gestavi meis?
DEMEA
Laudo, Ctesipho; patrissas: abi, virum te iudico.
SYRUS
565Laudas? Nae ille continebit posthac si sapiet manus.
DEMEA
Fortiter.
SYRUS
Perquam! quia miseram mulierem, et me servulum
Qui referire non audebam, vicit: hui, perfortiter!
DEMEA
Non potuit melius: idem quod ego sensit te esse huic rei caput.
Sed estne frater intus?
SYRUS
Non est.
DEMEA
Ubi illum quaeram cogito.
SYRUS
570Scio ubi sit; verum hodie nunquam monstrabo.
DEMEA
Hem, quid ais?
SYRUS
Ita.
DEMEA
Diminuetur tibi quidem iam cerebrum.
SYRUS
At nomen nescio
Illius hominis; sed locum novi ubi sit.
DEMEA
Dic ergo locum.
SYRUS
Nostin porticum apud macellum hanc deorsum?
DEMEA
Quidni noverim?
SYRUS
Praeterito hac recta platea sursum: ubi eo veneris,
575Clivus deorsum versus est: hac te praecipitato: postea
Est ad hanc manum sacellum; ibi angiportum propter est.
DEMEA
Quonam?
SYRUS
Illic ubi etiam caprificus magna est: nostin?
DEMEA
Novi.
SYRUS
Hac pergito.
DEMEA
Id quidem angiportum non est pervium.
SYRUS
Verum hercle. Vah,
Censen hominem me esse? erravi. In porticum rursum redi:
580Sane hac multo propius ibis, et minor est erratio.
Scin Cratini huius ditis aedes?
DEMEA
Scio.
SYRUS
Ubi eas praeterieris
Ad sinistram hac recta platea: ubi ad Dianae veneris
Ito ad dextram: priusquam ad portam venias apud ipsum lacum
Est pistrilla et exadversum fabrica: ibi est.
DEMEA
Quid ibi facit?
SYRUS
585Lectulos in sole ilignis pedibus faciendos dedit.
DEMEA
Ubi potetis vos? Bene sane. Sed cesso ad eum pergere?
SYRUS
I sane. Ego te exercebo hodie ut dignus es, silicernium.
Aeschinus odiose cessat: prandium corrumpitur.
Ctesipho autem in amore est totus. Ego iam prospiciam mihi:
590Nam iam adibo, atque unumquicquid quod quidem erit bellissimum
Carpam; et cyathos sorbilans paulatim hunc producam diem.
Actus IV, scaena 3
(MICIO. HEGIO.)
MICIO
Ego in hac re nihil reperio quamobrem lauder tantopere, Hegio:
Meum officium facio; quod peccatum a nobis ortum est corrigo:
Nisi si me in illo credidisti esse hominum numero qui ita putant,
595Sibi fieri iniuriam ultro si quam fecere ipsi expostules,
Et ultro accusant: id quia non est a me factum agis gratias?
HEGIO
Ah, minime: nunquam te aliter atque es in animum induxi meum.
Sed quaeso ut una mecum ad matrem virginis eas, Micio,
Atque istaec eadem quae mihi dixti tute dicas mulieri;
600Suspicionem hanc propter fratrem eius esse et illam psaltriam.
MICIO
Si ita aequum censes, aut si ita opus est facto, camus.
HEGIO
Bene facis;
Nam et illi animum iam relevabis, quae dolore ac miseria
Tabescit; et tuo officio fueris functus: sed si aliter putas,
Egomet narrabo quae mihi dixti.
MICIO
Immo ego ibo.
HEGIO
Bene facis.
605Omnes quibus res sunt minus secundae magis sunt nescio quomodo
Suspiciosi; ad contumeliam omnia accipiunt magis;
Propter suam impotentiam se semper credunt negligi;
Quapropter te ipsum purgare ipsis coram placabilius est.
MICIO
Et recte et verum dicis.
HEGIO
Sequere me ergo hac intro.
MICIO
Maxime.
Actus IV, scaena 4
(AESCHINUS.)
AESCHINUS.
610Discrucior animi:
Hocine de improviso mali mihi obiici
Tantum, ut neque quid de me faciam neque quid agam certum siet!
Membra metu debilia sunt; animus timore
Obstipuit: pectore consistere nil consili
615Quit. Vah! quomodo me ex hac expediam turba? Tanta nunc
Suspicio de me incidit;
Neque ea immerito: Sostrata credit mihi me psaltriam hanc emisse.
Id anus mihi indicium fecit.
Nam ut hinc forte ea ad obstetricem erat missa, ubi eam vidi ilico
620Accedo, rogito Pamphila quid agat, iam partus adsiet;
Eone obstetricem arcessat. Illa exclamat, Abi, abi iam, Aeschine.
Satis diu dedisti verba; sat adhuc tua nos frustrata est fides.
Hem, quid istuc obsecro, inquam, est? Valeas; habeas illam quae placet.
Sensi ilico id illas suspicari: sed me reprehendi tamen
625Ne quid de fratre garrulae illi dicerem, ac fieret palam.
Nunc quid faciam? Dicam fratris esse? Id quidem minime est opus
Usquam efferri. Ac mitto: fieri potis est ut ne qua exeat.
Ipsum id metuo ut credant; tot concurrunt verisimilia.
Egomet rapui; ipse egomet solvi argentum; ad me abducta est domum.
630Haec adeo mea culpa fateor fieri. Non me hanc rem patri
Ut ut erat gesta indicasse? Exorassem ut eam ducerem.
Cessatum usque adhuc est: nunc porro, Aeschine, expergiscere!
Nunc hoc primum est: ad illas ibo ut purgem me; accedam ad fores.
Perii! horresco semper ubi pultare hasce occipio miser.
635Heus, heus: Aeschinus ego sum: aperite aliquis actutum ostium.
Prodit nescio quis: concedam huc.
Actus IV, scaena 5
(MICIO. AESCHINUS.)
MICIO
Ita uti dixi, Sostrata,
Facite: ego Aeschinum conveniam, ut quomodo acta haec sint sciat.
Sed quis ostium hoc pultavit?
AESCHINUS
Pater hercle est: perii.
MICIO
Aeschine.
AESCHINUS
Quid huic hic negoti est?
MICIO
Tune has pepulisti fores?
640Tacet. Cur non ludo hunc aliquantisper? Melius est,
Quandoquidem hoc nunquam mihi ipse voluit credere.
Nihil mihi respondes?
AESCHINUS
Non equidem istas quod sciam.
MICIO
Ita? nam mirabar quid hic negoti esset tibi.
Erubuit: salva res est.
AESCHINUS
Dic sodes, pater,
645Tibi vero quid istic est rei?
MICIO
Nihil mihi quidem:
Amicus quidam me a foro abduxit modo
Huc advocatum sibi.
AESCHINUS
Quid?
MICIO
Ego dicam tibi:
Habitant hic quaedam mulieres pauperculae,
Ut opinor; has non nosse te et certo scio;
650Neque enim diu huc commigrarunt.
AESCHINUS
Quid tum postea?
MICIO
Virgo est cum matre.
AESCHINUS
Perge.
MICIO
Haec virgo orba est patre:
Hic meus amicus illi genere est proximus:
Huic leges cogunt nubere hanc.
AESCHINUS
Perii.
MICIO
Quid est?
AESCHINUS
Nihil: recte: perge.
MICIO
Is venit ut secum avehat;
655Nam habitat Mileti.
AESCHINUS
Hem, virginem ut secum avehat?
MICIO
Sic est.
AESCHINUS
Miletum usque obsecro?
MICIO
Ita.
AESCHINUS
Animo male est.
Quid ipsae? quid aiunt?
MICIO
Quid illas censes? nihil enim.
Commenta mater est esse ex alio viro
Nescio quo puerum natum; neque eum nominat;
660Priorem esse illum; non oportere huic dari.
AESCHINUS
Eho, nonne haec iusta tibi videntur postea?
MICIO
Non.
AESCHINUS
Obsecro, non? an illam hinc abducet, pater?
MICIO
Quid illam ni abducat?
AESCHINUS
Factum a vobis duriter
Immisericorditerque; atque etiam, si est, pater,
665Dicendum magis aperte, illiberaliter.
MICIO
Quamobrem?
AESCHINUS
Rogas me? quid illi tandem creditis
Fore animi misero quicum illa consuevit prius,
Qui infelix haud scio an illam misere nunc amat,
Quum hanc sibi videbit praesens praesenti eripi,
670Abduci ab oculis? Facinus indignum, pater.
MICIO
Qua ratione istuc? quis despondit? quis dedit?
Cui, quando nupsit? auctor his rebus quis est?
Cur duxit alienam?
AESCHINUS
An sedere oportuit
Domi virginem tam grandem, dum cognatus hinc
675Illinc veniret exspectantem? Haec, mi pater,
Te dicere aequum fuit, et id defendere.
MICIO
Ridiculum: adversumne illum causam dicerem
Cui veneram advocatus? sed, quid ista, Aeschine,
Nostra? aut quid nobis cum illis? abeamus. Quid est?
680Quid lacrimas?
AESCHINUS
Pater obsecro ausculta.
MICIO
Aeschine, audivi omnia
Et scio; nam te amo; quo magis quae agis curae sunt mihi.
AESCHINUS
Ita velim me promerentem ames dum vivas mi pater,
Ut me hoc delictum admisisse in me id mihi vehementer dolet,
Et me tui pudet.
MICIO
Credo hercle; nam ingenium novi tuum
685Liberale: sed vereor ne indiligens nimium sies.
In qua civitate tandem te arbitrare vivere?
Virginem vitiasti quam te ius non fuerat tangere.
Iam id peccatum primum magnum; magnum, at humanum tamen.
Fecere alii saepe item boni: at postquam id evenit, cedo
690Numquid circumspexti? aut numquid tute prospexti tibi,
Quid fieret, qua fieret? si te ipsum mihi puduit dicere,
Qua resciscerem? Haec dum dubitas menses abierunt decem.
Prodidisti et te, et illam miseram, et gnatum, quod quidem in te fuit.
Quid? credebas dormienti haec tibi confecturos Deos,
695Et illam sine tua opera in cubiculum iri deductum domum?
Nolim ceterarum rerum te socordem eodem modo.
Bono animo es: duces uxorem hanc.
AESCHINUS
Hem.
MICIO
Bono animo es, inquam.
AESCHINUS
Pater,
Obsecro, non ludis tu nunc me?
MICIO
Ego te? quamobrem?
AESCHINUS
Nescio;
Nisi quia tam misere hoc esse cupio verum eo vereor magis.
MICIO
700Abi domum, ac Deos comprecare ut uxorem arcessas: abi.
AESCHINUS
Quid? iam uxorem?
MICIO
Iam.
AESCHINUS
Iam?
MICIO
Iam, quantum potest.
AESCHINUS
Di me, pater,
Omnes oderint ni magis te quam oculos nunc amo meos.
MICIO
Quid? quam illam?
AESCHINUS
Aeque.
MICIO
Perbenigne.
AESCHINUS
Quid? ille ubi est Milesius?
MICIO
Abiit; periit; navem adscendit. Sed cur cessas?
AESCHINUS
Abi pater:
705Tu potius Deos comprecare; nam tibi eos certo scio,
Quo vir melior multo es quam ego, obtemperaturos magis.
MICIO
Ego eo intro ut quae opus sunt parentur: tu fac ut dixi, si sapis.
AESCHINUS
Quid hoc est negoti! Hoc est patrem esse? aut hoc est filium esse?
Si frater aut sodalis esset, qui magis morem gereret?
710Hic non amandus? hicine non gestandus in sinu est? hem!
Itaque adeo magnam mili iniecit sua commoditate curam
Ne forte imprudens faciam quod nolit: sciens cavebo.
Sed cesso ire intro ne morae meis nuptiis egomet siem?
Actus IV, scaena 6
(DEMEA.)
DEMEA.
Defessus sum ambulando. Ut, Syre, te cum tua
715Monstratione magnus perdat Iupiter!
Perreptavi usque omne oppidum: ad portam, ad lacum:
Quo non? neque illic fabrica ulla erat, neque fratrem homo
Vidisse se aibat quisquam: nunc vero domi
Certum obsidere est usque donec redierit.
Actus IV, scaena 7
(MICIO. DEMEA.)
MICIO
720Ibo, illis dicam nullam esse in nobis moram.
DEMEA
Sed eccum ipsum: te iamdudum quaero, Micio.
MICIO
Quidnam?
DEMEA
Fero alia flagitia ad te ingentia
Boni illius adolescentis.
MICIO
Ecce autem!
DEMEA
Nova;
Capitalia.
MICIO
Ohe, iam.
DEMEA
Nescis qui vir sit.
MICIO
Scio.
DEMEA
725O stulte, tu de psaltria me somnias
Agere: hoc peccatum in virginem est civem.
MICIO
Scio.
DEMEA
Oho, scis et patere?
MICIO
Quidni patiar?
DEMEA
Dic mihi,
Non clamas? non insanis?
MICIO
Non. Malim quidem—
DEMEA
Puer natus est.
MICIO
Di bene vertant!
DEMEA
Virgo nihil habet.
MICIO
730Audivi.
DEMEA
Et ducenda indotata est?
MICIO
Scilicet.
DEMEA
Quid nunc futurum est?
MICIO
Id enim quod res ipsa fert:
Illinc huc transferetur virgo.
DEMEA
O Iupiter!
Istocine pacto oportet?
MICIO
Quid faciam amplius?
DEMEA
Quid facias? Si non ipsa re istuc tibi dolet,
735Simulare certe est hominis.
MICIO
Quin iam virginem
Despondi; res composita est; fiunt nuptiae:
Demsi metum omnem: haec magis sunt hominis.
DEMEA
Caeterum,
Placet tibi factum, Micio?
MICIO
Non, si queam
Mutare: nunc, quum non queo, aequo animo fero.
740Ita vita est hominum quasi quum ludas tesseris:
Si illud quod maxime opus est iactu non cadit,
Illud quod cecidit forte id arte ut corrigas.
DEMEA
Corrector! Nempe tua arte viginti minae
Pro psaltria periere; quae, quantum potest,
745Aliquo abiicienda est, si non pretio at gratiis.
MICIO
Neque est, neque illam sane studeo vendere.
DEMEA
Quid igitur facies?
MICIO
Domi erit.
DEMEA
Pro Divum fidem!
Meretrix et materfamilias una in domo?
MICIO
Cur non?
DEMEA
Sanum te credis esse?
MICIO
Equidem arbitror.
DEMEA
750Ita me Di ament, ut video ego tuam ineptiam,
Facturum credo ut habeas quicum cantites.
MICIO
Cur non?
DEMEA
Et nova nupta eadem haece discet?
MICIO
Scilicet.
DEMEA
Tu inter eas restim ductans saltabis.
MICIO
Probe.
DEMEA
Probe?
MICIO
Et tu nobiscum una, si opus sit.
DEMEA
Hei mihi!
755Non te haec pudent?
MICIO
Iam vero omitte, Demea,
Tuam istanc iracundiam; atque ita uti decet
Hilarum ac libentem fac te gnati in nuptiis.
Ego hos conveniam: post huc redeo.
DEMEA
O Iupiter!
Hancine vitam? hoscine mores? hanc dementiam?
760Uxor sine dote veniet; intus psaltria est:
Domus sumtuosa; adolescens luxu perditus;
Senex delirans. Ipsa si cupiat Salus
Servare prorsus non potest hanc familiam.
Actus V, scaena 1
(SYRUS. DEMEA.)
SYRUS
Edepol, Syrisce, te curasti molliter,
765Lauteque munus administrasti tuum.
Abi. Sed postquam intus sum omnium rerum satur,
Prodeambulare huc libitum est.
DEMEA
Illud sis vide
Exemplum disciplinae.
SYRUS
Ecce autem hic adest
Senex noster. Quid fit? quid tu es tristis?
DEMEA
Oh scelus.
SYRUS
770Ohe, iam tu verba fundis hic, sapientia?
DEMEA
Tu si meus esses—
SYRUS
dis quidem esses, Demea,
Ac tuam rem constabilisses.
DEMEA
exemplum omnibus
Curarem ut esses.
SYRUS
Quamobrem? quid feci?
DEMEA
Rogas?
In ipsa turba, atque in peccato maximo,
775Quod vix sedatum satis est, potasti scelus,
Quasi re bene gesta.
SYRUS
Sane nollem huc exitum.
Actus V, scaena 2
(DROMO. SYRUS. DEMEA.)
DROMO
Heus, Syre; rogat te Ctesipho ut redeas.
SYRUS
Abi.
DEMEA
Quid Ctesiphonem hic narrat?
SYRUS
Nihil.
DEMEA
Eho carnifex,
Est Ctesipho intus?
SYRUS
Non est.
DEMEA
Cur hic nominat?
SYRUS
780Est alius quidam, parasitaster parvulus:
Nostin?
DEMEA
Iam scibo.
SYRUS
Quid agis? quo abis?
DEMEA
Mitte me.
SYRUS
Noli inquam.
DEMEA
Non manum abstines, mastigia?
An tibi iam mavis cerebrum dispergi hic?
SYRUS
Abit.
Edepol comissatorem haud sane commodum,
785Praesertim Ctesiphoni. Quid ego nunc agam
Nisi, dum hae silescunt turbae, interea in angulum
Aliquo abeam, atque edormiscam hoc villi? Sic agam.
Actus V, scaena 3
(MICIO. DEMEA.)
MICIO
Parata a nobis sunt, ut dixi, Sostrata,
Ubi vis. Quisnam a me pepulit tam graviter fores?
DEMEA
790Hei mihi, quid faciam? quid agam? quid clamem aut querar?
O coelum, O terra, O maria Neptuni!
MICIO
Em tibi:
Rescivit omnem rem; id nunc clamat scilicet:
Paratae lites; succurrendum est.
DEMEA
Eccum adest
Communis corruptela nostrum liberum.
MICIO
795Tandem reprime iracundiam, atque ad te redi.
DEMEA
Repressi, redii: mitto maledicta omnia:
Rem ipsam putemus: dictum hoc inter nos fuit,
Ex te adeo est ortum, ne tu curares meum,
Neve ego tuum? responde.
MICIO
Factum est; non nego.
DEMEA
800Cur nunc apud te potat? cur recipis meum?
Cur emis amicam Micio? Numqui minus
Mihi idem ius aequum est esse quod mecum est tibi?
Quando ego tuum non euro, ne cura meum.
MICIO
Non aequum dicis; non; nam vetus verbum hoc quidem est;
805Communia esse amicorum inter se omnia.
DEMEA
Facete! nunc demum istaec nata oratio est.
MICIO
Ausculta paucis, nisi molestum est, Demea.
Principio, si id te mordet, sumtum filii
Quem faciunt, quaeso facito haec tecum cogites:
810Tu illos duos olim pro re tollebas tua,
Quod satis putabas tua bona ambobus fore,
Et me tum uxorem credidisti, scilicet,
Ducturum: eandem illam rationem antiquam obtine:
Conserva, quaere, parce: fac quam plurimum
815Illis relinquas: gloriam tu istam obtine.
Mea, quae praeter spem evenere, utantur sine.
De summa nihil decedet: quod hinc accesserit,
Id de lucro putato esse omne. Haec si voles
In animo vere cogitare, Demea,
820Et mihi, et tibi, et illis demseris molestiam.
DEMEA
Mitto rem: consuetudinem ipsorum.
MICIO
Mane:
Scio: istuc ibam. Multa in homine, Demea,
Signa insunt ex quibus coniectura facile fit,
Duo quum idem faciunt, saepe ut possis dicere,
825Hoc licet impune facere huic, illi non licet;
Non quod dissimilis res sit, sed quod is qui facit:
Quae ego illis inesse video, ut confidam fore
Ita ut volumus: video sapere, intelligere, in loco
Vereri, inter se amare: scires liberum
830Ingenium atque animum; quovis illos tu die
Reducas. At enim metuas ne ab re sint tamen
Omissiores paullo. O noster Demea,
Ad omnia alia aetate sapimus rectius:
Solum unum hoc vitium senectus affert hominibus;
835Attentiores sumus ad rem omnes quam sat est:
Quod illos sat aetas acuet.
DEMEA
Ne nimium modo
Bonae tuae istae nos rationes, Micio,
Et tuus iste animus aequus, subvertant.
MICIO
Tace:
Non fiet: mitte iam istaec: da te hodie mihi:
840Exporge frontem.
DEMEA
Scilicet, ita tempus fert;
Faciendum est: caeterum rus eras cum filio
Cum primo lucu [ibo hinc].
MICIO
Immo de note censeo;
Hodie modo hilarum fac te.
DEMEA
Et istam psaltriam
Una illuc mecum hinc abstraham.
MICIO
Pugnaveris.
845Eo pacto prorsum illic alligaris filium:
Modo facito ut illam serves.
DEMEA
Ego istuc videro:
Atque illi favillae plena, funi, ac pollinis,
Coquendo sit faxo, et molendo: praeter haec
Meridie ipso faciam ut stipulam colligat:
850Tam excoctam reddam atque atram quam carbo est.
MICIO
Placet:
Nunc mihi videre sapere; atque equidem filium
Tum etiam si nolit cogam ut cum illa una cubet.
DEMEA
Derides? fortunatus qui istoc animo sies.
Ego sentio—
MICIO
Ah, pergisne?
DEMEA
Iam iam desino.
MICIO
855I ergo intro, et cui rei est ei rei hunc sumamus diem.
Actus V, scaena 4
(DEMEA.)
DEMEA.
Nunquam ita quisquam bene subducta ratione ad vitam fuit
Quin res, aetas, usus semper aliquid apportet novi,
Aliquid moneat; ut illa quae te scire credas nescias,
Et quae tibi putaris prima in experiendo repudies:
860Quod nunc mihi evenit; nam ego vitam duram quam vixi usque adhuc
Prope iam excurso spatio mitto. Id quamobrem? Re ipsa repperi
Facilitate nihil esse homini melius neque clementia.
Id esse verum ex me atque ex fratre cuivis facile est noscere.
Ille suam semper egit vitam in otio, in conviviis,
865Clemens, placidus, nulli laedere os, arridere omnibus:
Sibi vixit; sibi sumtum fecit: omnes bene dicunt, amant.
Ego ille agrestis, saevus, tristis, parcus, truculentus, tenax,
Duxi uxorem: quam ibi miseriam vidi! Nati filii,
Alia cura. Porro autem illis dum studeo ut quam plurimum
870Facerem, contrivi in quaerendo vitam atque aetatem meam.
Nunc exacta aetate hoc fructi pro labore ab his fero,
Odium. Ille alter sine labore patria potitur commoda:
Illum amant, me fugitant: illi credunt consilia omnia;
Illum diligunt; apud illum sunt ambo: ego desertus sum.
875Illum ut vivat optant; meam autem mortem exspectant. Scilicet
Ita eos meo labore eductos maximo hic fecit suos
Paulo sumptu: miseriam omnem ego capio; hic potitur gaudia.
Age, age, nunc iam experiamur porro contra quid ego possiem
Blande dicere, aut benigne facere, quando eo provocat.
880Ego quoque a meis me amari et magni pendi postulo:
Si id fit dando atque obsequendo, non posteriores feram.
Deerit. Id mea minime refert qui sum natu maximus.
Actus V, scaena 5
(SYRUS. DEMEA.)
SYRUS
Heus, Demea, rogat frater ne abeas longius.
DEMEA
Quis homo? O Syre noster salve: quid fit? quid agitur?
SYRUS
885Recte.
DEMEA
Optime est. Iam nunc haec tria primum addidi
Praeter naturam: O noster! quid fit? quid agitur?
Servum haud illiberalem praebes te; et tibi
Libens bene faxim.
SYRUS
Gratiam habeo.
DEMEA
Atqui, Syre,
Hoc verum est; et ipsa re experiere propediem.
Actus V, scaena 6
(GETA. DEMEA.)
GETA
890Hera, ego huc ad hos provisam quam mox virginem
Arcessant: sed eccum Demeam. Salvus sies.
DEMEA
O, qui vocare?
GETA
Geta.
DEMEA
Geta, hominem maximi
Preti te esse hodie animo iudicavi meo:
Nam is mihi profecto est servus spectatus satis
895Cui dominus curae est, ita uti tibi sensi, Geta:
Et tibi ob eam rem, si quid usus venerit,
Libens bene faxim. Meditor esse affabilis;
Et bene procedit.
GETA
Bonus es quum hace existimas.
DEMEA
Paulatim plebem primulum facio meam.
Actus V, scaena 7
(AESCHINUS. DEMEA. SYRUS. GETA.)
AESCHINUS
900Occidunt me quidem dum nimis sanctas nuptias
Student facere: in apparando consumunt diem.
DEMEA
Quid agitur, Aeschine?
AESCHINUS
Ehem, pater mi, tu hic eras?
DEMEA
Tuus hercle vero et animo et natura pater,
Qui te amat plus quam hosce oculos: sed cur non domum
905Uxorem arcessis?
AESCHINUS
Cupio: verum hoc mihi morae est;
Tibicina, et Hymenaeum qui cantent.
DEMEA
Eho,
Vin tu huic seni auscultare?
AESCHINUS
Quid?
DEMEA
Missa haec face,
Hymenaeum, turbas, lampadas, tibicinas;
Atque hanc in horto maceriam iube dirui,
910Quantum potest; hac transfer; unam fac domum;
Traduce et matrem et familiam omnem ad nos.
AESCHINUS
Placet,
Pater lepidissime.
DEMEA
Euge! iam lepidus vocor.
Fratri aedes fient perviae: turbam domum
Adducet; sumtum admittet; multa. Quid mea?
915Ego lepidus ineo gratiam. Iube nunc iam
Dinumeret illi Babylo viginti minas.
Syre, cessas ire ac facere?
SYRUS
Quid ago?
DEMEA
Dirue.
Tu illas abi et traduce.
GETA
Di tibi, Demea,
Bene faciant quum te video nostrae familiae
920Tam ex animo factum velle.
DEMEA
Dignos arbitror.
Quid ais tu?
AESCHINUS
Sic opinor.
DEMEA
Multo rectius est
Quam illam puerperam nunc duci huc per viam
Aegrotam.
AESCHINUS
Nihil enim vidi melius, mi pater.
DEMEA
Sic soleo: sed eccum Micio egreditur foras.
Actus V, scaena 8
(MICIO. DEMEA. AESCHINUS.)
MICIO
925Iubet frater? ubi is est? Tun iubes hoc, Demea?
DEMEA
Ego vero iubeo et in hac re et aliis omnibus
Quam maxime unam facere nos hanc familiam,
Colere, adiuvare, adiungere.
AESCHINUS
Ita quaeso, pater.
MICIO
Haud aliter censeo.
DEMEA
Immo hercle ita nobis decet.
930Primum huius uxoris est mater.
MICIO
Quid postea?
DEMEA
Proba et modesta.
MICIO
Ita aiunt.
DEMEA
Natu grandior.
MICIO
Scio.
DEMEA
Parere iam diu haec per annos non potest;
Nec qui eam respiciat quisquam est: sola est.
MICIO
Quam hic rem agit?
DEMEA
Hanc te aequum est ducere; et te operam ut fiat dare.
MICIO
935Me ducere autem?
DEMEA
Te.
MICIO
Me?
DEMEA
Te inquam.
MICIO
Ineptis.
DEMEA
Si tu sis homo,
Hic faciat.
AESCHINUS
Mi pater.
MICIO
Quid? tu autem huic, asine, auscultas?
DEMEA
Nihil agis:
Fieri aliter non potest.
MICIO
Deliras.
AESCHINUS
Sine te exorem, mi pater.
MICIO
Insanis: aufer.
DEMEA
Age da veniam filio.
MICIO
Satin sanus es? ego
Novus maritus anno demum quinto et sexagesimo
940Fiam, atque anum decrepitam ducam? Idne estis auctores mihi?
AESCHINUS
Fac: promisi ego illis.
Mi
Promisti autem? de te largitor, puer.
DEMEA
Age; quid si quid te maius oret?
MICIO
Quasi non hoc sit maximum.
DEMEA
Da veniam.
AESCHINUS
Ne gravere.
DEMEA
Fac promitte.
MICIO
Non omittis?
AESCHINUS
Non, nisi te exorem.
MICIO
Vis est haec quidem.
DEMEA
Age prolixe, Micio.
MICIO
945Etsi hoc mihi pravum, ineptum, absurdum, atque alienum a vita mea
Videtur, si vos tantopere istuc vultis, fiat.
AESCHINUS
Bene facis:
DEMEA
Merito te amo. Verum—
MICIO
Quid?
DEMEA
Ego dicam, hoc quum fit quod volo.
MICIO
Quid nunc quod restat? Hegio his est cognatus proximus,
Affinis nobis, pauper: bene nos aliquid facere illi decet.
MICIO
950Quid facere?
DEMEA
Agelli est hic sub urbe paulum, quod locitas foras:
Huic demus qui fruatur.
MICIO
Paulum id autem?
DEMEA
Si multum est, tamen
Faciendum est: pro patre huic est; bonus est; noster est; recte datur.
Postremo nunc meum illud verbum facio quod tu, Micio,
Bene et sapienter dixti dudum: Vitium commune omnium est,
955Quod nimium ad rem in senecta attenti sumus. Hanc maculam nos decet
Effugere: dictum est vere, et re ipsa fieri oportet [Micio].
MICIO
Quid istic? dabitur quandoquidem hic vult.
AESCHINUS
Mi pater.
DEMEA
Nunc tu mihi es germanus pariter corpore et animo.
MICIO
Gaudeo.
DEMEA
Suo sibi gladio hunc iugulo.
Actus V, scaena 9
(SYRUS. DEMEA. MICIO. AESCHINUS.)
SYRUS
Factum est quod iussisti, Demea.
DEMEA
960Frugi homo es. Ego edepol hodie mea quidem sententia
Iudico Syrum fieri esse aequum liberum.
MICIO
Istunc liberum?
Quodnam ob factum?
DEMEA
Multa.
SYRUS
O noster Demea, edepol vir bonus es.
Ego istos vobis usque a pueris curavi ambos sedulo;
Docui, monui, bene praecepi semper quae potui omnia.
DEMEA
965Res apparet. Et quidem porro haec; obsonare cuni fide,
Scortum adducere, apparare de die convivium;
Non mediocris hominis haec sunt officia.
SYRUS
O lepidum caput!
DEMEA
Postremo, hodie in psaltria hac emenda hic adiutor fuit,
Hic curavit: prodesse aequum est: alii meliores erunt:
970Denique hic vult fieri.
MICIO
Vin tu hoc fieri?
AESCHINUS
Cupio.
MICIO
Si quidem
Tu vis, Syre, eho accede huc ad me: liber esto.
SYRUS
Bene facis.
Omnibus gratiam habeo, et seorsum tibi praeterea, Demea.
DEMEA
Gaudeo.
AESCHINUS
Et ego.
SYRUS
Credo: utinam hoc perpetuum fiat gaudium,
Phrygiam ut uxorem meam una mecum videam liberam.
DEMEA
975Optimam quidem mulierem.
SYRUS
Et quidem tuo nepoti, huius filio,
Hodie primam mammam dedit haec.
DEMEA
Hercle vero serio,
Si quidem primam dedit, haud dubium quin emitti aequum siet.
MICIO
Ob eam rem?
DEMEA
Ob eam. Postremo a me argentum quanti est sumito.
SYRUS
Di tibi, Demea, omnes semper omnia optata offerant.
MICIO
980Syre, processisti hodie pulchre.
DEMEA
Si quidem porro, Micio,
Tu tuum officium facies, atque huic aliquid paulum prae manu
Dederis unde utatur; reddet tibi cito.
MICIO
Istoc vilius.
AESCHINUS
Frugi homo est.
SYRUS
Reddam hercle; da modo.
AESCHINUS
Age pater.
MICIO
Post consulam.
DEMEA
Faciet.
SYRUS
O vir optime.
AESCHINUS
O mi pater festivissime.
MICIO
985Quid istuc? quae res tam repente mores mutavit tuos?
Quod prolubium? quae istaec subita est largitas?
DEMEA
Dicam tibi;
Ut id ostenderem quod te isti facilem et festivum putant,
Id non fieri ex vera vita, neque adeo ex aequo et bono:
Sed ex assentando, indulgendo, et largiendo, Micio.
990Nunc adeo si ob eam rem vobis vita mea invisa est, Aeschine,
Quia non iusta iniusta prorsus omnia omnino obsequor,
Missa facio: effundite, emite, facite, quod vobis libet:
Sed si id vultis potius, quae vos propter adolescentiam
Minus videtis, magis impense cupitis, consulitis parum,
995Haec reprehendere et corrigere me, et obsecundare in loco;
Ecce me qui id faciam vobis.
AESCHINUS
Tibi, pater, permittimus:
Plus scis quid facto opus est. Sed de fratre quid fiet?
DEMEA
Sino;
Habeat; in istac finem faciat.
MICIO
Istuc recte.
Ω
Plaudite.