Actus front
subject_1INTRODUCTION. THE Hecyra takes its name from the fact that its plot turns upon the misunderstanding between a mother and daughter-in-law. Colman has translated the word step-mother; but ἑκυρά is etymologically, and in meaning, the same word as socrus, a mother-in-law; and there is the same close connexion between the correlative words νυός and nurus, a daughter-in-law. The story of the play is as follows: A young man named Pamphilus, son of Laches and Sostrata, used to keep company with one Bacchis. One night as he was going to her house, rather the worse for wine, he met Philumena, the daughter of Phidippus and Myrrhina, on the road, and offered her violence, both of them being ignorant who the other was. She could not get any thing from him which could serve as a clue to his recognition; but he in the struggle managed to tear from her finger a ring, which he carried to Bacchis and gave to her. A short time after this he was married; for his father was very anxious to break off his intimacy with Bacchis, and to see his son quietly settled down, that he might have some prospect of domestic comfort in his old age; and he never let his son have any peace till he consented to take to himself a wife. By a strange coincidence the wife selected for him was this very Philumena, whom he had met at night on his way to his mistress’s house; and her mother was only too glad to have her married, hoping that she would be saved from public disgrace. But things did not turn out as smoothly as she expected; for Pamphilus did not at first shake off his old love, but continued to visit Bacchis every day, and totally avoided the company of his wife. Gradually, however, a change took place. Bacchis, being annoyed at the marriage of Pamphilus, behaved with great coldness and caprice towards him. Philumena, on the other hand, bore his neglect with the greatest patience and good temper. And so it came about that Pamphilus abandoned Bacchis altogether, and became devotedly attached to his wife. At this moment a relation of his father’s dies at Imbros, and Pamphilus is despatched to the spot to look after his property, his wife being left with her mother-in-law Sostrata. But this arrangement does not last long. Philumena, finding that she has no hope of concealing her situation from her mother-in-law, begins to avoid her, and to withdraw from her company as much as possible; till, at last, she goes to her own mother on the pretence of attending a family sacrifice, and stays with her, refusing to return to her mother-in-law. Sostrata sends for her, but in vain; and she goes to see her, but is refused admittance.
This brings us to the beginning of the Second Act of the play, where the action really commences; for all that we had hitherto is merely a kind of prologue. Laches, Pamphilus’ father, has now heard of this estrangement between his wife and his daughter-in-law, and comes into town to look into the matter. Priding himself much upon his wonderful knowledge of every thing that is going on, he lays it down decidedly that Sostrata alone is to blame; that all mothers-in-law hate their daughters-in-law, and that she must have driven Philumena away by her unkindness; and he is more confirmed in his opinion by the statement of Phidippus that his daughter refuses to come back to Laches’ house while her husband is away. Sostrata in vain endeavours to clear herself. At this moment Philumena’s expected child is born; and Pamphilus returns home at the critical moment. Hearing that his wife is ill, he rushes into the house to see her, and there discovers the whole state of the case. Myrrhina entreats him to keep the matter quiet, and he so far retains his affection for his wife that he promises to do so, and is wretched at the thoughts of a separation from her, though he comes to the conclusion that after this child’s birth, the son of he does not know whom, it is impossible for him ever to receive her back into his house. Meanwhile he sees the necessity of getting rid of his slave Parmeno, who will otherwise be sure to discover what is going on. So he sends him off on two errands, the last of which keeps him fully employed at a distance the rest of the day.
The body of the play is occupied by the indignant expostulations of the two fathers with Pamphilus, and with their wives. Now that Pamphilus has a son, Laches cannot conceive why he should not take his wife home again; and Phidippus is furious with him, with Laches, and with Myrrhina his wife. Sostrata comes to the determination of leaving town, and going to live with her husband in the country, hoping that her absence will remove the last obstacle to Philumena’s return; but notwithstanding this, Pamnphilus still persists in his refusal to receive his wife, and at last the old men come to the conclusion that he must be still carrying on his old love affair with Bacchis, and determine to send for her, and to endeavour by fair means or foul to break off her intimacy with Pamphilus. Bacchis is accordingly sent for, and she completely clears herself and Pamphilus from the suspicion, and further undertakes to explain the real state of affairs to Myrrhina and Philumena. This brings out the true history of Philumena; and Bacchis is able to inform Pamphilus that his wife was the owner of the ring which she had received from him. This entirely changes Pamphilus’ view of the case, and he is beside himself with delight. This play is not remarkable for any of the spirit which generally appears in Terence’s plays. The event on which the plot of the play depends, and the circumstances of Philumena’s illness, having necessarily to be kept in the background, gives an air of restraint to the whole piece. Indeed, within the whole action, properly so called, there is no incident except the discovery of the ring. The plot is much more simple, and the characters less interesting than those of any other play; and in the treatment of the character of the slave we notice a marked departure from the ordinary idea of that part. The Parmeno of the Hecyra is a very different personage from his namesake of the Eunuchus. He is merely sententious and inquisitive; and the only amusement which we get out of him is that he is very anxious to discover his master’s secret, and that his curiosity is not gratified.
HECYRA. ACTA LUDIS MEGALENSIBUS, SEX. IUL. CAESARE CN. CORNELIO DOLABELLA AEDILIBUS CURULIBUS. NON EST PERACTA. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII, TIBIIS PARIBUS. TOTA GRAECA APOLLODORU FACTA EST. ACTA PRIMO SINE PROLOGO. DATA SECUNDO CN. OCTAVIO T. MANLIO COSS. RELATA EST L. AEMILII PAULI LUDIS FUNEBRIBUS. NON EST PLACITA. TERTIO RELATA EST Q. FULVIO L. MARCIO AEDILIBUS CURULIBUS. EGIT L. AMBIVIUS TURPIO. PLACUIT.
Actus prologue, scaena pr1
PROLOGUS
1Hecyra est huic nomen fabulae: haec cum data
Nova est novum intervenit vitium et calamitas,
Ut neque spectari neque cognosci potuerit.
Ita populus studio stupidus in funambulo
5Animum occuparat. Nunc haec plane est pro nova;
Et is qui scripsit hanc ob eam rem noluit
Iterum referre ut iterum posset vendere.
Alias cognostis eius: quaeso hanc nunc noscite.
ALTER PROLOGUS.
PROLOGUS
9Orator ad vos venio ornatu prologi:
10Sinite exorator sim, eodem ut iure uti senem
Liceat quo iure sum usus adolescentior;
Novas qui exactas feci ut inveterascerent,
Ne cum poeta scriptura evanesceret.
In his quas primum Caecili didici novas
15Partim sum earum exactus, partim vix steti.
Quia scibam dubiam fortunam esse scenicam,
Spe incerta certum mihi laborem sustuli.
Easdem agere coepi ut ab eodem alias discerem
Novas studiose, ne illum ab studio abducerem.
20Perfeci ut spectarentur. Ubi sunt cognitae,
Placitae sunt. Ita poetam restitui in locum
Prope iam remotum iniuria adversarium
Ab studio atque ab labore atque arte musica.
Quod si scripturam sprevissem in praesentia,
25Et in deterrendo voluissem operam sumere,
Ut in otio esset potius quam in negotio,
Deterruissem facile ne alias scriberet.
Nunc quid petam mea causa aequo animo attendite.
Hecyram ad vos refero, quam mihi per silentium
30Numquam agere licitum est; ita eam oppressit calamitas.
Eam calamitatem vestra intelligentia
Sedabit, si erit adiutrix nostrae industriae.
Quum primum eam agere coepi, pugilum gloria,
Funambuli eodem accessit expectatio:
35Comitum conventus, strepitus, clamor mulierum
Fecere ut ante tempus exirem foras.
Vetere in nova coepi uti consuetudine,
In experiendo ut essem: refero denuo
Primo actu placeo; quum interea rumor venit
40Datum iri gladiatores; populus convolat:
Tumultuantur, clamant, pugnant de loco:
Ego interea meum non potui tutari locum.
Nunc turba nulla est: otium et silentium est:
Agendi tempus mihi datum est: vobis datur
45Potestas condecorandi ludos scenicos.
Nolite sinere per vos artem musicam
Recidere ad paucos: facite ut vestra auctoritas
Meae auctoritati fautrix adiutrixque sit.
[Si numquam avare pretium statui arti meae,]
50[Et eum esse quaestum in animum induxi maximum,]
[Quam maxime servire vestris commodis,]
Sinite impetrare me, qui in tutelam meam
Studium suum et se in vestram commisit fidem,
Ne cun circumventum inique iniqui irrideant.
55Mea causa causam hanc accipite, et date silentium,
Ut libeat scribere aliis, mihique ut discere
Novas expediat posthac pretio emtas meo.
Actus I, scaena 1
(PHILOTIS. SYRA.)
PHILOTIS
Per pol quam paucos reperias meretricibus
Fideles evenire amatores, Syra.
60Vel hic Pamphilus iurabat quoties Bacchidi,
Quam sancte ut quivis facile posset credere,
Nunquam illa viva lucturum uxorem domum.
Hem duxit.
SYRA
Ergo propterea te sedulo
Et moueo, et hortor, ne cuiusquam misereat,
65Quin spolies, mutiles, laceres, quemque nacta sis.
PHILOTIS
Utine eximium neminem habeam?
SYRA
Neminen;
Nam nemo illorum quisquam, scito, ad te venit
Quin ita paret sese abs te ut blanditiis suis
Quam minimo pretio suam voluptatem expleat.
70Iliscine tu, amabo, non contra insidiabere?
PHILOTIS
Tamen pol eandem iniurium est esse omnibus.
SYRA
Iniurium autem est ulcisci adversarios,
Aut qua via te captent eadem ipsos capi?
Eheu me miseram, cur non aut istaec mihi
75Aetas et forma est, aut tibi haec sententia?
Actus I, scaena 2
(PARMENO. PHILOTIS. SYRA.)
PARMENO
Senex si quaeret me, modo isse dicito
Ad portum, percontatum adventum Pamphili.
Audin quid dicam Scirte? si quaeret me, uti
Tum dicas: si non quaeret, nullus dixeris;
80Alias ut uti possim causa hac integra.
Sed videone ego Philotium? unde haec advenit?
Philotis salve multum.
PHILOTIS
O salve Parmeno.
SYRA
Salve mecastor Parmeno.
PARMENO
Et tu edepol Syra.
Dic mihi, Philotis, ubi te oblectasti tam diu?
PHILOTIS
85Minime equidem me oblectavi, quae cum milite
Corinthum hinc simul profecta inhumanissimo:
Biennium ibi perpetuum misera illum tuli.
PARMENO
Edepol te desiderium Athenarum arbitror,
Philotium, cepisse saepe, et te tuum
90Consilium contemsisse.
PHILOTIS
Non dici potest
Quam cupida eram huc redeundi, abeundi a milite,
Vosque hic videndi, antiqua ut consuetudine
Agitarem libere inter vos convivium;
Nam illi haud licebat nisi praefinito loqui
95Quae illi placerent.
PARMENO
Haud opinor commode
Finem statuisse orationi militem.
PHILOTIS
Sed quid hoc negoti est modo quae narravit mihi
Hic intus Bacchis? quod ego nunquam credidi
Fore ut hac ille viva posset animum inducere
100Uxorem habere.
PARMENO
Iabere autem?
PHILOTIS
Eho tu, an non habet?
PARMENO
Habet: sed firmae lae vereor ut sint nuptiae.
PHILOTIS
Ita Di Deaeque faxint, si in rem est Bacchidis.
Sed qui istuc credam ita esse? die mihi, Parmeno.
PARMENO
Non est opus prolato: hoc percontarier
105Desiste.
PHILOTIS
Nempe ea causa, ut ne id fiat palam.
Ita me Di amabunt, haud propterea te rogo
Ut hoc proferam, sed ut tacita mecum gaudeam.
PARMENO
Nunquam dices tam commode ut tergum meum
Tuam in fidem committam.
PHILOTIS
Ah noli, Parmeno;
110Quasi tu non multo malis narrare hoc mihi
Quam ego quae percontor scire.
PARMENO
Vera haec praedicat;
Et illud mihi vitium est maximum. Si mihi fidem
Das te tacituram, dicam.
PHILOTIS
Ad ingenium redis.
Fidem do: loquere.
PARMENO
Ausculta.
PHILOTIS
Istic sum.
PARMENO
Hanc Bacchidem
115Amabat ut quum maxime tum Pamphilus
Quum pater uxorem ut ducat orare occipit:
Et haec communia omnium quae sunt patrum,
Sese senem esse, dicere, illum autem unicum;
Praesidium velle se senectuti suae.
120Ille primo se negare: sed postquam acrius
Pater instat, fecit animi ut incertus foret
Pudorine anne amori obsequeretur magis.
Tundendo atque odio denique effecit senex:
Despondit ei gnatam huius vicini proximi.
125Usque illud visum est Pamphilo neutiquam grave,
Donec iam in ipsis nuptiis, postquam vicet
Paratas, nec moram ullam quin ducat dari,
Ibi demum ita aegre tulit ut ipsam Bacchidem,
Si adesset, credo ibi eius commiseresceret.
130Ubicumque datum erat spatium solitudinis,
Ut colloqui mecum una posset; Parmeno,
Perii: quid ego egi? in quod me conieci malum?
Non potero hoc ferre, Parmeno: peril miser.
PHILOTIS
At te Di Deaeque perduint cum isto odio Lache.
PARMENO
135Ut ad pauca redeam, uxorem deducit domum.
Nocte illa prima virginem non attigit;
Quae consecuta est nox eam, nihilo magis.
PHILOTIS
Quid ais? cum virgine una adolescens cubuerit
Plus potus, illa se abstinere ut potuerit?
140Non verisimile dicis; nec verum arbitror.
PARMENO
Credo ita videri tibi; nan nemo ad te venit
Nisi cupiens tui: ille invitus illam duxerat.
PHILOTIS
Quid deinde fit?
PARMENO
Diebus sale pauculis
Post Pamphilus me solum seducit foras;
145Narratque ut virgo ab se integra etiam tum siet;
Seque ante quam eam uxorem duxisset domum
Sperasse eas tolerare posse nuptias:
Sed quam decrerim me non posse diutius
Habere, cam ludibrio haberi, Parmeno,
150Quin integram itidem reddam ut accepi ab suis,
Neque honestum mihi, neque utile ipsi virgini est.
PHILOTIS
Pium ac pudicum ingenium narras Pamphili.
PARMENO
Hoc ego proferre incommodum mihi esse arbitror;
Reddi patri autem cui tu nihil dicas viti,
155Superbum est. Sed illam spero ubi hoc cognoverit,
Non posse se mecum esse, abituram denique.
PHILOTIS
Quid interea? ibatne ad Bacchidem?
PARMENO
Quotidie.
Sed, ut fit, postquam hunc alienum ab sese videt,
Maligna multo et magis procax facta ilico est.
PHILOTIS
160Non edepol mirum.
PARMENO
Atqui ea res multo maxime
Disiunxit illium ab illa, postquam et ipse se,
Et illam, et hanc quae donli erat, cognovit satis,
Ad exemplum amrbarum mores earum existimans.
Haec, ita uti liberali esse ingenio decet,
165Pudens, modesta; incommoda atque iniurias
Viri omnes ferre, et tegere contunielias.
Hic animus partim uxoris misericordia
Devinctus, partim victus huius iniuriis,
Paulatim elapsus est Bacchidi, atque huc transtulit
170Amorem, postquami par ingenium nactus est.
Interea in Imbro moritur cognatus senex
Horunce: ea ad hos redibat lege hereditas.
Eo amantem invitum Pamphilum extrudit pater.
Relinquit cum matre hic uxorem; nam senex
175Rus abdidit se; huc raro in urbem commeat.
PHILOTIS
Quid adhuc habent infirmitatis nuptiae?
PARMENO
Nunc audies. Primo dies complusculos
Bene conveniebat sane inter eas. Interim
Miris modis odisse coepit Sostratam:
180Neque lites ullae inter eas, postulatio
Nunquam.
PHILOTIS
Quid igitur?
PARMENO
Si quando ad eam accesserat
Confabulatum, fugere e conspectu ilico;
Videre nolle: denique, ubi non quit pati,
Simulat se a matre arcessi ad rem divinam: abit.
185Ubi illic est dies conplures, arcessi iubet:
Dixere causam tunc nescio quam: iterum iubet:
Nemo remisit. Postquam arcessunt saepius,
Aegram esse simulant mulierem. Nostra ilico
It visere ad eam: admisit nemo. Hoc ubi senex
190Rescivit, heri ea causa rure huc advenit:
Patren continuo convenit Philumenae.
Quid egerint inter se nondum etiam scio;
Nisi sane curae est quorsum eventurum hoc siet.
Habes omnem rem: pergam quo coepi hoc iter.
PHILOTIS
195Et quidem ego: nam constitui cum quodam hospite
Me esse illum conventuram.
PARMENO
Di vertant bene
Quod agas.
PHILOTIS
Vale.
PARMENO
Et tu bene vale, Philotium.
Actus II, scaena 1
(LACHES. SOSTRATA.)
LACHES
Pro Deum atque hominum fidem, quod hoc genus est, quae haec est coniuratio.
Utine omnes mulieres eadem aeque studeant, nolintque omnia;
200Neque declinatam quicquam ab aliarum ingenio ullam reperias?
Itaque adeo uno animo omnes socrus oderunt nurus:
Viris esse adversas aeque studium est; similis pertinacia est;
In eodemque omnes mihi videntur ludo doctae ad malitiam.
Ei ludo, si ullus est, magistram hanc esse satis certo scio.
SOSTRATA
205Me miseram, quae nunc quamobrem accuser nescio.
LACHES
Hem,
Tu nescis?
SOSTRATA
Non, ita me Di bene ament, mi Lache.
Itaque una inter nos agere aetatem liceat.
LACHES
Di mala prohibeant.
SOSTRATA
Meque abs te immerito esse accusatam postmodum rescisces.
LACHES
Scio.
Te immerito? an quicquam pro istis factis dignum te dici potest,
210Quae me et te et familiam dedecoras, filio luctum paras?
Tum autem ex amicis inimici ut sint nobis affines facis;
Qui illum decrerunt dignum suos cui liberos committerent.
Tu sola exorere quae perturbes haec tua impudentia.
SOSTRATA
Egone?
LACHES
Tu, inquam, mulier, quae me omnino lapidem non hominem putas.
215An, quia ruri crebro esse soleo, nescire arbitramini
Quo quisque pacto hic vitam vestrarum exigat?
Multo melius hic quae fiunt quam illic ubi sum assidue scio:
Ideo, quia, ut vos mihi domi eritis, proinde ego ero fama foris.
Iampridem equidem audivi cepisse odium tui Philumenam;
220Minimeque adeo mirum; et ni id fecisset magis mirum foret.
Sed non credidi adeo ut etiam totam hanc odisset domum:
Quod si scissem, illa hic maneret potius, tu hinc isses foras.
At vide quam immerito aegritudo haec oritur mihi abs te, Sostrata.
Rus habitatum abii, concedens vobis et rei serviens;
225Sumtus vestros otiumque ut nostra res posset pati,
Meo labori haud parcens, praeter aequum atque aetatem meam.
Non te pro his curasse rebus ne quid aegre esset mihi?
SOSTRATA
Non mea opera neque pol culpa evenit.
LACHES
Immo maxime.
Sola hic fuisti; in te omnis haeret culpa sola Sostrata.
230Quae hic erant curares, quum ego vos solvi curis caeteris.
Cum puella anum suscepisse inimicitias non pudet?
Illius dices culpa factum.
SOSTRATA
Haud equidem dico, mi Lache.
LACHES
Gaudeo, ita me Di ament, gnati causa; nam de te quidem
Satis scio peccando detrimenti nihil fieri potest.
SOSTRATA
235Qui scis an ea causa, mi vir, me odisse assimulaverit
Ut cum matre plus una esset?
LACHES
Quid ais? non signi hoc sat est,
Quod heri nemo voluit visentem ad eam te intro admittere?
SOSTRATA
Enim lassam oppido tum esse aibant: eo ad eam non admissa sum.
LACHES
Tuos esse ego illi mores morbum magis quam ullam aliam rem arbitror;
240Et merito adeo; nam vestrarum nulla est quin gnatum velit
Ducere uxorem; et quae vobis placita est conditio datur.
Ubi duxere impulsu vestro, vestro impulsu easdem exigunt.
Actus II, scaena 2
(PHIDIPPUS. LACHES. SOSTRATA.)
PHIDIPPUS
Etsi scio ego, Philumena, meum ius esse ut te cogam
Quae ego imperem facere; ego tamen patrio animo victus faciam
245Ut tibi concedam; neque tuae libidini adversabor.
LACHES
Atque eccum Phidippum optime video: ex hoc iam scibo quid sit.
Phidippe, etsi ego meis me omnibus scio esse apprime obsequentem,
Sed non adeo ut mea facilitas corrumpat illorum animos:
Quod tu si idem faceres, magis in rem et nostram et vestram id esset.
250Nunc video in illarum potestate esse te.
PHIDIPPUS
Heia vero!
LACHES
Adii te heri de filia: ut veni itidem incertum amisti.
Haud ita decet, si perpetuam vis esse affinitatem hanc,
Celare te iras. Si quid est peccatum a nobis, profer:
Aut ea refellendo aut purgando vobis corrigemus,
255Te iudice ipso. Sin ea est causa retinendi apud vos
Quia aegra est, te mihi iniuriam facere arbitror, Phidippe,
Si metuis satis ut meae domi curetur diligenter.
At, ita me Di ament, haud tibi hoc concedo, etsi illi pater es,
Ut tu illam salvam magis velis quam ego: id adeo gnati causa,
260Quem ego intellexi illam haud minus quam se ipsum magnificare.
Neque adeo clam me est quam esse eum graviter laturum credam,
Hoc si rescierit: eo domum studeo haec prius quam ille ut redeat.
PHIDIPPUS
Laches, et diligentiam vestram et benignitatem
Novi; et quae dicis omnia esse ut dicis animum induco:
265Et te hoc mihi cupio credere: illam ad vos redire studeo,
Si facere possim ullo modo.
LACHES
Quae res te id facere prohibet?
Eho, numquidnam accusat virum?
PHIDIPPUS
Minime; nam postquam attendi
Magis, et vi coepi cogere ut rediret, sancte adiurat
Non posse apud vos Pamphilo se absente perdurare.
270Aliud fortasse alii viti est: ego sum animo leni natus:
Non possum adversari meis.
LACHES
Hem, Sostrata!
SOSTRATA
Heu me miseram!
LACHES
Certumne est istuc?
PHIDIPPUS
Nunc quidem ut videtur: sed numquid vis?
Nam est quod me transire ad forum iam oporteat.
LACHES
Eo tecum una.
Actus II, scaena 3
(SOSTRATA.)
Sostrata
Edepol ne nos sumus inique aeque omnes invisae viris,
275Propter paucas, quae omnes faciunt dignae ut videamur malo.
Nam, ita me Di ament, quod me accusat nunc vir sum extra noxiam.
Sed non facile est expurgatu; ita animum induxerunt socrus
Omnes esse iniquas: haud pol me quidem; nam nunquam secus
Habui illam ac si ex me esset nata: nec qui hoc mihi eveniat scio;
280Nisi pol filium multimodis iam exspecto ut redeat domum.
Actus III, scaena 1
(PAMPHILUS. PARMENO. MYRRHINA.)
PAMPHILUS
Nemini ego plura acerba credo esse ex amore homini unquam oblata
Quam mihi. Heu me infelicem, hancine ego vitam parsi perdere?
Hacine causa ego cram tantopere cupidus redeundi domum,
Cui quanto fuerat praestabilius ubivis gentium agere aetatem
285Quam huc redire, atque haec ita esse miserum me resciscere.
Nam nos omnes, quibus est alicunde aliquis obiectus labos,
Omne quod est interea tempus prius quam id rescitum est lucro est.
PARMENO
At sic citius qui te expedias his aerumnis reperies.
Si non redisses, hae irae factae essent multo ampliores;
290Sed nunc adventum tuum ambas, Pamphile, scio reverituras.
Rem cognosces; iram expedies; rursum in gratiam restitues.
Levia sunt haec quae tu pergravia esse in animum induxti tuum.
PAMPHILUS
Quid consolare me? an quisquam usquam gentium est aeque miser?
Prius quam hanc uxorem duxi habebam alibi animum amori deditum:
295Iam in hac re, ut taceam, cuivis facile scitu est quam fuerim miser:
Tamen nunquam ausus sum recusare eam quam mihi obtrudit pater.
Vix me illinc abstraxi, atque impeditum in ea expedivi animum meum,
Vixque huc contuleram; hem, nova res orta est porro ab hac quae me abstrahat.
Tum matrem ex ea re me aut uxorem in culpa inventurum arbitror;
300Quod ita quum esse invenero, quid restat nisi porro ut fiam miser?
Nam matris ferre iniurias me, Parmeno, pietas iubet.
Tum uxori obnoxius sum; ita olim suo me ingenio pertulit;
Tot meas iniurias quae nunquam in ullo patefecit loco.
Sed magnum nescio quid necesse est evenisse, Parmeno,
305Unde ira inter eas intercessit quae tam permansit diu.
PARMENO
Haud quidem hercle parvum, si vis vero veram rationem exsequi.
Non maximas quae maximae sunt interdum irae iniurias
Faciunt; nam saepe est quibus in rebus alius ne iratus quidem est,
Quum de eadem causa est iracundus factus inimicissimus.
310Pueri inter sese quam pro levibus noxiis iras gerunt!
Quapropter? quia enim qui eos gubernat animus infirmum gerunt.
Itidem illae mulieres sunt ferme ut pueri levi sententia.
Fortasse unum aliquod verbum inter eas iram hanc concivisse.
PAMPHILUS
Abi, Parmeno, intro ac me venisse nuntia.
PARMENO
Hem, quid hoc est?
PAMPHILUS
Tace.
315Trepidari sentio et cursari rursum prorsum.
PARMENO
Agedum ad fores
Accede propius. Hem, sensistin?
PAMPHILUS
Noli fabularier.
Pro Iupiter! clamorem audivi.
PARMENO
Tute loqueris, me vetas.
MYRRHINA
Tace obsecro mea gnata.
PAMPHILUS
Matris vox visa est Philumenae.
Nullus sum.
PARMENO
Quidum?
PAMPHILUS
Perii!
PARMENO
Quamobrem?
PAMPHILUS
Nescio quod magnum malum
320Profecto, Parmeno, me celas.
PARMENO
Uxorem Philumenam
Pavitare nescio quid dixerunt: id si forte est nescio.
PAMPHILUS
Interii. Cur mihi id non dixti?
PARMENO
Quia non poteram una omnia.
PAMPHILUS
Quid morbi est?
PARMENO
Nescio.
PAMPHILUS
Quid? nemon medicum adduxit?
PARMENO
Nescio.
PAMPHILUS
Cesso hinc ire intro, ut hoc quam primum quicquid est certum sciam?
325Quonam modo, Philumena mea, nunc te offendam affectam?
Nam si periclum ullum in te inest, perisse me una haud dubium est.
PARMENO
Non usus facto est mihi nunc hunc intro sequi:
Nam invisos omnes nos esse illis sentio.
Heri nemo voluit Sostratam intro admittere.
330Si forte morbus amplior factus siet,
Quod sane nolim, maxime heri causa mei,
Servum ilico introisse dicent Sostratae;
Aliquid tulisse comminiscentur mali
Capiti atque aetati illorum, morbus qui auctus siet.
335Hera in crimen veniet, ego vero in magnum malum.
Actus III, scaena 2
(SOSTRATA. PARMENO. PAMPHILUS.)
SOSTRATA
Nescio quid iamdudum audio hic tumultuari misera:
Male metuo ne Philumenae magis morbus aggravescat;
Quod te Aesculapi, et te Salus, ne quid sit huius oro.
Nunc ad eam visam.
PARMENO
Heus, Sostrata.
SOSTRATA
Ehem.
PARMENO
Iterum istinc excludere.
SOSTRATA
340Ehem, Parmeno, tune hic eras? Perii, quid faciam misera?
Non visam uxorem Pamphili, cum in proximo hic sit aegra?
PARMENO
Non visas? ne mittas quidem visendi causa quemquam:
Nam qui amat cui odio ipsus est bis facere stulte duco:
Laborem inanem ipsus capit, et illi molestiam affert.
345Tum autem filius introiit videre, ut venit, quid agat.
SOSTRATA
Quid ais? an venit Pamphilus?
PARMENO
Venit.
SOSTRATA
Dis gratiam habeo.
Hem, istoc verbo animus mihi rediit, et cura ex corde excessit.
PARMENO
Iam ea de causa maxime nunc huc introire nolo:
Nam si remittent quippiam Philumenae dolores,
350Omnem rem narrabit, scio, continuo sola soli
Quae inter vos intervenit, unde ortum est initium irae.
Atque eccum video ipsum egredi: quam tristis est!
SOSTRATA
O mi gnate.
PAMPHILUS
Mea mater salve.
SOSTRATA
Gaudeo venisse salvum: salvan
Philumena est?
PAMPHILUS
Meliuscula est.
SOSTRATA
Utinam istuc ita Di faxint.
355Quid tu igitur lacrimas? aut quid es tam tristis?
PAMPHILUS
Recte, mater.
SOSTRATA
Quid fuit tumulti? dic mihi: an dolor repente invasit?
PAMPHILUS
Ita factum est.
SOSTRATA
Quid morbi est?
PAMPHILUS
Febris.
SOSTRATA
Quotidiana?
PAMPHILUS
Ita aiunt.
I sodes intro; consequar iam te, mea mater.
SOSTRATA
Fiat.
PAMPHILUS
Tu pueris curre Parmeno obviam, atque eis onera adiuta.
PARMENO
360Quid? non sciunt ipsi viam domum qua redeant?
PAMPHILUS
Cessas?
Actus III, scaena 3
(PAMPHILUS.)
Pamphilius
Nequeo mearum rerum initium ullum invenire idoneum,
Unde exordiar narrare quae nec opinanti accidunt;
Partim quae perspexi his oculis, partim quae accepi auribus:
Qua me propter exanimatum citius eduxi foras.
365Nam modo me intro ut corripui timidus, alio suspicans
Morbo me visurum affectam ac sensi esse uxorem; hei mihi!
Postquam me aspexere ancillae advenisse, ilico omnes simul
Laetae exclamant, Venit; id quod me repente aspexerant.
Sed continuo vultum earum sensi immutari omnium,
370Quia tam incommode illis fors obtulerat adventum meum.
Una illarum interea propere praecucurrit nuntians
Me venisse: ego eius videndi cupidus recta consequor.
Postquam introii extemplo eius morbum cognovi miser;
Nam neque ut celari posset tempus spatium ullum dabat,
375Neque voce alia ac res monebat ipsa poterat conqueri.
Postquam aspexi, O facinus indignum! inquam; et corripui ilico
Me inde lacrimans, incredibili re atque atroci percitus.
Mater consequitur: iam ut limen exirem ad genua accidit
Lacrimans misera: miseritum est. Profecto hoc sic est, ut puto:
380Omnibus nobis ut res dant sese ita magni atque humiles sumus.
Hanc habere orationem mecum a principio institit:
O mi Pamphile, abs te quamobrem haec abierit causam vides;
Nam vitium est oblatum virgini olim ab nescio quo improbo:
Nunc huc confugit te atque alios partum ut celaret suum.
385Sed cum orata eius reminiscor, nequeo quin lacrimem miser.
Quaeque fors fortuna est, inquit, nobis quae te hodie obtulit,
Per eam te obsecramus ambae, si ius, si fas est, uti
Adversa eius per te tecta tacitaque apud omnes sient.
Si unquam erga te animo esse amico sensti eam, mi Pamphile,
390Sine labore hanc gratiam te ut sibi des pro illa nunc rogat.
Caeterum de reducenda id facias quod in rein sit tuam,
Parturire eam neque gravidam esse ex te solus conscius.
Nam aiunt tecum post duobus concubuisse eam mensibus:
Tum postquam ad te venit mensis agitur hic iam septimus;
395Quod te scire ipsa indicate res. Nunc si potis est, Pamphile,
Maxime volo doque operam ut clam eveniat partus patrem,
Atque adeo omnes: sed si fieri id non potest quin sentiant,
Dicam abortum esse: scio nemini aliter suspectum fore
Quin, quod verisimile est, ex te recte eum natum putent.
400Continuo exponetur: hic tibi nihil est quicquam incommodi;
Et illi miserae indigne factam iniuriam contexeris.
Pollicitus sum; et servare in eo certum est quod dixi fidem;
Nam de reducenda, id vero neutiquam honestum esse arbitror;
Nec faciam; etsi amor me graviter consuetudoque eius tenet.
405Lacrimo, quae posthac futura est vita quum in mentem venit,
Solitudoque. O fortuna, ut nunquam perpetuo es bona!
Sed iam prior amor me ad hanc rem exercitatum reddidit,
Quem ego tum consilio missum feci: idem nunc huic operam dabo.
Adest Parmeno cum pueris: hunc minime est opus
410In hac re adesse; nam olim soli credidi
Ea me abstinuisse in principio, cum data est.
Vereor, si clamorem eius hic crebro audiat,
Ne parturire intelligat: aliquo mihi est
Hinc ablegandus dum parit Philumena.
Actus III, scaena 4
(PARMENO. SOSIA. PAMPHILUS.)
PARMENO
415Ain tu tibi hoc incommodum evenisse iter?
SOSIA
Non hercle verbis, Parmeno, dici potest
Tantum quam re ipsa navigare incommodum est.
PARMENO
Itane est?
SOSIA
O fortunate, nescis quid mali
Praeterieris qui nunquam es ingressus mare.
420Nam alias ut omittam miserias, unam hanc vide:
Dies triginta aut plus eo in navi fui,
Cum interea semper mortem exspectabam miser;
Ita usque adversa tempestate usi sumus.
PARMENO
Odiosum.
SOSIA
Haud clam me est: denique hercle aufugerim
425Potius quam redeam, si eo mihi redeundum siet.
PARMENO
Olim quidem te causae impellebant leves
Quod nunc minitare facere ut faceres, Sosia.
Sed Pamphilum ipsum video stare ante ostium.
Ite intro: ego hunc adibo si quid me velit.
430Here, etiam tu hic stas?
PAMPHILUS
Et quidem te exspecto.
PARMENO
Quid est?
PAMPHILUS
In arcem transcurso opus est.
PARMENO
Cui homini?
PAMPHILUS
Tibi.
PARMENO
In arcem? quid eo?
PAMPHILUS
Callidemidem hospitem
Myconium, qui mecum una advectus est, conveni.
PARMENO
Perii! vovisse hunc dicam, si salvus domum
435Redisset unquam, ut me ambulando rumperet.
PAMPHILUS
Quid cessas?
PARMENO
Quid vis dicam? an conveniam modo?
PAMPHILUS
Immo, quod constitui me hodie conventurum eum
Non posse; ne me frustra illic exspectet: vola.
PARMENO
At non novi hominis faciem.
PAMPHILUS
At faciam ut noveris.
440Magnus, rubicundus, crispus, crassus, caesius,
Cadaverosa facie.
PARMENO
Di illum perduint.
Quid si non veniet? maneamne usque ad vesperum?
PAMPHILUS
Maneto: curre.
PARMENO
Non queo; ita defessus sum.
PAMPHILUS
Ille abiit: quid agam infelix? prorsus nescio
445Quo pacto hoc celem quod me oravit Myrrhina,
Suae gnatae partum; nam me miseret mulieris.
Quod potero faciam, tamen ut pietatem colam;
Nam me parenti potius quam amori obsequi
Oportet. Atat eccum Phidippum et patrem
450Video: horsum pergunt. Quid dicam hisce incertus sum.
Actus III, scaena 5
(LACHES. PHIDIPPUS. PAMIPHILUS.)
LACHES
Dixtin dudum illam dixisse se exspectare filium?
PHIDIPPUS
Factum.
LACHES
Venisse aiunt: redeat.
PAMPHILUS
Quam causam dicam patri
Quamobrem non reducam nescio.
LACHES
Quem ego hic audivi loqui?
PAMPHILUS
Certum offirmare est viam me quam decrevi persequi.
LACHES
455Ipsus est de quo hic agebam tecum.
PAMPHILUS
Salve, mi pater.
LACHES
Gnate mi, salve.
PHIDIPPUS
Bene factum te advenisse, Pamphile;
Atque adeo, quod maximum est, salvum atque validum.
Pa
Creditur.
LACHES
Advenis modo?
PAMPHILUS
Admodum.
LACHES
Cedo, quid reliquit Phania
Consobrinus noster?
PAMPHILUS
Sane hercle homo voluptati obsequens
460Fuit dum vixit; et qui sic sunt haud multum heredem iuvant:
Sibi vero hanc laudem relinquunt: Vixit, dum vixit, bene.
LACHES
Tum tu igitur nihil attulisti huc plus una sententia?
PAMPHILUS
Quicquid est id quod reliquit profuit.
LACHES
Immo obfuit;
Nam illum vivum et salvum vellem.
PHIDIPPUS
Impune optare istuc licet:
465Ille reviviscet iam nunquam; et tamen utrum malis scio.
LACHES
Heri Philumenam ad se arcessi hic iussit: die iussisse te.
PHIDIPPUS
Noli fodere: iussi.
LACHES
Sed eam iam remittet.
PHIDIPPUS
Scilicet.
PAMPHILUS
Omnem rem scio ut sit gesta: adveniens audivi omnia.
LACHES
At istos invidos Di perdant qui haec libenter nuntiant.
PAMPHILUS
470Ego me scio cavisse ne ulla merito contumelia
Fieri a vobis posset: idque si nunc memorare hic velim,
Quam fideli animo et benigno in illam et clementi fui,
Vere possum; ni te ex ipsa haec magis velim resciscere;
Namque eo pacto maxime apud te meo erit ingenio fides,
475Quum illa quae nunc in me iniqua est aequa de me dixerit:
Neque mea culpa hoc discidium evenisse, id testor Deos.
Sed quando sese esse indignam deputat matri meae
Quae concedat, cuiusque mores toleret sua modestia,
Neque alio pacto componi potest inter eas gratia,
480Segreganda aut mater a me est, Phidippe, aut Philumena:
Nunc me pietas matris potius commodum suadet sequi.
LACHES
Pamphile, haud invito ad aures sermo mihi accessit tuus,
Quum te postputasse omnes res prae parente intelligo.
Verum vide ne impulsus ita prave insistas, Pamphile.
PAMPHILUS
485Quibus iris impulsus nunc in illam iniquus siem?
Quae nunquam quicquam erga me commerita est, pater,
Quod nollem; et saepe quod vellem meritam scio.
Amoque et laudo et vehementer desidero;
Nam fuisse erga me miro ingenio expertus sum;
490Illique exopto ut reliquam vitam exigat
Cum eo viro me qui sit fortunatior;
Quandoquidem illam a me distrahit necessitas.
PHIDIPPUS
Tibi id in manu est ne fiat.
LACHES
Si sanus sies,
Iube illam redire.
PAMPHILUS
Non est consilium, pater.
495Matris servibo commodis.
LACHES
Quo abis? mane;
Mane, inquam: quo abis?
PHIDIPPUS
Quae haec est pertinacia?
LACHES
Dixin, Phidippe, hanc rem aegre laturum esse eum?
Quamobrem te orabam filiam ut remitteres.
PHIDIPPUS
Non credidi edepol adeo inhumanum fore.
500Ita nunc is sibi me supplicaturum putat?
Si est ut velit reducere uxorem, licet;
Sin alio est animo, renumeret dotem huc; eat.
LACHES
Ecce autem tu quoque proterve iracundus es.
PHIDIPPUS
Percontumax redisti huc nobis, Pamphile.
LACHES
505Decedet iam ira haec, etsi merito iratus est.
PHIDIPPUS
Quia paulum vobis accessit pecuniae,
Sublati animi sunt.
LACHES
Etiam mecum litigas?
PHIDIPPUS
Deliberet, renuntietque hodie mihi,
Velitne an non; ut alii, si huic non sit, siet.
LACHES
510Phidippe, ades, audi paucis. Abiit. Quid mea?
Postremo inter se transigant ipsi, ut libet;
Quando nec natus neque hic mihi quicquam obtemperant;
Quae dico parvi pendunt. Porto hoc iurgium
Ad uxorem, cuius haec fiunt consilio omnia;
515Atque in eam hoc omne quod mihi aegre est evomam.
Actus IV, scaena 1
(MYRRHINA. PHIDIPPUS.)
MYRRHINA
Perii: quid agam? quo me vertam? quid viro meo respondebo
Misera? nam audivisse vocem pueri visus est vagientis:
Ita corripuit derepente tacitus sese ad filiam.
Quod si rescierit peperisse eam, id qua causa clam me habuisse
520Dicam non edepol scio.
Sed ostium concrepuit. Credo ipsum exire ad me: nulla sum.
PHIDIPPUS
Uxor ubi me ad filiam ire sensit, se duxit foras;
Atque eccam video. Quid ais, Myrrhina? Heus, tibi dico.
MYRRHINA
Mihine, mi vir?
PHIDIPPUS
Vir ego tuus sim? tun virum me aut hominem deputas adeo esse?
525Nam si utrumvis horum, mulier, unquam tibi visus forem,
Non sic ludibrio tuis factis habitus essem.
MYRRHINA
Quibus?
PHIDIPPUS
At rogitas?
Peperit filia. Hem, taces? ex quo?
MYRRHINA
Istuc patrem rogare est aequum?
Perii: ex quo censes nisi ex illo cui data est nuptum, obsecro?
PHIDIPPUS
Credo; neque adeo arbitrari patris est aliter: sed demiror
530Quid sit quamobrem tantopere omnes nos celare volueris
Partum, praesertim quum et recte et tempore suo pepererit.
Adeon pervicaci esse animo ut puerum praeoptares perire,
Ex quo firmiorem inter nos fore amicitiam posthac scires,
Potius quam adversum animi tui libidinem esset cum illo nupta?
535Ego etiam illorum esse hanc culpam credidi, quae te est penes.
MYRRHINA
Misera sum.
PHIDIPPUS
Utinam sciam ita esse istuc sed nunc mihi in mentem venit
De hac re quod locuta es olim, quum illum generum cepimus:
Nam negabas nuptam posse filiam tuam te pati
Cum eo qui meretricem amaret, qui pernoctaret foris.
MYRRHINA
540Quamvis causam hunc suspicari quam ipsam veram mavolo.
PHIDIPPUS
Multo prius scivi quam tu illum amicam habere, Myrrhina:
Verum id vitium nunquam decrevi esse ego adolescentiae:
Nam id est omnibus innatum: at pol iam aderit se quoque etiam quum oderit.
Sed ut olim te ostendisti eadem esse nihil cessavisti usque adhuc,
545Ut filiam ab eo abduceres, neu quod ego egissem asset ratum.
Id nunc res indicium haec facit quo pacto factum volueris.
MYRRHINA
Adeon me esse pervicacem censes cui mater siem
Ut eo essem animo, si ex usu esset nostro hoc matrimonium?
PHIDIPPUS
Tun prospicere, aut iudicare nostram in rem quod sit potes?
550Audisti ex aliquo fortasse qui vidisse eum diceret
Exeuntem aut introeuntem ad amicam. Quid tum postea,
Si modeste ac raro hoc fecit? nonne ea dissimulare nos
Magis humanum est quam dare operam id scire qui nos oderit?
Nam si is posset ab ea sese derepente avellere
555Quacum tot consuesset annos, non eum hominem ducerem,
Nec virum satis firmum gnatae.
MYRRHINA
Mitte adolescentem, obsecro,
Et quae me peccasse ais. Abi: solum solus conveni.
Roga velitne an non uxorem: si est ut dicat velle se,
Redde; sin est autem ut nolit, recte ego consului meae.
PHIDIPPUS
560Si quidem ille ipse non vult, et tu sensti esse in eo, Myrrhina,
Peccatum, aderam cuius consilio ea par fuerat prospici.
Quamobrem incendor ira esse ausam facere haec te iniussu meo.
Interdico ne extulisse extra aedes puerum usquam velis.
Sed ego stultior meis dictis parere hanc qui postulem.
565Ibo intro, atque edicam servis ne quoquam efferri sinant.
MYRRHINA
Nullam pol credo mulierem me miseriorem vivere;
Nam ut hic laturus hoc sit, si ipsam rem ut siet resciverit,
Non edepol clam me est, quum hoc quod levius est tam animo iracundo tulit:
Nec qua via sententia eius possit mutari scio.
570Hoc mihi unum ex plurimis miseriis reliquum fuerat malum,
Si puerum ut tollam cogit, cuius nos qui sit nescimus pater.
Nam quum compressa est nata, forma in tenebris nosci non quita est;
Neque detractum ei est quicquam qui posset post nosci qui siet.
Ipse eripuit vi in digito quem habuit virgini abiens annulum.
575Simul vereor Pamphilum, ne orata nostra nequeat diutius
Celare, quum sciet alienum puerum tolli pro suo.
Actus IV, scaena 2
(SOSTRATA. PAMPHILUS.)
SOSTRATA
Non clam me est, nate mi, tibi me esse suspectam uxorem tuam
Propter meos mores hinc abisse, etsi ea dissimulas sedulo.
Verum, ita me Di ament, itaque obtingant ex te quae exopto mihi,
580Ut nunquam sciens commerui merito ut caperet odium illa mei;
Teque ante quam me amare rebar ei rei firmasti fidem.
Nam mihi intus tuus pater narravit modo quo pacto me habueris
Praepositam amori tuo: nunc tibi me certum est contra gratiam
Referre, ut apud me praemium esse positum pietati scias.
585Mi Pamphile, hoc et vobis et meae commodum famae arbitror:
Ego rus abituram hinc cum tuo me esse certo decrevi patre,
Ne mea praesentia obstet, neu causa ulla restet reliqua
Quin tua Philumema ad te redeat.
PAMPHILUS
Quaeso, quid istuc consili est?
Illius stultitia victa ex urbe tu rus habitatum migres?
590Non facies: neque sinam ut qui nobis, mater, maledictum velit
Mea pertinacia esse dicat factum, haud tua modestia.
Tum tuas amicas te et cognatas deserere et festos dies
Mea causa nolo.
SOSTRATA
Nihil pol iam istaec res mihi voluptatis ferunt:
Dum aetatis tempus tulit perfuncta satis sum: satias iam tenet
595Studiorum istorum. Haec mihi nunc cura est maxima ut ne cui meae
Longinquitas aetatis obstet, mortemve exspectet meam.
Hic video me esse invisam immerito: tempus est concedere.
Sic optime, ut ego opinor, omnes causas praecidam omnibus;
Et me hac suspicione exsolvam, et illis morem gessero.
600Sine me obsecro hoc effugere vulgus quod male audit mulierum.
PAMPHILUS
Quam fortunatus caeteris sim rebus, absque una hac foret,
Hanc matrem habens talem, illam autem uxorem.
SOSTRATA
Obsecro, mi Pamphile,
Non tute incommodam rem, ut quaeque est, in animum induces pati?
Si caetera sunt ita ut vis, itaque ut esse ego illam existimo,
605Mi gnate, da veniam hanc mihi: reduce illam.
PAMPHILUS
Vae misero mihi!
SOSTRATA
Et mihi quidem! nam haec res non minus me male habet quam te, gnate mi.
Actus IV, scaena 3
(LACHES. SOSTRATA. PAMPHILUS.)
LACHES
Quem cum istoc sermonem habueris procul hinc stans accepi, uxor.
Istuc est sapere, qui ubicumque opus sit animum possis flectere;
Quod faciendum sit post fortasse idem hoc nunc si feceris.
SOSTRATA
610Fors fuat pol.
LACHES
Abi rus ergo hinc: ibi ego te et tu me feres.
SOSTRATA
Spero ecastor.
LACHES
I ergo intro, et compone quae tecum simul
Ferantur: dixi.
SOSTRATA
Ita ut iubes faciam.
PAMPHILUS
Pater.
LACHES
Quid vis, Pamphile?
PAMPHILUS
Hinc abire matrem? minime.
LACHES
Quid ita istuc vis?
PAMPHILUS
Quia de uxore incertus sum etiam quid sim facturus.
LACHES
Quid est?
615Quid vis facere nisi reducere?
PAMPHILUS
Equidem cupio; et vix contineor;
Sed non minuam meum consilium: ex usu quod est id persequar.
Credo ea gratia concordes magis, si non reducam, fore.
LACHES
Nescias. Verum id tua refert nihil utrum illae fecerint,
Quando haec abierit. Odiosa haec est aetas adolescentulis.
620E medio aequum excedere est. Postremo iam nos fabula
Sumus, Pamphile, senex atque anus.
Sed video Phidippum egredi per tempus: accedamus.
Actus IV, scaena 4
(PHIDIPPUS. LACHES. PAMPHILUS.)
PHIDIPPUS
Tibi quoque edepol iratus sum, Philumena,
Graviter quidem; nam hercle abs te factum est turpiter;
625Etsi tibi causa est de hac re: mater te impulit:
Huic vero nulla est.
LACHES
Opportune te mihi,
Phidippe, in ipso tempore ostendis.
PHIDIPPUS
Quid est?
PAMPHILUS
Quid respondebo his? aut quo pacto hoc aperiam?
LACHES
Die filiae rus concessuram hinc Sostratam:
630Ne revereatur minus iam quo redeat domum.
PHIDIPPUS
Ah,
Nullam de his rebus culpam commeruit tua:
A Myrrhina haec sunt mea uxore exorta omnia.
Mutatio fit: ea nos perturbat, Lache.
PAMPHILUS
Dum ne reducam, turbent porro quam velint.
PHIDIPPUS
635Ego, Pamphile, esse inter nos, si fieri potest,
Affinitatem hanc sane perpetuam volo:
Sin est ut aliter tua siet sententia,
Accipias puerum.
PAMPHILUS
Sensit peperisse; occidi.
LACHES
Puerum? quem puerum?
PHIDIPPUS
Natus est nobis nepos:
640Nam abducta a vobis praegnas fuerat filia,
Neque fuisse praegnatem unquam ante hunc scivi diem.
LACHES
Bene, ita me Di ament, nuntias; et gaudeo
Natum illum, et tibi illam salvam: sed quid mulieris
Uxorem habes, aut quibus moratam moribus?
645Nosne hoc celatos tam diu? nequeo satis
Quam hoc mihi videtur factum prave proloqui.
PHIDIPPUS
Non tibi illud factum minus placet quam mihi, Lache.
PAMPHILUS
Etiamsi dudum fuerat ambiguum hoc mihi,
Nunc non est quum eam consequitur alienus puer.
LACHES
650Nulla tibi, Pamphile, hic iam consultatio est.
PAMPHILUS
Perii.
LACHES
Hunc videre saepe optabamus diem
Quum ex te esset aliquis qui te appellaret patrem.
Evenit: habeo gratiam Dis.
PAMPHILUS
Nullus sum.
LACHES
Reduc uxorem, ac noli adversari mihi.
PAMPHILUS
655Pater, si ex me illa liberos vellet sibi,
Aut se esse mecum nuptam, satis certo scio
Non me clam haberet quod celasse intelligo.
Nunc quum eius alienum esse a me animum sentiam,
Nec conventurum inter nos posthac esse arbitror,
660Quamobrem reducam?
LACHES
Mater quod suasit sua
Adolescens mulier fecit: mirandumne id est?
Censen te posse reperire ullam mulierem
Quae careat culpa? an quia non delinquunt viri?
PHIDIPPUS
Vosmet videte iam, Lache et tu Pamphile,
665Remissane opus sit vobis redductan domum.
Uxor quid faciat in manu non est mea:
Neutra in re vobis difficultas a me erit.
Sed quid faciemus puero?
LACHES
Ridicule rogas:
Quicquid futurum est, huic suum reddas scilicet,
670Ut alamus nostrum.
PAMPHILUS
Quem ipse neglexit pater
Ego alam?
LACHES
Quid dixti? Eho, an non alemus, Pamphile?
Prodemus quaeso potius? Quae haec amentia est?
Enimvero prorsus iam tacere non queo;
Nam cogis ea quae nolo ut praesente hoc loquar.
675Ignarum censes tuarum lacrimarum esse me?
Aut quid sit id quod sollicitere ad hunc modum?
Primum hanc ubi dixti causam, te propter tuam
Matrem non posse habere hanc uxorem domi,
Pollicita est ea se concessuram ex aedibus.
680Nunc postquam ademtam hanc quoque tibi causam vides;
Puer quia clam te est natus nactus alteram es.
Erras, tui animi si me esse ignarum putas.
Aliquando tandem huc animum ut adiungas tuum,
Quam longum spatium amandi amicam tibi dedi!
685Sumtus quos fecisti in eam quam animo aequo tuli!
Egi atque oravi tecum uxorem ut duceres.
Tempus dixi esse; impulsu duxisti meo:
Quae tum obsecutus mihi fecisti ut decuerat;
Nunc animum rursum ad meretricem induxti tuum:
690Cui tu obsecutus facis huic adeo iniuriam:
Nam in eandem vitam te revolutum denuo
Video esse.
PAMPHILUS
Mene?
LACHES
Te ipsum. Et facis iniuriam,
Quum fingis falsas causas ad discordiam,
Ut cum illa vivas, testem hanc quum abs te amoveris;
695Sensitque adeo uxor; nam ei causa alia quae fuit
Quamobrem abs te abiret?
PHIDIPPUS
Plane hic divinat; nam id est.
PAMPHILUS
Dabo iusiurandum nihil esse istorum tibi.
LACHES
Ah,
Reduc uxorem: aut quamobrem non opus sit cedo.
PAMPHILUS
Non est nunc tempus.
LACHES
Puerum accipias; nam is quidem
700In culpa non est: post de matre videro.
PAMPHILUS
Omnibus modis miser sum; nec quid agam scio;
Tot me nunc rebus miserum concludit pater.
Abibo hinc, praesens quando promoveo parum;
Nam puerum iniussu, credo, non tollent meo;
705Praesertim in ea re quum sit mihi adiutrix socrus.
LACHES
Fugis? hem, nec quicquam certi respondes mihi?
Num tibi videtur esse apud sese? Sine.
Puerum, Phidippe, mihi cedo; ego alam.
PHIDIPPUS
Maxime.
Non mirum fecit uxor si hoc aegre tulit.
710Amarae mulieres sunt: non facile haec ferunt.
Propterea haec ira est: nam ipsa narravit mihi.
Id ego hoc praesente tibi nolebam dicere,
Neque ei credebam primo; nunc vero palam est.
Nam omnino abhorrere animum huic video a nuptiis.
LACHES
715Quid ergo agam, Phidippe? quid das consili?
PHIDIPPUS
Quid agas? Meretricem hanc primum adeundam censeo.
Oremus; accusemus; gravius denique
Minitemur, si cum illo habuerit rem postea.
LACHES
Faciam ut mones. Eho, puer, curre ad Bacchidem hanc
720Vicinam nostram: huc evoca verbis meis;
Et te oro porro in hac re adiutor sis mihi.
PHIDIPPUS
Ah,
Iamdudum dixi, idemque nunc dico, Lache;
Manere affinitatem hanc inter nos volo,
Si ullo modo est ut possit, quod spero fore.
725Sed visne adesse me una, dum istam convenis?
LACHES
Immo vero abi: aliquam puero nutricem para.
Actus V, scaena 1
(BACCHIS. LACHES.)
BACCHIS
Non hoc de nihilo est quod Laches me nunc conventam esse expetit;
Nec pol me multum fallit quin quod suspicor sit quod velit.
LACHES
Videndum est ne minus propter iram hanc impetrem quam possiem;
730Aut ne quid faciam plus quod post me minus fecisse satius sit.
Aggrediar. Bacchis, salve.
BACCHIS
Salve, Lache.
LACHES
Edepol credo te nonnihil mirari, Bacchis,
Quid sit quapropter te huc foras puerum evocare iussi.
BACCHIS
Ego pol quoque etiam timida sum, quum venit mihi in mentem quae sim,
735Ne nomen mihi quaesti obsiet; nam mores facile tutor.
LACHES
Si vera dicis, nihil tibi est a me pericli, mulier;
Nam aetate iam ea sum ut non siet peccato mihi ignosci aequum:
Quo magis omnes res cautius ne temere faciam accuro:
Nam si id facis facturave es bonas quod par est facere,
740Inscitum offerre iniuriam tibi immerenti iniquum est.
BACCHIS
Est magna ecastor gratia de istac re quam tibi habeam:
Nam qui post factam iniuriam se expurget, parum mihi prosit.
Sed quid istuc est?
LACHES
Meum receptas filium ad te Pamphilum.
BACCHIS
Ah!
LACHES
Sine dicam. Uxorem hanc prius quam duxit, vestrum amorem pertuli.
745Mane: nondum etiam dixi id quod volui. Hic nunc uxorem habet:
Quaere alium tibi firmiorem, dum tibi tempus consulendi est;
Nam neque ille hoc animo erit aetatem, neque pol tu eadem istac aetate.
BACCHIS
Quis id ait?
LACHES
Socrus.
BACCHIS
Mene?
LACHES
Te ipsam; et filiam abduxit suam;
Puerumque ob eam rem clam voluit natus qui est extinguere.
BACCHIS
750Aliud si scirem qui firmare meam apud vos possem fidem
Sanctius quam iusiurandum, id pollicerer tibi, Lache,
[Me] segregatum habuisse, uxorem ut duxit, a me Pamphilum.
LACHES
Lepida es; sed scin quid volo potius sodes facias?
BACCHIS
Quid [vis]? cedo.
LACHES
Eas ad mulieres huc intro, atque istuc iusiurandum idem
755Polliceare illis: exple animum iis, teque hoc crimine expedi.
BACCHIS
Faciam; quod pol, si esset alia ex hoc quaestu, haud faceret scio,
Ut de tali causa nuptae mulieri se ostenderet.
Sed nolo falsa fama esse gnatum suspectum tuum,
Nec leviorem vobis, quibus est minime aequum, viderier
760Immerito; nam meritus de me est quod queam illi ut commodem.
LACHES
Facilem benevolumque lingua tua iam tibi me reddidit;
Nam non sunt solae arbitratae hae: ego quoque etiam credidi.
Nunc quum ego te esse praeter nostram opinionem comperi,
Fac eadem ut sis porro; nostra utere amicitia ut voles.
765Aliter si facias — sed reprimam me, ne aegre quicquam ex me audias.
Verum te hoc moneo unum: amicus qualis sim aut quid possiem
Potius quam inimicus periclum facias.
Actus V, scaena 2
(PHIDIPPUS. LACHES. BACCHIS.)
PHIDIPPUS
Nihil apud me tibi
Defieri patiar quin quod opus sit benigne praebeatur.
Sed quum tu satura atque ebria eris, puer ut satur sit facito.
LACHES
770Noster socer, video, venit: puero nutricem adduxit.
Phidippe, Bacchis deierat persancte.
PHIDIPPUS
Haecine ea est?
LACHES
Haec est.
PHIDIPPUS
Nec pol istae metuunt Deos; neque has respicere Deos opinor.
BACCHIS
Ancillas dedo: quolibet cruciatu per me exquire.
Haec res hic agitur: Pamphilo me facere ut redeat uxor
775Oportet; quod si perficio, non poenitet me famae,
Solam fecisse id quod aliae meretrices facere fugitant.
LACHES
Phidippe, nostras mulieres suspectas fuisse falso
Nobis in re ipsa invenimus: porro hanc nunc experiamur:
Nam si compererit crimini tua se uxor credidisse,
780Missam iram faciet: sin autem est ob eam rem iratus gnatus,
Quod peperit uxor clam, id leve est; cito ab eo haec ira abscedet.
Profecto in hac re nihil mali est quod sit discidio dignum.
PHIDIPPUS
Velim quidem hercle.
LACHES
Exquire: adest: quod satis sit faciet ipsa.
PHIDIPPUS
Quid mihi istaec narras? an quia non tute ipse dudum audisti
785De hac re animus meus ut sit, Laches? illis modo explete animum.
LACHES
Quaeso edepol, Bacchis, mihi quod es pollicita tute ut serves.
BACCHIS
Ob eam rem vis ergo intro eam?
LACHES
I atque exple animum iis, ut credant.
BACCHIS
Eo; etsi scio pol iis fore meum conspectum invisum hodie;
Nam nupta meretrici hostis est, a viro ubi segregate est.
LACHES
790At haec amicae erunt, ubi quamobrem adveneris resciscent.
PHIDIPPUS
At easdem amicas fore tibi promitto, rem ubi cognoverint.
Nam illas errore et te simul suspicione exsolves.
BACCHIS
Perii: pudet Philumenae. Sequimini me huc intro ambae.
LACHES
Quid est quod mihi malim quam quod huic intelligo evenire,
795Ut gratiam neat sine suo dispendio, et mihi prosit?
Nam si est ut haec nunc Pamphilum vere ab se segregarit,
Scit sibi nobilitatem ex eo et rem natam et gloriam esse,
Referetque gratiam ei, unaque nos sibi opera amicos iunget.
Actus V, scaena 3
(PARMENO. BACCHIS.)
PARMENO
Edepol nae meam herus esse operam deputat parvi preti,
800Qui ob rem nullam misit, frustra ubi totum desedi diem,
Myconium hospitem dum exspecto in arce Callidemidem.
Itaque ineptus hodie dum illic sedeo, ut quisque venerat,
Accedebam. Adolescens, dic dum, quaeso, es tu Myconius?
Non sum. At Callidemides? Non. Hospitem ecquem Pamphilum
805Hic habes? Omnes negabant: neque eum quenquam esse arbitror.
Denique hercle iam pudebat: abii. Sed quid Bacchidem
Ab nostro affine exeuntem video? Quid huic hic est rei?
BACCHIS
Parmeno, opportune te offers: propere curre ad Pamphilum.
PARMENO
Quid eo?
BACCHIS
Dic me orare ut veniat.
PARMENO
Ad te?
BACCHIS
Immo ad Philumenam.
PARMENO
810Quid rei est?
BACCHIS
Tua quod nihil refert percontari desinas.
PARMENO
Nihil aliud dicam?
BACCHIS
Etiam; cognosse annulum illum Myrrhinam
Gnatae suae fuisse quem ipsus olim mihi dederat.
PARMENO
Scio.
Tantumne est?
BACCHIS
Tantum: aderit continuo, hoc ubi ex te audierit.
Sed cessas?
PARMENO
Minime equidem; nam hodie mihi potestas haud data est;
815Ita cursando atque ambulando totum hunc contrivi diem.
BACCHIS
Quantam obtuli adventu meo laetitiam Pamphilo hodie!
Quot commodas res attuli! quot autem ademi curas!
Gnatum ei restituo, paene qui harum ipsiusque opera periit:
Uxorem, quam nunquam est ratus posthac se habiturum, reddo;
820Qua re suspectus suo patri et Phidippo fuit, exsolvi
Hic adeo his rebus annulus fuit initium inveniendis:
Nam memini abhinc menses decem fere ad me note prima
Confugere anhelantem domum, sine comite, vini plenum,
Cum hoc annulo: extimui ilico. Mi Pamphile, inquam, amabo,
825Quid exanimatus es, obsecro? aut unde annulum istum nactus es?
Dic mihi. Ille alias res agere se simulare: postquam video,
Nescio quid suspicarier; magis coepi instare ut dicat.
Homo se fatetur vi in via nescio quam compressisse;
Dicitque sese illi annulum, dum luctat, detraxisse.
830Eum haec cognovit Myrrhina in digito modo me habente.
Rogat unde sit? narro omnia haec: inde est cognitio facta
Philumenam compressam esse ab eo, et filium inde hunc natum.
Haec tot propter me gaudia illi contigisse laetor;
Etsi hoc meretrices aliae nolunt; neque enim est in rem nostram
835Ut quisquam amator nuptiis laetetur: verum ecastor
Nunquam animum quaesti gratia ad malas adducam partes.
Ego dum illo licitum est usa sum benigno et lepido et comi.
Incommode mihi nuptiis evenit: factum fateor.
At pol me fecisse arbitror ne id merito mihi eveniret.
840Multa ex quo fuerint commoda, eius incommoda aequum est ferre.
Actus V, scaena 4
(PAMIPHILUS. PARMENO. BACCHIS.)
PAMPHILUS
Vide, mi Parmeno, etiam sodes ut mihi haec certa et clara attuleris,
Ne me in breve coniicias tempus gaudio hoc falso frui.
PARMENO
Visum est.
PAMPHILUS
Certen?
PARMENO
Certe.
PAMPHILUS
Deus sum, si hoc ita est.
PARMENO
Verum reperies.
PAMPHILUS
Manedum sodes: timeo ne aliud credam, atque aliud nunties.
PARMENO
845Maneo.
PAMPHILUS
Sic te dixisse opinor, invenisse Myrrhinam
Bacchidem annulum suum habere.
PARMENO
Factum.
PAMPHILUS
Eum quem olim ei dedi;
Eaque hoc te mihi nuntiare iussit: itane est factum?
PARMENO
Ita, inquam.
PAMPHILUS
Quis me est fortunatior, venustatisque adeo plenior?
Egone te pro hoc nuntio quid donem? Quid? quid? Nescio.
PARMENO
850At ego scio.
PAMPHILUS
Quid?
PARMENO
Nihil enim.
Nam neque in nuntio neque in me ipso tibi boni quid sit scio.
PAMPHILUS
Egon, qui ab Orco mortuum me reducem in lucem feceris,
Sinam sine munere a me abire? Ah, nimium me ingratum putas.
Sed Bacchidem eccam video stare ante ostium.
855Me exspectat, credo: adibo.
BACCHIS
Salve, Pamphile.
PAMPHILUS
O Bacchis, O mea Bacchis, servatrix mea.
BACCHIS
Bene factum, et volup est.
PAMPHILUS
Factis ut credam facis;
Antiquamque adeo tuam venustatem obtines,
Ut voluptati obitus, sermo, adventus tuus, quocunque adveneris,
860Semper siet.
BACCHIS
Ac tu ecastor morem antiquum atque ingenium obtines,
Ut unus omnium homo te vivat nusquam quisquam blandior.
PAMPHILUS
Ha! ha! hae! tun mihi istuc?
BACCHIS
Recte amasti, Pamphile, uxorem tuam;
Nam nunquam ante hunc diem meis oculis eam, quod nossem, videram.
Perliberalis visa est.
PAMPHILUS
Dic verum.
BACCHIS
Ita me Di ament, Pamphile.
PAMPHILUS
865Dic mihi, harum rerum numquid dixti iam patri?
BACCHIS
Nihil.
PAMPHILUS
Neque opus est
Adeo muttito: placet non fieri hoc itidem ut in comoediis,
Omnia omnes ubi resciscunt: hic quos par fuerat resciscere
Sciunt; quos non autem aequum est scire neque resciscent neque scient.
BACCHIS
Immo etiam hoc qui occultari facilius credas dabo.
870Myrrhina ita Phidippo dixit, iuriiurando meo
Se fidem habuisse, et propterea te sibi purgatum.
PAMPHILUS
Optime est;
Speroque hanc rem esse eventuram nobis ex sententia.
PARMENO
Here, licetne scire ex te hodie quid sit quod feci boni;
Aut quid istuc est quod vos agitis?
PAMPHILUS
Non licet.
PARMENO
Tamen suspicor.
875Egone hunc ab Orco mortuum? quo pacto?
PAMPHILUS
Nescis, Parmeno,
Quantum hodie profueris mihi, et me ex quanta aerumna extraxeris.
PARMENO
Immo vero scio; neque hoc imprudens feci.
PAMPHILUS
Ego istuc satis scio.
BACCHIS
An temere quicquam Parmenonem praetereat quod facto usus sit?
PAMPHILUS
Sequere me intro, Parmeno.
PARMENO
Sequor. Equidem plus hodie boni
880Feci imprudens quam sciens ante hunc diem unquam.
Ω
Plaudite.