← Todas as bibliotecas
Bibliotheca Latinaab initiis ad fontes

Saturae · Decimus Iunius Iuvenalis

Liber I

Livro 1 de 5 · edição de G. G. Ramsay (1918) · fonte e licença · EPUB · PDF

Letra Largura Aparência
Sumário (5)
  1. Satura I
  2. Satura II
  3. Satura III
  4. Satura IV
  5. Satura V

Satura I

1Semper ego auditor tantum? numquamne reponam vexatus totiens rauci Theseide Cordi? inpune ergo mihi recitaverit ille togatas, hic elegos? inpune diem consumpserit ingens 5Telephus aut summi plena iam margine libri scriptus et in tergo necdum finitus Orestes? nota magis nulli domus est sua quam mihi lucus Martis et Aeoliis vicinum rupibus antrum Vulcani. Quid agant venti, quas torqueat umbras 10Aeacus, unde alius furtivae devehat aurum pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos, Frontonis platani convulsaque marmora clamant semper et adsiduo ruptae lectore columnae: expectes eadem a summo minimoque poeta, 15et nos ergo manum ferulae subduximus, et nos consilium dedimus Sullae, privatus ut altum dormiret; stulta est clementia, cum tot ubique vatibus occurras, periturae parcere chartae. cur tamen hoc potius libeat decurrere campo 20per quem magnus equos Auruncae flexit alumnus, si vacat ac placidi rationem admittitis, edam. Cum tener uxorem ducat spado, Mevia Tuscum figat aprum et nuda teneat venabula mamma, patricios omnis opibus cum provocet unus 25quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat, cum pars Niliacae plebis, cum verna Canopi Crispinus Tyrias umero revocante lacernas ventilet aestivum digitis sudantibus aurum, nec sufferre queat maioris pondera gemmae, 30difficile est saturam non scribere, nam quis iniquae tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se, causidici nova cum veniat lectica Mathonis plena ipso, post hunc magni delator amici et cito rapturus de nobilitate comesa 35quod superest, quem Massa timet, quem munere palpat Carus et a trepido Thymele summissa Latino? cum te summoveant qui testamenta merentur noctibus, in caelum quos evenit optima summi nunc via processus, vetulae vesica beatae? 40unciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem, partes quisque suas ad mensuram inguinis heres, accipiat sane mercedem sanguinis, et sic palleat ut nudis pressit qui calcibus anguem aut Lugudunensem rhetor dicturus ad aram. 45Quid referam quanta siccum iecur ardeat ira, cum populum gregibus comitum premit hic spoliator pupilli prostantis et hic damnatus inani iudicio? quid enim salvis infamia nummis? exul ab octava Marius bibit et fruitur dis 50iratis, at tu victrix provincia ploras. Haec ego non credam Venusina digna lucerna? haec ego non agitem? sed quid magis Heracleas aut Diomedeas aut mugitum labyrinthi et mare percussum puero fabrumque volantem, 55cum leno accipiat moechi bona, si capiendi ius nullum uxori, doctus spectare lacunar, doctus et ad calicem vigilanti stertere naso? cum fas esse putet curam sperare cohortis qui bona donavit praesepibus et caret omni 60maiorum censu, dum pervolat axe citato Flaminiam puer Automedon? nam lora tenebat ipse, lacernatae cum se iactaret amicae. Nonne libet medio ceras inplere capaces quadrivio, cum iam sexta cervice feratur 65hinc atque inde patens ac nuda paene cathedra et multum referens de Maecenate supino signator falsi, qui se lautum atque beatum exiguis tabulis et gemma fecerit uda? Occurrit matrona potens, quae molle Calenum 70porrectura viro miscet sitiente rubetam instituitque rudes melior Lucusta propinquas per famam et populum nigros efferre maritos, aude aliquid brevibus Gyaris et carcere dignum, si vis esse aliquid; probitas laudatur et alget. 75criminibus debent hortos praetoria mensas, argentum vetus et stantem extra pocula caprum, quem patitur dormire nurus corruptor avarae, quem sponsae turpes et praetextatus adulter? si natura negat, facit indignatio versum 80qualemcumque potest, quales ego vel Cluvienus. Ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor navigio montem ascendit sortesque poposcit, paulatimque anima caluerunt mollia saxa et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas, 85quidquid agunt homines, votum timor ira voluptas gaudia discursus, nostri farrago libelli est. et quando uberior vitiorum copia? quando maior avaritiae patuit sinus? alea quando hos animos? neque enim loculis comitantibus itur 90ad casum tabulae, posita sed luditur arca. proelia quanta illic dispensatore videbis armigero! simplexne furor sestertia centum perdere et horrenti tunicam non reddere servo? quis totidem erexit villas, quis fercula septem 95secreto cenavit avus? nunc sportula primo limine parva sedet turbae rapienda togatae; ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne suppositus venias ac falso nomine poscas: agnitus accipies, iubet a praecone vocari 100ipsos Troiugenas, nam vexant limen et ipsi nobiscum, da praetori, da deinde tribuno. sed libertinus prior est. prior inquit ‘ego adsum. cur timeam dubitemve locum defendere? quamvis natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae 105arguerint, licet ipse negem, sed quinque tabernae quadringenta parant, quid confert purpura maior optandum, si Laurenti custodit in agro conductas Corvinus oves, ego possideo plus Pallante et Licinis?’ expectent ergo tribuni, 110vincant divitiae, sacro ne cedat honori nuper in hanc urbem pedibus qui venerat albis, quandoquidem inter nos sanctissima divitiarum maiestas, etsi funesta pecunia templo nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras, 115ut colitur Pax atque Fides Victoria Virtus quaeque salutate crepitat Concordia nido. Sed cum summus honor finito conputet anno, sportula quid referat, quantum rationibus addat, quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est 120et panis fumusque domi? densissima centum quadrantes lectica petit, sequiturque maritum languida vel praegnas et circumducitur uxor. hic petit absenti nota iam callidus arte ostendens vacuam et clausam pro coniuge sellam 125Galla mea est inquit, ‘citius dimitte, moraris? profer, Galla, caput, noli vexare, quiescit.’ Ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum: sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo atque triumphales, inter quas ausus habere 130nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches, cuius ad effigiem non tantum meiere fas est. vestibulis abeunt veteres lassique clientes votaque deponunt, quamquam longissima cenae spes homini; caulis miseris atque ignis emendus. 135optima silvarum interea pelagique vorabit rex horum, vacuisque toris cantum ipse iacebit nam de tot pulchris et latis orbibus et tam antiquis una comedunt patrimonia mensa, nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas 140luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos ponit apros, animal propter convivia natum! poena tamen praesens, cum tu deponis amictus turgidus et crudum pavonem in balnea portas, hinc subitae mortes atque intestata senectus; 145it nova nec tristis per cunctas fabula cenas: ducitur iratis plaudendum funus amicis. Nil erit ulterius quod nostris moribus addat posteritas, eadem facient cupientque minores, omne in praecipiti vitium stetit, utere velis, 150totos pande sinus, dicas hic forsitan ‘unde ingenium par materiae? unde illa priorum scribendi quodcumque animo flagrante liberet simplicitas? “cuius non audeo dicere nomen? quid refert, dictis ignoscat Mucius an non?”’ 155pone Tigellinum: taeda lucebis in illa qua stantes ardent qui fixo gutture fumant, et latum media sulcum deducis harena. Qui dedit ergo tribus patruis aconita, vehatur pensilibus plumis atque illinc despiciat nos? 160‘cum veniet contra, digito compesce labellum: accusator erit qui verbum dixerit hic est. securus licet Aenean Rutulumque ferocem committas, nulli gravis est percussus Achilles aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus: 165ense velut stricto quotiens Lucilius ardens infremuit, rubet auditor cui frigida mens est criminibus, tacita sudant praecordia culpa, inde ira et lacrimae. tecum prius ergo voluta haec animo ante tubas: galeatum sero duelli 170paenitet.’ experiar quid concedatur in illos, quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

Satura II

1ultra Sauromatas fugere hinc libet et glacialem Oceanum, quotiens aliquid de moribus audent qui Curios simulant et Bacchanalia vivunt, indocti primum, quamquam plena omnia gypso 5Chrysippi invenias; nam perfectissimus horum, si quis Aristotelen similem vel Pittacon emit et iubet archetypos pluteum servare Cleanthas. frontis nulla fides; quis enim non vicus abundat tristibus obscaenis? castigas turpia, cum sis 10inter Socraticos notissima fossa cinaedos? hispida membra quidem et durae per bracchia saetae promittunt atrocem animum, sed podice levi caeduntur tumidae medico ridente mariscae. rarus sermo illis et magna libido tacendi 15atque supercilio brevior coma. verius ergo et magis ingenue Peribomius; hunc ego fatis inputo, qui vultu morbum incessuque fatetur. horum simplicitas miserabilis, his furor ipse dat veniam; sed peiores, qui talia verbis 20Herculis invadunt et de virtute locuti clunem agitant, ego te ceventem, Sexte, verebor? infamis Varillus ait quo deterior te? loripedem rectus derideat, Aethiopem albus; quis tulerit Gracchos de seditione querentes? 25quis caelum terris non misceat et mare caelo, si fur displiceat Verri, homicida Miloni, Clodius accuset moechos, Catilina Cethegum, in tabulam Syllae si dicant discipuli tres? qualis erat nuper tragico pollutus adulter 30concubitu, qui tunc leges revocabat amaras omnibus atque ipsis Veneri Martique timendas, cum tot abortivis fecundam Iulia vulvam solveret et patruo similes effunderet offas. nonne igitur iure ac merito vitia ultima fictos 35contemnunt Scauros et castigata remordent? Non tulit ex illis torvum Laronia quendam clamantem totiens ubi nunc, lex Iulia? dormis? atque ita subridens: ‘felicia tempora, quae te moribus opponunt. habeat iam Roma pudorem, 40tertius e caelo cecidit Cato. sed tamen unde haec emis, hirsuto spirant opobalsama collo quae tibi? ne pudeat dominum monstrare tabernae, quod si vexantur leges ac iura, citari ante omnes debet Scantinia: respice primum 45et scrutare viros; faciunt nam plura, sed illos defendit numerus iunctaeque umbone phalanges, magna inter molles concordia, non erit ullum exemplum in nostro tam detestabile sexu. Media non lambit Cluviam nec Flora Catullam: 50Hispo subit iuvenes et morbo pallet utroque. Numquid nos agimus causas, civilia iura novimus, aut ullo strepitu fora vestra movemus? luctantur paucae, comedunt colyphia paucae: vos lanam trahitis calathisque peracta refertis 55vellera, vos tenui praegnantem stamine fusum Penelope melius, levius torquetis Arachne, horrida quale facit residens in codice paelex, notum est cur solo tabulas inpleverit Hister liberto, dederit vivus cur multa puellae; 60dives erit magno quae dormit tertia lecto; tu nube atque tace: donant arcana cylindros. de nobis post haec tristis sententia fertur? dat veniam corvis, vexat censura columbas.’ Fugerunt trepidi vera ac manifesta canentem 65Stoicidae; quid enim falsi Laronia? sed quid non facient alii, cum tu multicia sumas, Cretice, et hanc vestem populo mirante perores in Proculas et Pollittas? est moecha Fabulla, damnetur, si vis, etiam Carfinia: talem 70non sumet damnata togam. ‘sed Iulius ardet, aestuo.’ nudus agas: minus est insania turpis, en habitum quo te leges ac iura ferentem vulneribus crudis populus modo victor, et illud montanum positis audiret vulgus aratris. 75quid non proclames, in corpore iudicis ista si videas? quaero an deceant multicia testem, acer et indomitus libertatisque magister, Cretice, perluces. dedit hanc contagio labem et dabit in plures, sicut grex totus in agris 80unius scabie cadit et porrigine porci uvaque conspecta livorem ducit ab uva. Foedius hoc aliquid quandoque audebis amictu; nemo repente fuit turpissimus, accipient te paulatim qui longa domi redimicula sumunt 85frontibus et toto posuere monilia collo, atque bonam tenerae placant abdomine porcae et magno cratere deam; sed more sinistro exagitata procul non intrat femina limen: solis ara deae maribus patet, ite profanae, 90clamatur, nullo gemit hic tibicina cornu. talia secreta coluerunt orgia taeda Cecropiam soliti Baptae lassare Cotyton. ille supercilium madida fuligine tinctum obliqua producit acu pingitque trementis 95attolens oculos; vitreo bibit ille priapo, reticulumque comis aura tum ingentibus implet caerulea indutus scutulata aut galbina rasa, et per Iunonem domini iurante ministro; ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis, 100Actoris Aurunci spolium, quo se ille videbat armatum, cum iam tolli vexilla iuberet, res memoranda novis annalibus atque recenti historia, speculum civilis sarcina belli; nimirum summi ducis est occidere Galbam 105et curare cutem; summi constantia civis Bebriacis campis spolium adfectare Palati, et pressum in faciem digitis extendere panem, quod nec in Assyrio pharetrata Samiramis orbe, maesta nec Actiaca fecit Cleopatra carina, 110hic nullus verbis pudor aut reverentia mensae, hic turpis Cybeles et fracta voce loquendi libertas et crine senex fanaticus albo sacrorum antistes, rarum ac memorabile magni gutturis exemplum conducendusque magister, 115quid tamen expectant, Phrygio quos tempus erat iam more supervacuam cultris abrumpere carnem? Quadringenta dedit Gracchus sestertia dotem cornicini, sive hic recto cantaverat aere; signatae tabulae, dictum feliciter, ingens 120cena sedet, gremio iacuit nova nupta mariti. o proceres, censore opus est an haruspice nobis? scilicet horreres maioraque monstra putares, si mulier vitulum vel si bos ederet agnum? segmenta et longos habitus et flammea sumit 125arcano qui sacra ferens nutantia loro sudavit clupeis ancilibus. o pater urbis, unde nefas tantum Latiis pastoribus? unde haec tetigit, Gradive, tuos urtica nepotes? traditur ecce viro clarus genere atque opibus vir, 130nec galeam quassas, nec terram cuspide pulsas, nec quereris patri? vade ergo et cede severi iugeribus campi, quem neglegis. ‘Officium cras primo sole mihi peragendum in valle Quirini.’ quae causa officii? ‘quid quaeris? nubit amicus 135nec multos adhibet.’ liceat modo vivere, fient, fient ista palam, cupient et in acta referri, interea tormentum ingens nubentibus haeret quod nequeant parere et partu retinere maritos, sed melius, quod nil animis in corpora iuris 140natura indulget: steriles moriuntur, et illis turgida non prodest condita pyxide Lyde, nec prodest agili palmas praebere luperco. Vicit et hoc monstrum tunicati fuscina Gracchi, lustravitque fuga mediam gladiator harenam 145et Capitolinis generosior et Marcellis et Catuli Paulique minoribus et Fabiis et omnibus ad podium spectantibus, his licet ipsum admoveas cuius tunc munere retia misit. Esse aliquos manes et subterranea regna 150Cocytum et Stygio ranas in gurgite nigras, atque una transire vadum tot milia cumba nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur. sed tu vera puta: Curius quid sentit et ambo Scipiadae, quid Fabricius manesque Camilli, 155quid Cremerae legio et Cannis consumpta iuventus, tot bellorum animae, quotiens hinc talis ad illos umbra venit? cuperent lustrari, si qua darentur sulpura cum taedis et si foret umida laurus, illic heu miseri traducimur. arma quidem ultra 160litora Iuvernae promovimus et modo captas Orcadas ac minima contentos nocte Britannos; sed quae nunc populi fiunt victoris in urbe, non faciunt illi quos vicimus, et tamen unus Armenius Zalaces cunctis narratur ephebis 165mollior ardenti sese indulsisse tribuno. aspice quid faciant commercia: venerat obses, hic fiunt homines, nam si mora longior urbem indulsit pueris, non umquam derit amator, mittentur bracae cultelli frena flagellum; 170sic praetextatos referunt Artaxata mores.

Satura III

1Quamvis digressu veteris confusus amici laudo tamen, vacuis quod sedem figere Cumis destinet atque unum civem donare Sibyllae. ianua Baiarum est et gratum litus amoeni 5secessus, ego vel Prochytam praepono Suburae; nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non deterius credas horrere incendia, lapsus tectorum adsiduos ac mille pericula saevae urbis et Augusto recitantes mense poetas? 10Sed dum tota domus raeda componitur una, substitit ad veteres arcus madidamque Capenam, hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae, nunc sacri fontis nemus et delubra locantur Iudaeis, quorum cophinus faenumque supellex 15(omnis enim populo mercedem pendere iussa est arbor et eiectis mendicat silva Camenis). in vallem Egeriae descendimus et speluncas dissimiles veris, quanto praesentius esset numen aquis, viridi si margine clauderet undas 20herba, nec ingentium violarent marmora tofum. Hic tunc Vmbricius quando artibus, inquit, ‘honestis nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum, res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras deteret exiguis aliquid, proponimus illuc 25ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas, dum nova canities, dum prima et recta senectus, dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me porto meis nullo dextram subeunte bacillo. cedamus patria, vivant Artorius istic 30et Catulus, maneant qui nigrum in candida vertunt, quis facile est aedem conducere flumina portus, siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver, et praebere caput domina venale sub hasta, quondam hi cornicines et municipalis harenae 35perpetui comites notaeque per oppida buccae munera nunc edunt et, verso pollice vulgus cum iubet, occidunt populariter; inde reversi conducunt foricas, et cur non omnia, cum sint quales ex humili magna ad fastigia rerum 40extollit quotiens voluit Fortuna iocari? Quid Romae faciam? mentiri nescio: librum, si malus est, nequeo laudare et poscere; motus astrorum ignoro; funus promittere patris nec volo nec possum; ranarum viscera numquam 45inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter, quae mandat, norunt alii; me nemo ministro fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam mancus et extinctae corpus non utile dextrae, quis nunc diligitur nisi conscius et cui fervens 50aestuat occultis animus semperque tacendis? nil tibi se debere putat, nil conferet umquam, participem qui te secreti fecit honesti: carus erit Verri qui Verrem tempore quo vult accusare potest, tanti tibi non sit opaci 55omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum, ut somno careas ponendaque praemia sumas tristis, et a magno semper timearis amico. Quae nunc divitibus gens acceptissima nostris et quos praecipue fugiam, properabo fateri, 60nec pudor opstabit. non possum ferre, Quirites, Graecam urbem; quamvis quota portio faecis Achaei? iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes, et linguam et mores et cum tibicine chordas obliquas nec non gentilia tympana secum 65vexit et ad circum iussas prostare puellas. ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra! rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine, et ceromatico fert niceteria collo, hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta, 70hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis Esquilias dictumque petunt a vimine collem, viscera magnarum domuum dominique futuri, ingenium velox, audacia perdita, sermo promptus et Isaeo torrentior: ede quid illum 75esse putes? quemvis hominem secum attulit ad nos: grammaticus rhetor geometres pictor aliptes augur schoenobates medicus magus: omnia novit Graeculus esuriens; in caelum iusseris ibit. in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax 80qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis. Horum ego non fugiam conchylia? me prior ille signabit fultusque toro meliore recumbet, advectus Romam quo pruna et cottona vento? usque adeo nihil est, quod nostra infantia caelum 85hausit Aventini baca nutrita Sabina? Quid quod adulandi gens prudentissima laudat sermonem indocti, faciem deformis amici, et longum invalidi collum cervicibus aequat Herculis Antaeum procul a tellure tenentis, 90miratur vocem angustam, qua deterius nec ille sonat quo mordetur gallina marito? haec eadem licet et nobis laudare, sed illis creditur, an melior, cum Thaida sustinet aut cum uxorem comoedus agit vel Dorida nullo 95cultam palliolo? mulier nempe ipsa videtur, non persona, loqui; vacua et plana omnia dicas infra ventriculum et tenui distantia rima. nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo: 100natio comoeda est. rides, maiore cachinno concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici, nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas, accipit endromidem; si dixeris aestuo, sudat. non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni 105nocte dieque potest aliena sumere vultum a facie, iactare manus, laudare paratus, si bene ructavit, si rectum minxit amicus, si trulla inverso crepitum dedit aurea fundo. Praeterea sanctum nihil est neque ab inguine tutum, 110non matrona Laris, non filia virgo, neque ipse sponsus levis adhuc, non filius ante pudicus; horum si nihil est, aviam resupinat amici, [scire volunt secreta domus atque inde timeri.] et quoniam coepit Graecorum mentio, transi 115gymnasia atque audi facinus maioris abollae. Stoicus occidit Baream delator amicum discipulumque senex, ripa nutritus in illa, ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi. non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat 120Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus, qui gentis vitio numquam partitur amicum, solus habet, nam cum facilem stillavit in aurem exiguum de naturae patriaeque veneno, limine summoveor, perierunt tempora longi 125servitii; nusquam minor est iactura clientis. Quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod pauperis hic meritum, si curet nocte togatus currere, cum praetor lictorem impellat et ire praecipitem iubeat dudum vigilantibus orbis, 130ne prior Albinam et Modiam collega salutet? divitis hic servo claudit latus ingenuorum filius; alter enim quantum in legione tribuni accipiunt donat Calvinae vel Catienae, ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu, 135cum tibi vestiti facies scorti placet, haeres et dubitas alta Chionen deducere sella, da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes numinis Idaei, procedat vel Numa vel qui servavit trepidam flagranti ex aede Minervam: 140protinus ad censum, de moribus ultima fiet quaestio. ‘quot pascit servos? quot possidet agri iugera? quam multa magnaque paropside cenat?’ quantum quisque sua nummorum servat in arca, tantum habet et fidei, iures licet et Samothracum 145et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis. Quid quod materiam praebet causasque iocorum omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna, si toga sordidula est et rupta calceus alter 150pelle patet, vel si consuto vulnere crassum atque recens linum ostendit non una cicatrix? nil habet infelix paupertas durius in se, quam quod ridiculos homines facit. exeat, inquit, “si pudor est, et de pulvino surgat equestri 155cuius res legi non sufficit, et sedeant hic lenonum pueri quocumque ex fornice nati; hic plaudat nitidi praeconis filius inter pinnirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistae”: sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni. 160quis gener hic placuit censu minor atque puellae sarcinulis impar? quis pauper scribitur heres? quando in consilio est aedilibus? agmine facto debuerant olim tenues migrasse Quirites. Haut facile emergunt quorum virtutibus opstat 165res angusta domi, sed Romae durior illis conatus: magno hospitium miserabile, magno servorum ventres, et frugi cenula magno, fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam 170contentusque illic Veneto duroque cucullo. Pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua nemo togam sumit nisi mortuus, ipsa dierum festorum herboso colitur si quando theatro maiestas tandemque redit ad pulpita notum 175exodium, cum personae pallentis hiatum in gremio matris formidat rusticus infans, aequales habitus illic similesque videbis orchestram et populum, clari velamen honoris sufficiunt tunicae summis aedilibus albae, 180hic ultra vires habitus nitor, hic aliquid plus quam satis est interdum aliena sumitur arca. commune id vitium est, hic vivimus ambitiosa paupertate omnes, quid te moror? omnia Romae cum pretio, quid das, ut Cossum aliquando salutes, 185ut te respiciat clauso Veiento labello? ille metit barbam, crinem hic deponit amati; plena domus libis venalibus; accipe, et istud fermentum tibi habe: praestare tributa clientes cogimur et cultis augere peculia servis. 190Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce? nos urbem colimus tenui tibicine fultam magna parte sui; nam sic labentibus obstat 195vilicus et, veteris rimae cum texit hiatum, securos pendente iubet dormire ruina, vivendum est illic ubi nulla incendia, nulli nocte metus, iam poscit aquam, iam frivola transfert Vcalegon, tabulata tibi iam tertia fumant: 200tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis, ultimus ardebit quem tegula sola tuetur a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae, lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex ornamentum abaci nec non et parvulus infra 205cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron, iamque vetus graecos servabat cista libellos et divina opici rodebant carmina mures, nil habuit Codrus, quis enim negat? et tamen illud perdidit infelix totum nihil, ultimus autem 210aerumnae est cumulus, quod nudum et frusta rogantem nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuvabit. Si magna Asturici cecidit domus, horrida mater, pullati proceres, differt vadimonia praetor, tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem, 215ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet, conferat inpensas; hic nuda et candida signa, hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti, hic Asianorum vetera ornamenta deorum, hic libros dabit et forulos mediamque Minervam, 220hic modium argenti, meliora ac plura reponit Persicus, orborum lautissimus et merito iam suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes. Si potes avelli circensibus, optima Sorae aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur 225quanti nunc tenebras unum conducis in annum. hortulus hic puteusque brevis nec reste movendus in tenuis plantas facili diffunditur haustu, vive bidentis amans et culti vilicus horti, unde epulum possis centum dare Pythagoreis. 230est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu unius sese dominum fecisse lacertae. Plurimus hic aeger moritur vigilando (set ipsum languorem peperit cibus inperfectus et haerens ardenti stomacho), nam quae meritoria somnum 235admittunt? magnis opibus dormitur in urbe. inde caput morbi, raedarum transitus arto vicorum in flexu et stantis convicia mandrae eripient somnum Druso vitulisque marinis. si vocat officium, turba cedente vehetur 240dives et ingenti curret super ora Liburna atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus; namque facit somnum clausa lectica fenestra, ante tamen veniet: nobis properantibus opstat unda prior, magno populus premit agmine lumbos 245qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam. pinguia crura luto, planta mox undique magna calcor, et in digito clavus mihi militis haeret. Nonne vides quanto celebretur sportula fumo? 250centum convivae, sequitur sua quemque culina. Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res inpositas capiti, quas recto vertice portat servulus infelix et cursu ventilat ignem, scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat 255serraco veniente abies, atque altera pinum plaustra vehunt; nutant alte populoque minantur. nam si procubuit qui saxa Ligustica portat axis et eversum fudit super agmina montem, quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa 260invenit? obtritum vulgi perit omne cadaver more animae, domus interea secura patellas iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis striglibus et pleno componit lintea guto. haec inter pueros varie properantur, at ille 265iam sedet in ripa taetrumque novicius horret, porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum infelix nec habet quem porrigat ore trientem. Respice nunc alia ac diversa pericula noctis: quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum 270testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris vasa cadant, quanto percussum pondere signent et laedant silicem, possis ignavus haberi et subiti casus inprovidus, ad cenam si intestatus eas: adeo tot fata, quot illa 275nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae. ergo optes votumque feras miserabile tecum, ut sint contentae patulas defundere pelves. Ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit, dat poenas, noctem patitur lugentis amicum 280Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus; [ergo non aliter poterit dormire: quibusdam] somnum rixa facit, sed quamvis improbus annis atque mero fervens, cavet hunc, quem coccina laena vitari iubet et comitum longissimus ordo, 285multum praeterea flammarum et aenea lampas; me, quem luna solet deducere vel breve lumen candelae, cuius dispenso et tempero filum, contemnit, miserae cognosce prohoemia rixae, si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum, 290stat contra starique iubet: parere necesse est; nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem fortior? unde venis?, exclamat, ‘cuius aceto, cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum sutor et elixi vervecis labra comedit? 295nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem. ede ubi consistas; in qua te quaero proseucha?’ dicere si temptes aliquid tacitusve recedas, tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde irati faciunt, libertas pauperis haec est: 300pulsatus rogat et pugnis concisus adorat ut liceat paucis cum dentibus inde reverti. Nec tamen haec tantum metuas, nam qui spoliet te non derit clausis domibus, postquam omnis ubique fixa catenatae siluit compago tabernae. 305interdum et ferro subitus grassator agit rem; armato quotiens tutae custode tenentur et Pomptina palus et Gallinaria pinus, sic inde huc omnes tamquam ad vivaria currunt qua fornace graves, qua non incude catenae? 310maximus in vinclis ferri modus, ut timeas ne vomer deficiat, ne marrae et sarcula desint. felices proavorum atavos, felicia dicas saecula quae quondam sub regibus atque tribunis viderunt uno contentam carcere Romam. 315His alias poteram et pluris subnectere causas; sed iumenta vocant et sol inclinat, eundum est; nam mihi commota iam dudum mulio virga adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te Roma tuo refici properantem reddet Aquino, 320me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam converte a Cumis, saturarum ego, ni pudet illas, auditor gelidos veniam caligatus in agros.’

Satura IV

1Ecce iterum Crispinus, et est mihi saepe vocandus ad partes, monstrum nulla virtute redemptum a vitiis, aegrae solaque libidine fortes deliciae; viduas tantum aspernatus. adulter, 5quid refert igitur, quantis iumenta fatiget porticibus, quanta nemorum vectetur in umbra, iugera quot vicina foro, quas emerit aedes? [nemo malus felix, minime corruptor et idem] incestus, cum quo nuper vittata iacebat 10sanguine adhuc vivo terram subitura sacerdos. Sed nunc de factis levioribus, et tamen alter si fecisset idem, caderet sub iudice morum; nam quod turpe bonis Titio Seioque, decebat Crispinum: quid agas, cum dira et foedior omni 15crimine persona est? mullum sex milibus emit, aequantem sane paribus sestertia libris, ut perhibent qui de magnis maiora loquuntur, consilium laudo artificis, si munere tanto praecipuam in tabulis ceram senis abstulit orbi; 20est ratio ulterior, magnae si misit amicae, quae vehitur clauso latis specularibus antro, nil tale expectes: emit sibi. multa videmus quae miser et frugi non fecit Apicius; hoc tu, succinctus patria quondam, Crispine, papyro? 25hoc pretio squamas? potuit fortasse minoris piscator quam piscis emi; provincia tanti vendit agros, sed maiores Apulia vendit, qualis tunc epulas ipsum gluttisse putamus induperatorem, cum tot sestertia, partem 30exiguam et modicae sumptam de margine cenae, purpureus magni ructarit scurra Palati, iam princeps equitum, magna qui voce solebat vendere municipes fracta de merce siluros? incipe, Calliope, licet et considere, non est 35cantandum, res vera agitur, narrate, puellae Pierides; prosit mihi vos dixisse puellas. Cum iam semianimum laceraret Flavius orbem ultimus et calvo serviret Roma Neroni, incidit Hadriaci spatium admirabile rhombi 40ante domum Veneris, quam Dorica sustinet Ancon, implevitque sinus; nec enim minor haeserat illis quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem solibus effundit torrentis ad ostia Ponti desidia tardos et longo frigore pingues, 45destinat hoc monstrum cumbae Unique magister pontifici summo, quis enim proponere talem aut emere auderet, cum plena et litora multo delatore forent? dispersi protinus algae inquisitores agerent cum remige nudo 50non dubitaturi fugitivum dicere piscem depastumque diu vivaria Caesaris, inde elapsum veterem ad dominum debere reverti, si quid Palfurio, si credimus Armillato, quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto, 55res fisci est, ubicumque natat, donabitur ergo, ne pereat. Iam letifero cedente pruinis autumno, iam quartanam sperantibus aegris stridebat deformis hiems praedamque recentem servabat, tamen hic properat, velut urgueat Auster, 60utque lacus suberant, ubi quamquam diruta servat ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem, obstitit intranti miratrix turba parumper, ut cessit, facili patuerunt cardine valvae; exclusi spectant admissa obsonia patres. 65itur ad Atriden. tum Picens accipe, dixit, ‘privatis maiora focis, genialis agatur iste dies, propera stomachum laxare sagina, et tua servatum consume in saecula rhombum. ipse capi voluit.’ quid apertius? et tamen illi 70surgebant cristae; nihil est quod credere de se non possit cum laudatur dis aequa potestas. sed derat pisci patinae mensura, vocantur ergo in consilium proceres, quos oderat ille, in quorum facie miserae magnaeque sedebat 75pallor amicitiae, primus clamante Liburno currite, iam sedit rapta properabat abolla Pegasus, attonitae positus modo vilicus urbi. anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque interpres legum sanctissimus omnia, quamquam 80temporibus diris, tractanda putabat inermi iustitia, venit et Crispi iucunda senectus, cuius erant mores qualis facundia, mite ingenium, maria ac terras populosque regenti quis comes utilior, si clade et peste sub illa 85saevitiam damnare et honestum adferre liceret consilium? sed quid violentius aure tyranni, cum quo de pluviis aut aestibus aut nimboso vere locuturi fatum pendebat amici? illa igitur numquam derexit bracchia contra 90torrentem, nec civis erat qui libera posset verba animi proferre et vitam inpendere vero. sic multas hiemes atque octogensima vidit solstitia, his armis illa quoque tutus in aula. Proximus eiusdem properabat Acilius aevi 95cum iuvene indigno quem mors tam saeva maneret et domini gladiis tam festinata; sed olim prodigio par est in nobilitate senectus, unde fit ut malim fraterculus esse gigantis. profuit ergo nihil misero, quod comminus ursos 100figebat Numidas Albana nudus harena venator, quis enim iam non intellegat artes patricias? quis priscum illud miratur acumen. Brute, tuum? facile est barbato inponere regi. Nec melior vultu quamvis ignobilis ibat 105Rubrius, offensae veteris reus atque tacendae, et tamen inprobior saturam scribente cinaedo. Montani quoque venter adest abdomine tardus, et matutino sudans Crispinus amomo quantum vix redolent duo funera, saevior illo 110Pompeius tenui iugulos aperire susurro, et qui vulturibus servabat viscera Dacis Fuscus marmorea meditatus proelia villa, et cum mortifero prudens Veiento Catullo, qui numquam visae flagrabat amore puellae, 115grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum, caecus adulator, dirusque a ponte satelles dignus Aricinos qui mendicaret ad axes blandaque devexae iactaret basia raedae. nemo magis rhombum stupuit; nam plurima dixit 120in laevum conversus, at illi dextra iacebat belua, sic pugnas Cilicis laudabat et ictus et pegma et pueros inde ad velaria raptos. Non cedit Veiento, set ut fanaticus oestro percussus, Bellona, tuo divinat et ‘ingens 125omen habes,’ inquit, ‘magni clarique triumphi. regem aliquem capies, aut de temone Britanno excidet Arviragus. peregrina est belua, cernis erectas in terga sudes?‘ hoc defuit unum Fabricio, patriam ut rhombi memoraret et annos. 130Quidnam igitur censes? conciditur? ‘absit ab illo dedecus hoc,’ Montanus ait, ‘testa alta paretur, quae tenui muro spatiosum colligat orbem, debetur magnus patinae subitusque Prometheus, argillam atque rotam citius properate; sed ex hoc 135tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.’ vicit digna viro sententia, noverat ille luxuriam inperii veterem noctesque Neronis iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno arderet, nulli maior fuit usus edendi 140tempestate mea; Circeis nata forent an Lucrinum ad saxum Rutupinove edita fundo ostrea callebat primo deprendere morsu, et semel aspecti litus dicebat echini. Surgitur et misso proceres exire iubentur 145consilio, quos Albanam dux magnus in arcem traxerat attonitos et festinare coactos tamquam de Chattis aliquid torvisque Sygambris dicturus, tamquam ex diversis partibus orbis anxia praecipiti venisset epistula pinna. 150Atque utinam his potius nugis tota illa dedisset tempora saevitiae, claras quibus abstulit urbi inlustresque animas impune et vindice nullo, sed periit postquam cerdonibus esse timendus coeperat; hoc nocuit Lamiarum caede madenti.

Satura V

1Si te propositi nondum pudet atque eadem est mens, ut bona summa putes aliena vivere quadra; si potes illa pati quae nec Sarmentus iniquas Caesaris ad mensas nec vilis Gabba tulisset, 5quamvis iurato metuam tibi credere testi. ventre nihil novi frugalius; hoc tamen ipsum defecisse puta, quod inani sufficit alvo: nulla crepido vacat? nusquam pons et tegetis pars dimidia brevior? tantine iniuria cenae, 10tam ieiuna fames, cum possit honestius illic et tremere et sordes farris mordere canini? Primo fige loco, quod tu discumbere iussus mercedem solidam veterum capis officiorum, fructus amicitiae magnae cibus; inputat hunc rex, 15et quamvis rarum tamen inputat. ergo duos post si libuit menses neglectum adhibere clientem, tertia ne vacuo cessaret culcita lecto, una simus, ait. votorum summa! quid ultra quaeris? habet Trebius propter quod rumpere somnum 20debeat et ligulas dimittere, sollicitus ne tota salutatrix iam turba peregerit orbem, sideribus dubiis aut illo tempore quo se frigida circumagunt pigri serraca Bootae. Qualis cena tamen! vinum quod sucida nolit 25lana pati: de conviva Corybanta videbis. iurgia proludunt, sed mox et pocula torques saucius et rubra deterges vulnera mappa, inter vos quotiens libertorumque cohortem pugna Saguntina fervet commissa lagona. 30ipse capillato diffusum consule potat, calcatamque tenet bellis socialibus uvam, cardiaco numquam cyathum missurus amico; cras bibet Albanis aliquid de montibus aut de Setinis, cuius patriam titulumque senectus 35delevit multa veteris fuligine testae, quale coronati Thrasea Helvidiusque bibebant Brutorum et Cassi natalibus. Ipse capaces Heliadum crustas et inaequales berullo Virro tenet phialas: tibi non committitur aurum, 40vel si quando datur, custos adfixus ibidem, qui numeret gemmas, ungues observet acutos. da veniam, praeclara illi laudatur iaspis; nam Virro, ut multi, gemmas ad pocula transfert a digitis, quas in vaginae fronte solebat 45ponere zelotypo iuvenis praelatus Iarbae. tu Beneventani sutoris nomen habentem siccabis calicem nasorum quattuor ac iam quassatum et rupto poscentem sulpura vitro. Si stomachus domini fervet vinoque ciboque, 50frigidior Geticis petitur decocta pruinis. non eadem vobis poni modo vina querebar: vos aliam potatis aquam, tibi pocula cursor Gaetulus dabit aut nigri manus ossea Mauri et cui per mediam nolis occurrere noctem, 55clivosae veheris dum per monumenta Latinae: flos Asiae ante ipsum, pretio maiore paratus quam fuit et Tulli census pugnacis et Anci et, ne te teneam, Romanorum omnia regum frivola. quod cum ita sit, tu Gaetulum Ganymedem 60respice, cum sities. nescit tot milibus emptus pauperibus miscere puer; set forma, set aetas digna supercilio, quando ad te pervenit ille? quando rogatus adest calidae gelidaeque minister? quippe indignatur veteri parere clienti, 65quodque aliquid poscas et quod se stante recumbas. [maxima quaeque domus servis est plena superbis.] ecce alius quanto porrexit murmure panem vix fractum, solidae iam mucida frusta farinae, quae genuinum agitent, non admittentia morsum; 70sed tener et niveus mollique siligine fictus servatur domino, dextram cohibere memento, salva sit artoptae reverentia, finge tamen te inprobulum, superest illic qui ponere cogat: ‘vis tu consuetis, audax conviva, canistris 75impleri panisque tui novisse colorem?’ ‘scilicet hoc fuerat, propter quod saepe relicta coniuge per montem adversum gelidasque cucurri Esquilias, fremeret saeva cum grandine vernus Iuppiter et multo stillaret paenula nimbo.’ 80Aspice quam longo distinguat pectore lancem quae fertur domino squilla, et quibus undique saepta asparagis qua despiciat convivia cauda, dum venit excelsi manibus sublata ministri. set tibi dimidio constrictus cammarus ovo 85ponitur exigua feralis cena patella. ipse Venafrano piscem perfundit: at hic qui pallidus adfertur misero tibi caulis olebit lanternam; illud enim vestris datur alveolis quod canna Micipsarum prora subvexit acuta, 90propter quod Romae cum Boccare nemo lavatur, quod tutos etiam facit a serpentibus atris. Mullus erit domini, quem misit Corsica vel quem Tauromenitanae rupes, quando omne peractum est et iam defecit nostrum mare, dum gula saevit, 95retibus adsiduis penitus scrutante macello proxima, nec patimur Tyrrhenum crescere piscem, instruit ergo focum provincia, sumitur illinc quod captator emat Laenas, Aurelia vendat. Virroni muraena datur, quae maxima venit 100gurgite de Siculo; nam dum se continet Auster, dum sedet et siccat madidas in carcere pinnas, contemnunt mediam temeraria lina Charybdim. vos anguilla manet longae cognata colubrae, aut glacie aspersus maculis Tiberinus, et ipse 105vernula riparum, pinguis torrente cloaca. et solitus mediae cryptam penetrare Suburae. Ipsi pauca velim, facilem si praebeat aurem. ‘nemo petit, modicis quae mittebantur amicis a Seneca, quae Piso bonus, quae Cotta solebat 110largiri; namque et titulis et fascibus olim maior habebatur donandi gloria, solum poscimus ut cenes civiliter, hoc face et esto, esto, ut nunc multi, dives tibi, pauper amicis.’ Anseris ante ipsum magni iecur, anseribus par 115altilis, et flavi dignus ferro Meleagri spumat aper. post hunc tradentur tubera, si ver tunc erit et facient optata tonitrua cenas maiores. tibi habe frumentum, Alledius inquit, o Libye, disiunge boves, dum tubera mittas. 120Structorem interea, nequa indignatio desit, saltantem spectes et chironomunta volanti cultello, donec peragat dictata magistri omnia; nec minimo sane discrimine refert, quo gestu lepores et quo gallina secetur. 125duceris planta velut ictus ab Hercule Cacus et ponere foris, si quid temptaveris umquam hiscere, tamquam habeas tria nomina, quando propinat Virro tibi, sumitve tuis contacta labellis pocula? quis vestrum temerarius usque adeo, quis 130perditus, ut dicat regi bibe? plurima sunt quae non audent homines perfusa dicere laena. quadringenta tibi si quis deus aut similis dis et melior fatis donaret homuncio, quantus, ex nihilo, quantus fieres Virronis amicus! 135‘da Trebio, pone ad Trebium. vis, frater, ab ipsis ilibus?’ o nummi, vobis hunc praestat honorem, vos estis fratres, dominus tamen et domini rex si vis tu fieri, nullus tibi parvolus aula luserit Aeneas nec filia dulcior illo; 140iucundum et carum sterilis facit uxor amicum. sed tua nunc Mycale pariat licet et pueros tres in gremium patris fundat semel, ipse loquaci gaudebit nido, viridem thoraca iubebit adferri minimasque nuces assemque rogatum, 145ad mensam quotiens parasitus venerit infans. Vilibus ancipites fungi ponentur amicis, boletus domino, set quales Claudius edit ante illum uxoris, post quem nihil amplius edit. Virro sibi et reliquis Virronibus illa iubebit 150poma dari, quorum solo pascaris odore, qualia perpetuus Phaeacum autumnus habebat, credere quae possis subrepta sororibus Afris: tu scabie frueris mali, quod in aggere rodit qui tegitur parma et galea, metuensque flagelli 155discit ab hirsuta iaculum torquere capella. Forsitan inpensae Virronem parcere credas, hoc agit ut doleas; nam quae comoedia, mimus quis melior plorante gula? ergo omnia fiunt, si nescis, ut per lacrimas effundere bilem 160cogaris pressoque diu stridere molari. tu tibi liber homo et regis conviva videris: captum te nidore suae putat ille culinae; nec male coniectat: quis enim tam nudus, ut illum bis ferat, Etruscum puero si contigit aurum 165vel nodus tantum et signum de paupere loro? spes bene cenandi vos decipit: ‘ecce dabit iam semesum leporem atque aliquid de clunibus apri, ad nos iam veniet minor altilis.’ inde parato intactoque omnes et stricto pane tacetis. 170ille sapit qui te sic utitur, omnia ferre si potes, et debes, pulsandum vertice raso praebebis quandoque caput, nec dura timebis flagra pati, his epulis et tali dignus amico.

Texto latino: Juvenal and Persius (Loeb Classical Library), ed. G. G. Ramsay (Londres / Nova York: William Heinemann / G. P. Putnam’s Sons, 1918). Transcrição digital: Perseus Digital Library, Tufts University (PerseusDL/canonical-latinLit), CC BY-SA 4.0. Adaptação de formato (texto, PDF, EPUB) pela Bibliotheca Latina, distribuída sob a mesma licença CC BY-SA 4.0. CC BY-SA 4.0.