Actus front
subject_1INTRODUCTION. PAMPHILA and Chremes were the children of an Athenian citizen. Pamphila, while an infant, was carried off from her home at Sunium by robbers, and by them sold to a merchant of Rhodes. He presented her to a courtesan of that place, who had her brought up with her own daughter Thais as her younger sister. When Thais grew up she removed to Athens with a lover of hers, who at his death left her all his property. She then kept company with a soldier named Thraso, who went to Caria after living with her a short time. Meanwhile her mother had died, and her uncle wishing to realize money by Pamphila, who was beautiful and accomplished, sold her to Thraso, who happened to be at Rhodes on his return to Athens, and carried her with him intending to make a present of her to Thais. During his absence, however, Thais had found a new lover, one Phaedria, son of Laches. This Thraso discovers on his return, and in order to secure his footing with her, makes his present conditional upon Phaedria’s dismissal. This causes Thais great perplexity, for she is really attached to Phaedria, and yet much wishes to get possession of Pamphila, whose history she has learnt in part, and whom she hopes to restore to her Athenian family, intending by so doing to make herself friends in Athens. Accordingly she shuts her door against Phaedria.
He is at first highly incensed at her conduct; but after an interview with her, consents to absent himself from Athens for a day or two, that she may have time to obtain Pamphila from Thraso. Before he goes he gives orders that an Ethiopian slave, and an eunuch whom he has bought for Thais, shall be taken to her house. At this moment Thraso sends Pamphila under the escort of Gnatho his follower. On her way to Thais’ house she is seen in the street by Chaerea, Phaedria’s brother, who at first sight falls desperately in love with her, and hurries after her, but being detained on his way by an old friend of his father’s, arrives just too late to see her taken into the house. Here he falls in with Parmeno, his father’s slave, and between them they concoct the scheme on which the plot of the play turns. Chaerea is dressed up in the eunuch’s clothes and conducted to Thais’ house, where he soon has an opportunity of carrying out his intended scheme, during the absence of Thais at Thraso’s house; after which he makes his escape. This event causes the greatest consternation in the household; and is no less distressing to Thais, who finds her plan for restoring Pamphila to her relations thus awkwardly frustrated. For in the meantime she has obtained some interviews with Chremes, the brother of Pamphila, and has nearly identified Pamphila when the catastrophe comes to her knowledge. Phaedria, too, is much disconcerted at discovering that his present has worked so much mischief. All parties, in fact, are at their wit’s end, with the exception of Chaerea, who, upon discovering Pamphila’s history, makes the best amends he can by undertaking to marry her. Pythias meanwhile, Thais’ maid, pays off old scores by driving Parmeno to divulge the whole matter to Laches, father of Chaerea and Phaedria.
The result is of course a happy explanation on all sides. Thais is taken under Laches’ protection, and continues her intimacy with Phaedria. Chaerea and Pamphila marry. Parmeno is forgiven by his grateful young master: and the only person who suffers is the unfortunate Thraso, who is beaten clean off the field, and is only too glad to submit to be the perpetual butt of these young sparks, on condition that he shall be allowed to be one in their parties, and thus still enjoy the society of Thais. This is the outline of the play, which gives a very lively and amusing action. But the most admirable feature is the manner in which some of the subordinate parts are worked out. The bye-play between Pythias and Parmeno is admirable. The character of the Parasite as drawn in Act II. scene ii. is admirable, and striking from its novelty after the hackneyed ideal which is presented to us in all the plays of Plautus. No less admirable is the Braggadocio of Act III. scene i., the features of the character being the same as those of the Miles Gloriosus of Plautus, except that Terence with greater humour makes Thraso prouder of his wit than of his military exploits. The scene in which Thraso is represented as attacking Thais in her house (Act IV. scene vii.) is highly ridiculous, and reminds one more strongly than any passage of Terence of the free humour of Aristophanes. We cannot wonder that the Eunuchus should have been the most popular of all Terence’s plays: for here there is the nearest approach to the Plautini sales, which were the true Roman comedy. It is said to have been purchased by the Aediles for the sum of 8000 sesterces (above 64 £ 10 s. sterling), the largest sum which had been given for any play. The leading incident of the plot makes it unfit for the modern stage: but when we say this we say all that can be said against the play. The execution is highly delicate, even in the famous scene which describes the successful issue of Chaerea’s scheme. The play is said by the author of the Life of Terence to have been acted twice in one day: and no doubt it was acted on more than one occasion.
EUNUCHUS. ACTA LUDIS MEGALENSIBUS, L. POSTUMIO ALBINO L. CORNELIO MERULA AEDILIBUS CURULIBUS. EGERE L. AMBIVIUS TURPIO L. ATILIUS PRAENESTINUS TIBIIS DUABUS DEXTRIS. GRAECA MENANDRU. ACTA II. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII, M. VALERIO C. FANNIO COSS.
Actus prologue, scaena pr
PROLOGUS
1Si quisquam est qui placere se studeat bonis
Quam plurimis et minime multos laedere,
In his poeta hic nomen profitetur suum.
Tum si quis est qui dictum in se inclementius
5Existimavit esse, sic existimet,
Responsum non dictum esse, quia laesit prior,
Qui bene vertendo, et easdem scribendo male, ex
Graecis bonis Latinas fecit non bonas.
Idem Menandri Phasma nunc nuper dedit;
10Atque in Thesauro scripsit causamn dicere
Prius unde petitur aurum quare sit suumn
Quam ille qui petit unde is sit thesaurus sibi,
Aut unde in patrium monumentum pervenerit.
Dehinc ne frustretur ipse se, aut sic cogitet,
15Defunctus iam sum, nihil est quod dicat mihi;
Is ne erret moneo et desinat lacessere.
Habeo alia multa quae nunc condonabitur;
Quae proferentur post, si perget laedere
Ita ut facere instituit. Quam nunc acturi sumus
20Menandri Eunuchum postquam Aediles emerunt,
Perfecit sibi ut inspiciendi esset copia.
Magistratus cum ibi adessent occepta est agi.
Exclamat furem non poetam fabulam
Dedisse, et nihil dedisse verborum tamen;
25Colacem esse Naevi et Plauti veterem fabulam;
Parasiti personam inde ablatam et militis.
Si id est peccatum, peccatum imprudentia est
Poetae; non qui furtum facere studuerit.
Id ita esse vos iam iudicare poteritis.
30Colax Menandri est; in ea est parasitus Colax,
Et miles gloriosus; eas se non negat
Personas transtulisse in Eunuchum suam
Ex Graeca; sed eas fabulas factas prius
Latinas scisse sese id vero pernegat.
35Quod si personis iisdem uti aliis non licet,
Qui magis licet currentes servos scribere,
Bonas matronas facere, meretrices malas,
Parasitum edacem, gloriosum militem,
Puerum supponi, falli per servum senem,
40Amare, odisse, suspicari? Denique
Nullum est iam dictum, quod non dictum sit prius.
Quare aequum est vos cognoscere atque ignoscere
Quae veteres factitarunt si faciunt novi.
Date operam, et cum silentio animadvertite,
45Ut pernoscatis quid sibi Eunuchus velit.
Actus I, scaena 1
(PHAEDRIA. PARMENO.)
PHAEDRIA
Quid igitur faciam? non eam? ne nunc quidem
Cum arcessor ultro? an potius ita me comparem
Non perpeti meretricum contumelias?
Exclusit: revocat. Redeam? non, si me obsecret.
PARMENO
50Si quidem hercle possis, nihil prius neque fortius:
Verum si incipies, neque pertendes naviter,
Atque ubi pati non poteris, cum nemo expetet,
Infecta pace, ultro ad eam venies, indicans
Te amare et ferre non posse, actum est: ilicet:
55Peristi. Eludet, ubi te victum senserit.
Proin tu dum est tempus etiam atque etiam cogita,
Here, quae res in se neque consilium neque modun
Habet ullum eam consilio regere non potes.
In amore haec omnia insunt vitia; iniuriae,
60Suspiciones, inimicitiae, indutiae,
Bellum, pax rursum. Incerta haec si tu postules
Ratione certa facere, nihilo plus agas
Quam si des operam ut cum ratione insanias.
Et quod nunc tute tecum iratus cogitas,
65Egone illam quae illum? quae me? quae non? sine modo:
Mori me malim: sentiet qui vir siem;
Haec verba una mehercle falsa lacrimula,
Quam oculos terendo misere vix vi expresserit,
Restinguet: et te ultro accusabit: et dabis
70Ei ultro supplicium.
PHAEDRIA
O indignum facinus! nunc ego et
Illam scelestam esse et me miserum sentio;
Et taedet; et amore ardeo; et prudens sciens,
Vivus vidensque pereo; nec quid agam scio.
PARMENO
Quid agas nisi ut te redimas captum quam queas
75Minimo? si nequeas paululo, at quanti queas:
Et ne te afflictes.
PHAEDRIA
Itane suades?
PARMENO
Si sapis:
Neque praeterquam quas ipse amor molestias
Habet addas, et illas quas habet recte feras.
Sed ecca ipsa egreditur nostri fundi calamitas;
80Nam quod nos capere oportet haec intercipit.
Actus I, scaena 2
(THAIS. PHAEDRIA. PARMENO.)
THAIS
Miseram me! vereor ne illud gravius Phaedria
Tulerit, neve aliorsum atque ego feci acceperit,
Quod heri intromissus non est.
PHAEDRIA
Totus Parmeno
Tremo horreoque postquam aspexi hanc.
PARMENO
Bono animo es:
85Accede ad ignem hunc; iam calesces plus satis.
THAIS
Quis hic loquitur? ehem, tune hic eras, mi Phaedria?
Quid hic stabas? cur non recta introibas?
PARMENO
Caeterum
De exclusione verbum nullum.
THAIS
Quid taces?
PHAEDRIA
Sane quia vero hae mihi patent semper fores,
90Aut quia sum apud te primus.
THAIS
Missa istaec face.
PHAEDRIA
Quid missa? o Thais, Thais, utinam esset mihi
Pars aequa amoris tecum, ac pariter fieret,
Ut aut hoc tibi doleret itidem ut mihi dolet,
Aut ego istuc abs te factum nihili penderem.
THAIS
95Ne crucia te, obsecro, anime mi, mi Phaedria.
Non pol quo quemquam plus amem aut plus diligam
Eo feci: sed ita erat res; faciundum fuit.
PARMENO
Credo ut fit misera prae amore exclusti hunc foras.
THAIS
Sicine ais Parmeno? age: sed huc qua gratia
100Te arcessi iussi ausculta.
PHAEDRIA
Fiat.
THAIS
Dic mihi
Hoc primum, potin est hic tacere?
PARMENO
Egone? optime.
Verum heus tu, hac lege tibi meam astringo fidem:
Quae vera audivi taceo et contineo optime;
Sin falsum aut vanum aut fictum est, continuo palam est;
105Plenus rimaraum sum; hac atque illac perfluo.
Proin tu, taceri si vis, vera dicito.
THAIS
Samia mihi mater fuit: ea habitabat Rhodi.
PARMENO
Potest taceri hoc.
THAIS
Ibi tum matri parvulam
Puellam dono quidam mercator dedit
110Ex Attica hine abreptam.
PHAEDRIA
Civemne?
THAIS
Arbitror:
Certum non scimus: matris nomen et patris
Dicebat ipsa: patriam et signa caetera
Neque scibat, neque per aetatem etiam potuerat.
Mercator hoc addebat, e praedonibus
115Unde emerat se audisse abreptam e Sunio.
Mater ubi accepit, coepit studiose omnia
Docere, educare ita uti si esset filia.
Sororem plerique esse credebant meam.
Ego cum illo quicum tum uno rem habebam hospite
120Abii huc; qui mihi reliquit haec quae habeo omnia.
PARMENO
Utrumque hoc falsum est: effluet.
THAIS
Qui istuc?
PARMENO
Quia
Neque tu uno eras contenta, neque solus dedit;
Nam hic quoque bonam magnamque partem ad te attulit.
THAIS
Ita est: sed sine me pervenire quo volo.
125Interea miles qui me amare occeperat
In Cariam est profectus: te interea loci
Cognovi: tute scis postilla quam intumum
Habeam te, et mea consilia ut tibi credam omnia.
PHAEDRIA
Ne hoc quidem tacebit Parmeno.
THAIS
Oh, dubiumne id est?
130Hoc agite amabo. Mater mea illic mortua est
Nuper. Eius frater aliquantum ad rem est avidior.
Is hanc ubi forma videt honesta virginem,
Et fidibus scire, pretium sperans ilico
Producit, vendit. Forte fortuna affuit
135Hic meus amicus: emit eam dono mihi,
Imprudens harum rerum ignarusque omnium.
Is venit: postquam sensit me tecum quoque
Rem habere, fingit causas ne det sedulo.
Ait, si fidem habeat se iri praepositum tibi
140Apud me, ac non id metuat, ne ubi acceperim
Sese relinquam, velle se illam mihi dare;
Verum id vereri: sed, ego quantum suspicor,
Ad virginem animum adiecit.
PHAEDRIA
Etiamne amplius?
THAIS
Nihil; nam quaesivi. Nunc ego eam, mi Phaedria,
145Multae sunt causae quamobrem cupiam abducere:
Primum quod soror est dicta; praeterea ut suis
Restituam ac reddam: sola sum: habeo hic neminem
Neque amicum, neque cognatum; quamobrem, Phaedria,
Cupio aliquos parare amicos beneficio meo.
150Id amabo adiuta me, quo id fiat facilius.
Sine illum priores partes hosce aliquot dies
Apud me habere. Nihil respondes?
PHAEDRIA
Pessima,
Egon quicquam cum istis factis tibi respondeam?
PARMENO
Eu noster! laudo: tandem perdoluit: vir es.
PHAEDRIA
155At ego nescibam quorsum tu ires: Parvula
Hinc est abrepta; eduxit mater pro sua:
Soror est dicta: cupio abducere, ut reddam suis.
Nempe omnia haec nunc verba huc redeunt denique;
Ego excludor; ille recipitur: qua gratia?
160Nisi illum plus amas quam me, et istam nunc times
Quae advecta est, ne illum talem praeripiat tibi.
THAIS
Ego id timeo?
PHAEDRIA
Quid te ergo aliud sollicitat? cedo.
Num solus ille dona dat? nuncubi meam
Benignitatem sensisti in te claudier?
165Nonne ubi mihi dixti cupere te ex Aethiopia
Ancillulam relictis rebus omnibus
Quaesivi? porro eunuchum dixti velle te,
Quia solae utuntur his reginae; repperi.
Heri minas viginti pro ambobus dedi:
170Tamen contemptus abs te haec habui in memoria:
Ob haec facta abs te spernor.
THAIS
Quid istic Phaedria?
Quanquam illam cupio abducere, atque hac re arbitror
Id fieri posse maxime, verumtamen,
Potius quam te inimicum habeam, faciam ut iusseris.
PHAEDRIA
175Utinam istuc verbum ex animo ac vere diceres,
Potius quam te inimicum habeam. Si istuc crederem
Sincere dici quidvis possem perpeti.
PARMENO
Labascit victus uno verbo quam cito!
THAIS
Ego non ex animo misera dico? quam ioco
180Rem voluisti a me tandem quin perfeceris?
Ego impetrare nequeo hoc abs te, biduum
Saltem ut concedas solum?
PHAEDRIA
Siquidem biduum;
Verum ne fiant isti viginti dies.
THAIS
Profecto non plus biduum, aut —
PHAEDRIA
Aut nihil moror.
THAIS
185Non fiet: hoc modo sine te exorem.
PHAEDRIA
Scilicet
Faciendum est quod vis.
THAIS
Merito amo te.
PHAEDRIA
Bene facis.
Rus ibo: ibi hoc me macerabo biduum.
Ita facere certum est: mos gerendus est Thaidi.
Tu, Parmeno, huc fac illi adducantur.
PARMENO
Maxime.
PHAEDRIA
190In hoc biduum Thais vale.
THAIS
Mi Phaedria
Et tu; numquid vis aliud?
PHAEDRIA
Egone quid velim?
Cum milite isto praesens absens ut sies;
Noctes diesque me ames; me desideres;
Me somnies; me expectes; de me cogites;
195Me speres; me te oblectes; mecum tota sis:
Meus fac sis postremo animus, quando ego sum tuus.
THAIS
Me miseram! forsitan hic mihi parvam habeat fidem,
Atque ex aliarum ingeniis nunc me iudicet.
Ego pol quae mihi sum conscia hoc certo scio,
200Neque me finxisse falsi quicquam, neque meo
Cordi esse quemquam cariorem hoc Phaedria:
Et quicquid huius feci causa virginis
Feci; nam me eius spero fratrem propemodum
Iam repperisse, adolescentem adeo nobilem:
205Et is hodie venturum ad me constituit domum.
Concedam hinc intro atque expectabo dum venit.
Actus II, scaena 1
(PHAEDRIA. PARMENO.)
PHAEDRIA
Fac ita ut iussi deducantur isti.
PARMENO
Faciam.
PHAEDRIA
At diligenter.
PARMENO
Fiet.
PHAEDRIA
At mature.
PARMENO
Fiet.
PHAEDRIA
Satin hoc mandatum est tibi?
PARMENO
Ah!
Rogitare? quasi difficile sit.
210Utinam tam aliquid invenire facile possis Phaedria
Quam hoc peribit.
PHAEDRIA
Ego quoque una pereo, quod mihi est carius:
Ne istuc tam iniquo patiare animo.
PARMENO
Minime; quin effectum dabo.
Sed numquid aliud imperas?
PHAEDRIA
Munus nostrum ornato verbis, quod poteris; et istum aemulum,
215Quod poteris, ab ea pellito.
PARMENO
Memini, tametsi nullus moneas.
PHAEDRIA
Ego rus ibo, atque ibi manebo.
PARMENO
Censeo.
PHAEDRIA
Sed heus tu!
PARMENO
Quid vis?
PHAEDRIA
Censen posse me offirmare
Et perpeti ne redeam interea?
PARMENO
Tene? non hercle arbitror.
Nam aut iam revertere, aut mox noctu te adiget horsum insomnia.
PHAEDRIA
220Opus faciam ut defatiger usque ingratiis ut dormiam.
PARMENO
Vigilabis lassus; hoc plus facies.
PHAEDRIA
Ah nihil dicis Parmeno.
Eiicienda hercle haec est mollities animi: nimis me indulgeo.
Tandem non ego illa caream, si sit opus, vel totum triduum?
PARMENO
Hui!
Universum triduum? vide quid agas.
PHAEDRIA
Stat sententia.
PARMENO
225Di boni, quid hoc morbi est? adeone homines immutarier
Ex amore ut non cognoscas eundem esse? Hoc nemo fuit
Minus ineptus magis severus quisquam, nec magis continues.
Sed quis hic est qui huc pergit? at at! hic quidem est parasitus Gnatho
Militis: ducit secum una virginem dono huic. Papae!
230Facie honesta: mirum ni ego me turpiter hodie hic dabo
Cum meo decrepito hoc eunucho. Haec superat ipsam Thaidem.
Actus II, scaena 2
(GNATHO. PARMENO.)
GNATHO
Di immortales! homini homo quid praestat, stulto intelligens
Quid interest! hoc adeo ex hac re venit in mentem mihi.
Conveni hodie adveniens quendam mei loci hinc atque ordinis,
235Hominem haud impurum, itidem patria qui abligurierat bona.
Video sentum, squalidum, aegrum, pannis annisque obsitum.
Quid istuc, inquam, ornati est? Quoniam miser quod habui perdidi. Hem,
Quo redactus sum! omnes noti me atque amici deserunt.
Hic ego illum contempsi prae me. Quid homo, inquam, ignavissime?
240Itan parasti te, ut spes nulla reliqua in te sit tibi?
Simul consilium cum re amisti? viden me ex eodem ortum loco,
Qui color, nitor, vestitus, quae habitudo est corporis?
Omnia habeo, neque quicquam habeo. Nihil cum est nihil defit tamen.
At ego infelix neque ridiculus esse neque plagas pati
245Possum. Quid? tu his rebus credis fieri? tota erras via.
Olim isti fuit generi quondam quaestus apud saeclum prius.
Hoc novum est aucupium: ego adeo hanc primus inveni viam.
Est genus hominum, qui esse primos se omnium rerum volunt,
Nec sunt: hos consector. Hisce ego non paro me ut rideant;
250Sed his ultro arrideo, et eorum ingenia admiror simul.
Quicquid dicunt laudo: id rursum si negant, laudo id quoque.
Negat quis? nego: ait? aio. Postremo imperavi egomet mihi
Omnia assentari. Is quaestus nunc est multo uberrimus.
PARMENO
Scitum hercle hominem! hic homines prorsum ex stultis insanos facit.
GNATHO
255Dum haec loquimur interea loci ad macellum ubi advenimus,
Concurrunt laeti mihi obviam cupediarii omnes,
Cetarii, lanii, coqui, fartores, piscatores;
Quibus et re salva et perdita profueram, et prosum saepe.
Salutant; ad coenam vocant; adventum gratulantur.
260Ille ubi miser famelicus videt me esse in tanto honore,
Et tam facile victum quaerere, ibi homo coepit me obsecrare
Ut sibi liceret discere id de me: sectari iussi;
Si potis est, tanquam philosophorum habent disciplina ex ipsis
Vocabula, parasiti item ut Gnathonici vocentur.
PARMENO
265Viden otium et cibus quid faciat alienus?
GNATHO
Sed ego cesso
Ad Thaidem hanc deducere, et rogitare ad coenam ut veniat?
Sed Parmenonem ante ostium Thaidis tristem video,
Rivalis servum. Salva res est: nimirum homines frigent.
Nebulonem hunc certum est ludere.
PARMENO
Hice hoc munere arbitrantur
270Suam Thaidem esse.
GNATHO
Plurima salute Parmenonem
Summum suum impertit Gnatho. Quid agitur?
PARMENO
Statur.
GNATHO
Video.
Numquidnam quod nolis vides?
PARMENO
Te.
GNATHO
Credo; at numquid aliud?
PARMENO
Quidum?
GNATHO
Quia tristis es.
PARMENO
Nihil equidem.
GNATHO
Ne sis: sed quid videtur
Hoc tibi mancipium?
PARMENO
Non malum hercle.
GNATHO
Uro hominem.
PARMENO
Ut falsus animi est!
GNATHO
275Quam hoc munus gratum Thaidi arbitrare esse?
PARMENO
Hoc nunc dicis,
Eiectos hinc nos: omnium rerum, heus, vicissitudo est.
GNATHO
Sex ego te totos Parmeno hos menses quietum reddam,
Ne sursum deorsum cursites, neve usque ad lucem vigiles.
Ecquid beo te?
PARMENO
Men? papae!
GNATHO
Sic soleo amicos.
PARMENO
Laudo.
GNATHO
280Detineo te fortasse: tu profectus alio fueras.
PARMENO
Nusquam.
GNATHO
Tum tu igitur paululum da mihi operae: fac ut admittar
Ad illam.
PARMENO
Age modo; nunc tibi patent fores hae, quia istam ducis.
GNATHO
Numquam evocari hinc vis foras?
PARMENO
Sine biduum hoc praetereat:
Qui mihi nunc uno digitulo fores aperis fortunatus
285Nae tu istas faxo calcibus saepe insultabis frustra.
GNATHO
Etiam nunc hic stas Parmeno? eho numnam hic relictus custos,
Ne quis forte internuntius clam a milite ad istam curset?
PARMENO
Facete dictum: mira vero militi quae placeant.
Sed video herilem filium minorem huc advenire.
290Miror quid ex Piraeeo abierit; nam ibi custos publice est nunc.
Non temere est; et properans venit: nescio quid circumspectat.
Actus II, scaena 3
(CHAEREA. PARMENO.)
CHAEREA
Occidi.
Neque virgo est usquam; neque ego, qui illam e conspectu amisi meo.
Ubi quaeram? Ubi investigem? Quem perconter? Quam insistam viam?
295Incertus sum: una haec spes est; ubi ubi est, diu celari non potest.
O faciem pulchramn! deleo omnes dehinc ex animo mulieros.
Taedet quotidianarum harum formarum.
PARMENO
Ecce autem alterum!
Nescio quid de more loquitur.
CHAEREA
O infortunatum senem!
PARMENO
Hic vero est qui si occeperit lucidum iocumque dices
300Illum alterum fuisse praeut quae dabit huius rabies.
CHAEREA
Ut illum Di Deaeque senium perdant qui me hodie remoratus est,
Meque adeo qui restiterim; tum autem qui illum floccifecerim.
Sed eccum Parmenonem: salve.
PARMENO
Quid tu es tristis? quidve es alacris?
Unde is?
CHAEREA
Egone? nescio hercle, neque unde eam, neque quorsumn eam:
305Ita prorsum oblitus sum mei.
PARMENO
Qui quaeso?
CHAEREA
Amo.
PARMENO
Hem!
CHAEREA
Nunc Parmeno te ostendes qui vir sies.
Scis te mihi saepe pollicitum esse; Chaerea aliquid inveni
Modo quod ames: in ea re utilitatem ego faciam ut cognoscas meam;
Cum in cellulam ad te patris penum omnem congerebam clanculum.
PARMENO
310Age, inepte.
CHAEREA
Hoc hercle factum est: fac sis nunc promissa appareant;
Sive adeo digna res est ubi tu nervos intendas tuos.
Haud similis virgo est virginum nostrarum quas matres student
Demissis humeris esse, vincto pectore, ut gracilae sient.
Si qua est habitior paulo, pugilem esse aiunt, deducunt cibum.
315Tametsi bona est natura, reddunt curatura iunceas:
Itaque ergo amantur.
PARMENO
Quid tua istaec?
CHAEREA
Nova figura oris.
PARMENO
Papae!
CHAEREA
Color verus, corpus solidum et succi plenum.
PARMENO
Anni?
CHAEREA
Anni? sedecim.
PARMENO
Flos ipse.
CHAEREA
Hanc tu mihi vel vi vel clam vel precario
Fac tradas: mea nihil refert, dum potiar modo.
PARMENO
320Quid? virgo cuia est?
CHAEREA
Nescio hercle.
PARMENO
Unde est?
CHAEREA
Tantundem.
PARMENO
Ubi habitat?
CHAEREA
Ne id quidem.
PARMENO
Ubi vidisti?
CHAEREA
In via.
PARMENO
Qua ratione amisti?
CHAEREA
Id equidem adveniens mecum stomachabar modo;
Nec quenquam esse ego hominem arbitror cui magis bonae
Felicitates omnes adversae sient.
PARMENO
325Quid hoc est sceleris?
CHAEREA
Perii.
PARMENO
Quid factum est?
CHAEREA
Rogas?
Patris cognatum atque aequalem Archidemidem,
Novistin?
PARMENO
Quidni?
CHAEREA
Is dum sequor hanc fit mihi obviam.
PARMENO
Incommode hercle.
CHAEREA
Immo enimvero infeliciter;
Nam incommoda alia sunt cicenda, Parmeno.
330Illum liquet mihi deierare his mensibus
Sex septem prorsum non vidisse proximis,
Nisi nunc cum minime vellem minimeque opus fuit.
Eho nonne hoc monstri simile est? quid ais?
PARMENO
Maxime.
CHAEREA
Continuo accurrit ad me quam longe quidem,
335Incurvus, tremulus, labiis demissis, gemens.
Heus! heus! tibi dico Chaerea, inquit. Restiti.
Scin quid ego te volebam? Dic. Cras est mihi
Iudicium. Quid tum? Ut diligenter nunties
Patri, advocatus mane mihi esse ut meminerit.
340Dum haec dicit, abiit hora. Rogo numquid velit?
Recte, inquit. Abeo. Cum huc respicio ad virginem,
Illa sese interea commodum huc adverterat
In hanc nostram plateam.
PARMENO
Mirum ni hanc dicit modo
Huic quae data est dono.
CHAEREA
Huc cum advenio nulla erat.
PARMENO
345Comites secuti scilicet sunt virginem.
CHAEREA
Verum: parasitus cum ancilla.
PARMENO
Ipsa est: ilicet:
Desine: iam conclamatum est.
CHAEREA
Alias res agis.
PARMENO
Istuc ago quidem.
CHAEREA
Nostin quae sit? die mihi:
Aut vidistin?
PARMENO
Vidi; novi; scio quo abducta sit.
CHAEREA
350Eho Parmeno mi nostin?
PARMENO
Novi.
CHAEREA
Et scis ubi siet?
PARMENO
Huc deducta est ad meretricem Thaidem: ei dono data est.
CHAEREA
Quis is est tam potens cum tanto munere hoc?
PARMENO
Miles Thraso,
Phaedriae rivalis.
CHAEREA
Duras fratris partes praedicas.
PARMENO
Immo enim si scias quod donum huic dono contra comparet,
355Tum id magis dicas.
CHAEREA
Quodnam quaeso hercle?
PARMENO
Eunuchum.
CHAEREA
Illumne obsecro
Inhonestum hominem quem mercatus est heri, senem, mulierem?
PARMENO
Istune ipsum.
CHAEREA
Homo quatietur certe cum dono foras.
Sed istam Thaidem non scivi nobis vicinam.
PARMENO
Haud diu est.
CHAEREA
Perii! numquamne etiam me illam vidisse? ehodum dic mihi;
360Estne ut fertur forma?
PARMENO
Sane.
CHAEREA
At nihil ad nostram hanc.
PARMENO
Alia res.
CHAEREA
Obsecro hercle Parmeno fac ut potiar.
PARMENO
Faciam sedulo ac
Dabo operam; adiuvabo: numquid me aliud vis?
CHAEREA
Quo nunc is?
PARMENO
Domum,
Ut mancipia haec, ita ut iussit frater, ducam ad Thaidem.
CHAEREA
O fortunatum istum eunuchum qui quidem in hanc detur domum!
PARMENO
365Quid ita?
CHAEREA
Rogitas? Summa forma semper conservam domi
Videbit; colloquetur; aderit una in unis aedibus;
Cibum nonnumquam capiet cum ea; interdum propter dormiet.
PARMENO
Quid si nunc tute fortunatus fias?
CHAEREA
Qua re Parmeno?
Responde.
PARMENO
Capias tu illius vestem.
CHAEREA
Vestem? quid tum postea?
PARMENO
370Pro illo te ducam.
CHAEREA
Audio.
PARMENO
Te esse illum dicam.
CHAEREA
Intelligo.
PARMENO
Tu illis fruare commodis quibus tu illum dicebas modo;
Cibum una capias, adsis, tangas, ludas, propter dormias;
Quandoquidem illarum neque te quisquam novit, neque scit qui sies.
Praeterea forma et aetas ipsa est facile ut pro eunucho probes.
CHAEREA
375Dixti pulchre: numquam vidi melius consilium dari.
Age, eamus intro: nunc iam orna me; abduc, duc, quantum otes.
PARMENO
Quid agis? iocabar equidem.
CHAEREA
Garris.
PARMENO
Perii: quid ego egi miser?
Quo trudis? perculeris iam tu me: tibi equidem dico, mane.
CHAEREA
Eamus.
PARMENO
Pergin?
CHAEREA
Certum est.
PARMENO
Vide ne nimium calidum hoc sit modo.
CHAEREA
380Non est profecto: sine.
PARMENO
At enim istaec in me cudetur faba.
CHAEREA
Ah!
PARMENO
Flagitium facimus.
CHAEREA
An id flagitium est, si in domum meretriciam
Deducar; et illis crucibus quae nos nostramque adolescentiam
Habent despicatam, et quae nos semper omnibus cruciant modis,
Nunc referam gratiam; atque eas itidem fallam ut ab illis fallimur?
385An potius haec patri aequum est fieri ut a me ludatur dolis:
Quod qui rescierint culpent: illud merito factum omnes putent.
PARMENO
Quid istic? si certum est facere facias: verum ne post conferas
Culpam in me.
CHAEREA
Non faciam.
PARMENO
Iubesne?
CHAEREA
Iubeo, cogo, atque impero.
Numquam defugiam auctoritatem: sequere.
PARMENO
Di vortant bene.
Actus III, scaena 1
(THRASO. GNATHO. PARMENO.)
THRASO
390Magnas vero agere gratias Thais mihi?
GNATHO
Ingentes.
THRASO
Ain tu? laeta est?
GNATHO
Non tam ipso quidem
Dono quam abs te datum esse: id vero serio
Triumphat.
PARMENO
Huc proviso ut, ubi tempus siet,
Deducam: sed eccum militem.
THRASO
Est istuc datum
395Profecto ut grata mihi sint quae facio omnia.
GNATHO
Adverti hercle animum.
THRASO
Vel rex semper maximas
Mihi agebat quidquid feceram; aliis non item.
GNATHO
Labore alieno magnam partam gloriam
Verbis saepe in se transmovet qui habet salem,
400Quod in te est.
THRASO
Habes.
GNATHO
Rex te ergo in oculis—
THRASO
Scilicet.
GNATHO
Gestare.
THRASO
Vero: credere omnem exercitum,
Consilia.
GNATHO
Mirum.
THRASO
Tum sicubi eum satietas
Hominum, aut negoti si quando odium ceperat,
Requiescere ubi volebat, quasi—nostin?
GNATHO
Scio:
405Quasi ubi illam exspueret iniseriam ex animo.
THRASO
Tenes.
Tum me convivam solum abducebat sibi.
GNATHO
Hui!
Regem elegantem narras.
THRASO
Immo sic homo est
Perpaucorum hominum.
GNATHO
Immo nullorum arbitror,
Si tecum vivit.
THRASO
Invidere omnes mihi;
410Mordere clanculum: ego non flocci pendere.
Illi invidere misere: verum unus tamen
Impense, elephantis quem Indicis praefecerat.
Is ubi molestus magis est, Quaeso, inquam, Strato,
Eone es ferox quia habes imperium in belluas?
GNATHO
415Pulchre mehercle dictum, et sapienter. Papae!
Iugularas hominem. Quid ille?
THRASO
Mutus ilico.
GNATHO
Quidni esset?
PARMENO
Di vestram fidem! hominem perditum
Miserumque, et illum sacrilegum.
THRASO
Quid illud Gnatho
Quo pacto Rhodium tetigerim in convivio,
420Numquam tibi dixi?
GNATHO
Numquamn: sed narra, obsecro.
Plus millies audivi.
THRASO
Una in convivio
Erat hic quem dico Rhodius adolescentulus.
Forte habui scortum: coepit ad id alludere,
Et me irridere. Quid agis, inquam, homo impudens?
425Lepus es, et pulpamentum quaeris?
GNATHO
Ha, ha, he.
THRASO
Quid est?
GNATHO
Facete, lepide, laute; nihil supra.
Tuumne, obsecro te, hoc dictum erat? vetus credidi.
THRASO
Audieras?
GNATHO
Saepe; et fertur in primis.
THRASO
Meum est.
GNATHO
Dolet dictum imprudenti adolescenti et libero.
PARMENO
430At te Di perdant.
GNATHO
Quid ille, quaeso?
THRASO
Perditus.
Risu omnes qui aderant emoriri: denique
Metuebant omnes iam me.
GNATHO
Non iniuria.
THRASO
Sed heus tu, purgone ego me de istac Thaidi,
Quod ear me amare suspicata est?
GNATHO
Nihil minus.
435Immo auge magis suspicionem.
THRASO
Cur?
GNATHO
Rogas?
Scin? si quando illa mentionem Phaedriae
Facit, aut si laudat, te ut male urat.
THRASO
Sentio.
GNATHO
Id ut ne fiat haec res sola est remedio.
Ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam
440Continuo: si quando illa dicet, Phaedriam
Commissatum intromittamus: tu, Pamphilam
Cantatum provocemus. Si laudabit haec
Illius formam, tu huius contra. Denique
Par pro pari referto, quod eam mordeat.
THRASO
445Siquidem me amaret, tum istuc prodesset, Gnatho.
GNATHO
Quando illud quod tu das exspectat atque amat,
Iam dudum te amat, iam dudum illi facile fit
Quod doleat; metuit semper quem ipsa nunc capit
Fructum ne quando iratus tu alio conferas.
THRASO
450Bene dixti: at mihi istuc non in mentem venerat.
GNATHO
Ridiculum: non enim cogitaras: caeterum
Idem hoc tute melius quanto invenisses Thraso!
Actus III, scaena 2
(THAIS. THRASO. PARMENO. GNATHO. PYTHIAS.)
THAIS
Audire vocem visa sum modo militis.
Atque eccum. Salve mi Thraso.
THRASO
O Thais mea,
455Meum suavium, quid agitur? ecquid nos amas
De fidicina istac?
PARMENO
Quam venuste! quod dedit
Principium adveniens.
THAIS
Plurimum merito tuo.
GNATHO
Eamus ergo ad coenam: quid stas?
PARMENO
Hem alterum:
Abdomini hunc natum dicas.
THRASO
Ubi vis, non moror.
PARMENO
460Adibo, atque adsimulabo quasi nunc exeam.
Ituran Thais quopiam es?
THAIS
Ehem! Parmeno,
Bene fecisti: hodie itura.
PARMENO
Quo?
THAIS
Quid? hunc non vides?
PARMENO
Video et me taedet: ubi vis dona adsunt tibi
A Phaedria.
THRASO
Quid stamus? cur non imus hinc?
PARMENO
465Quaeso hercle ut liceat, pace quod fiat tua,
Dare huic quae volumus, convenire et colloqui.
THRASO
Perpulchra credo dona haud nostris similia.
PARMENO
Res indicabit. Heus, iubete istos foras
Exire quos iussi ocius: procede tu huc.
470Ex Aethiopia est usque haec.
THRASO
Hic sunt tres minae.
GNATHO
Vix.
PARMENO
Ubi tu es Dore? accede huc. Hem eunuchum tibi,
Quam liberali facie, quam aetate integra!
THAIS
Ita me Di ament honestus est.
PARMENO
Quid tu ais, Gnatho?
Numquid habes quod contemnas? quid tu autem Thraso?
475Tacent; satis laudant. Fac periclum in literis,
Fac in palaestra, in musicis: quae liberum
Scire aequum est adolescentem solertem dabo.
THRASO
Ego illum eunuchum, si opus siet, vel sobrius.
PARMENO
Atque haec qui misit non sibi soli postulat
480Te vivere, et sua causa excludi caeteros;
Neque pugnas narrat; neque cicatrices suas
Ostentat; neque tibi obstat, quod quidam facit:
Verum ubi molestum non erit, ubi tu voles,
Ubi tempus tibi erit, sat habet si tun recipitur.
THRASO
485Apparet servum hunc esse domini pauperis
Miserique.
GNATHO
Nam hercle nemo posset, sat scio,
Qui haberet qui pararet alium, hunc perpeti.
PARMENO
Tace tu, quem ego esse infra infimos omnes puto
Homines; nam qui huic animum assentari induxeris,
490E flamma petere te cibum posse arbitror.
THRASO
Iamne imus?
THAIS
Hos prius introducam, et quae volo
Simul imperabo: post continuo exeo.
THRASO
Ego hine abeo; tu istam opperire.
PARMENO
Haud convenit
Una cum amica ire imperatorer in via.
THRASO
495Quid tibi ego multa dicam? domini similis es.
GNATHO
Ha, ha, he.
THRASO
Quid rides?
GNATHO
Istuc quod dixti modo;
Et illud de Rhodio dictum cum in mentem venit:
Sed Thais exit.
THRASO
Abi prae, curre, ut sint domi
Parata.
GNATHO
Fiat.
THAIS
Diligenter Pythias
500Fac cures, si Chremes huc forte advenerit,
Ut ores primum ut maneat: si id non commodum est,
Ut redeat: si id non poterit, ad me adducito.
PYTHIAS
Ita faciam.
THAIS
Quid? quid aliud volui dicere?
Ehem, curate istam diligenter virginem.
505Domi adsitis facite.
THRASO
Eamus.
THAIS
Vos me sequimini.
Actus III, scaena 3
(CHREMES. PYTHIAS.)
CHREMES
Profecto quanto magis magisque cogito,
Nimirum dabit haec Thais mihi magnum malum:
Ita me video ab ea astute labefactarier,
Iam tum cum primum iussit me ad se arcessier.
510Roget quis Quid tibi cum illa? ne noram quidem;
Ubi veni, causam ut ibi manerem repperit.
Ait rem divinam fecisse, et rem seriam
Velle agere mecum. Iam tum erat suspicio
Dolo malo haec fieri omnia: ipsa accumbere
515Mecum, mihi sese dare, sermonem quaerere.
Ubi friget, huc evasit; quam pridem pater
Mihi et mater mortui essent: dico, iam diu.
Rus Sunii ecquod haberem, et quam longe a mari?
Credo ei placere hoc: sperat se a me avellere.
520Postremo, ecqua inde parva periisset soror?
Ecquis cum ea una? quid habuisset cum perit?
Ecquis eam posset noscere? Haec cur quaeritet?
Nisi si illa forte, quae olim periit parvula
Soror, hanc se intendit esse, ut est audacia.
525Verum ea si vivit annos nata est sedecim,
Non maior. Thais quam ego sum maiuscula est.
Misit porro orare ut venirem serio.
Aut dicat quod volt; aut molesta ne siet:
Non hercle veniam tertio. Heus, heus. Ecquis hic?
530Ego sum Chremes.
PYTHIAS
O capitulum lepidissimum!
CHREMES
Dico ego mihi insidias fieri.
PYTHIAS
Thais maximo
Te orabat opere ut eras redires.
CHREMES
Rus eo.
PYTHIAS
Fac amabo.
CHREMES
Non possum, inquam.
PYTHIAS
At tu apud nos hic mane,
Dum redeat ipsa.
CHREMES
Nihil minus.
PYTHIAS
Cur mi Chremes?
CHREMES
535Malam rem hinc abis?
PYTHIAS
Si istuc ita certum est tibi,
Amabo ut illuc transeas ubi illa est.
CHREMES
Eo.
PYTHIAS
Abi Dorias cito hunc deduce ad militem.
Actus III, scaena 4
(ANTIPHO.)
ANTIPHO
Heri aliquot adolescentuli coimus in Piraeeo,
In hunc diem ut de symbolis essemus. Chaeream ei rei
540Praefecimus; dati annuli; locus, tempus constitutum est.
Praeteriit tempus; quo in loco dictum est parati nihil est.
Homo ipse nusquam est; neque scio quid dicam aut quid coniectem.
Nunc mihi hoc negoti caeteri dedere ut illum quaeram;
Idque adeo visam, si domi est. Quisnam hic a Thaide exit?
545Is est, an non est? ipsus est. Quid hoc hominis? qui hic ornatus est?
Quid illud mali est? nequeo satis mirari neque coniicere.
Nisi quicquid est, procul hinc libet prius quid sit sciscitari.
Actus III, scaena 5
(CHAEREA. ANTIPHO.)
CHAEREA
Numquis hic est? nemo est: numquis hinc me sequitur? nemo homo est.
Iamne erumpere hoc licet mihi gaudium? pro Iupiter!
550Nunc est profecto interfici cum perpeti me possum,
Ne hoc gaudium contaminet vita aegritudine aliqua.
Sed neminemne curiosum intervenire nunc mihi,
Qui me sequatur, quoquo eam; rogitando obtundat, enecet;
Quid gestiam, aut quid laetus sim; quo pergam, unde emergam; ubi siem
555Testitum hunc nactus; quid mihi quaeram; sanus sim, anne insaniam?
ANTIPHO
Adibo, atque ab eo gratiam hanc quam video velle inibo.
Chaerea, quid est quod sic gestis? quid sibi hic vestitus quaerit?
Quid est quod laetus sis? quid tibi vis? satin sanus? quid me adspectas?
Quid taces?
CHAEREA
O festus dies hominis! amice salve.
560Nemo est hominum, quem ego nunc magis cuperem videre quam te.
ANTIPHO
Narra istuc quaeso quid siet.
CHAEREA
Immo ego te obsecro hercle ut audias.
Nostine hanc, quam amat frater?
ANTIPHO
Novi, nempe opinor Thaidem.
CHAEREA
Istam ipsam.
ANTIPHO
Sic commemineram.
CHAEREA
Quaedam hodie est ei dono data
Virgo. Quid ego eius tibi nunc faciem praedicem aut laudem Antipho,
565Cum ipsum me noris quam elegans formarum spectator siem?
In hac commotus sum.
ANTIPHO
Ain tu?
CHAEREA
Primam dices, scio, si videris.
Quid multa verba? amare coepi. Forte fortuna domi
Erat quidam eunuchus quem mercatus fuerat frater Thaidi,
Neque is deductus etiamdum ad eam. Summonuit me Parmeno
570Ibi servus quod ego arripui.
ANTIPHO
Quid id est?
CHAEREA
Tacitus citius audies.
Ut vestem cum eo mutem, et pro illo iubeam me illuc deducier.
ANTIPHO
Pro eunuchon?
CHAEREA
Sic est.
ANTIPHO
Quid ex ea re tandem ut caperes commodi?
CHAEREA
Rogas? viderem, audirem, essem una quacum cupiebam Antipho.
Num parva causa aut parva ratio est? traditus sum mulieri.
575Illa ilico ubi me accepit laeta vero ad se abducit domum:
Commendat virginem.
ANTIPHO
Cui? tibine?
CHAEREA
Mihi.
ANTIPHO
Satis tuto tamen.
CHAEREA
Edicit ne vir quisquam ad eam adeat; et mihi ne abscedam imperat,
In interiore parte ut maneam solus cum sola: annuo,
Terram intuens modeste.
ANTIPHO
Miser!
CHAEREA
Ego, inquit, ad coenam hine eo.
580Abducit secum ancillas: paucae quae circum illam essent manent
Novitiae puellae: continuo haec adornant ut lavet.
Adhortor properent: dum apparatur, virgo in conclavi sedet,
Suspectans tabulam quandam pictam, ubi inerat pictura haec:
Quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbirem aureum.
585Egomet quoque id spectare coepi; et, quia consimilem luserat
Iam olim ille ludum, impendio magis animus gaudebat mihi;
Deum sese in hominem convertisse, atque in alienas tegulas
Venisse clanculum per impluvium, fucum factum mulieri.
At quem Deum? qui templa coeli summa sonitu concutit.
590Ego homuncio hoc non facerem? ego illud vero ita feci ac lubens.
Dum haec mecum reputo, arcessitur lavatum interea virgo:
It, lavit, rediit: deinde eam in lectum illae collocant.
Sto exspectans si quid mihi imperent. Venit una; Heus tu, inquit, Dore
Cape hoc flabellum et ventulum huic sic facito, dum lavamus:
595Ubi nos laverimus si voles lavato. Accipio tristis.
ANTIPHO
Tum equidem istuc os tuum impudens videre nimium vellem;
Qui esset status, flabellum tenere te asinum tantum.
CHAEREA
Vix elocuta est hoc, foras simul omnes proruunt se:
Abeunt lavatum: perstrepunt, ita ut fit domini ubi absunt.
600Interea somnus virginem opprimit; ego limis specto
Sic per flabellum clanculum; simul alia circumspecto
Satin explorata sint. Video esse; pessulum ostio obdo.
ANTIPHO
Quid tum?
CHAEREA
Quid? quid tum? fatue.
ANTIPHO
Fateor.
CHAEREA
An ego occasionem
Mihi ostentam tantam, tam brevem, tam optatam, tam insperatam.
605Amitterem? tum pol ego is essem vere qui simulabar.
ANTIPHO
Sane hercle ut dicis: sed interim de symbolis quid actum est?
CHAEREA
Paratum est.
ANTIPHO
Frugi es. Ubi? domino?
CHAEREA
Immo apud libortum Discumn.
ANTIPHO
Perlonge est: sed tanto ocius properenus; muta vestem.
CHAEREA
Ubi mutem? perii; nam domo exulo nunc: metuo fratrem
610Ne intus sit; porro autem pater ne rure redierit iam.
ANTIPHO
Eamus ad me: ibi proximum est ubi mutes.
CHAEREA
Recte dicis
Eamus; et de istac simul, quo pacto porro possim
Potiri, consilium volo capere una tecum.
ANTIPHO
Fiat.
Actus IV, scaena 1
(DORIAS.)
DORIAS
Ita me Di ament, quantum ego illum vidi, nonnihil timeo misera
615Ne quam ille hodie insanus turbam faciat, aut vim Thaidi.
Nam postquam iste advenit Chremes adolescens, frater virginis,
Militem rogat ut illum admitti iubeat: ille continuo irasci,
Neque negare audere: Thais porro instare ut hominem invitet.
Id faciebat retinendi illius causa, quia illa quae cupiebat
620De sorore eius indicare ad eam rem tempus non erat.
Invitat tristis; mansit: ibi illa cum illo sermonem occipit.
Miles vero sibi putare adductum ante oculos aemulum:
Voluit facere contra huic aegre. Heus! inquit, puer, Pamphilam
Arcesse, ut delectet hic nos. Illa exclamat, Minime gentium!
625In convivium illam? Miles tendere: inde ad iurgium.
Interea aurum sibi clam mulier demit; dat mihi ut auferam.
Hoc est signi; ubi primum poterit se illinc subducet, scio.
Actus IV, scaena 2
(PHAEDRIA.)
PHAEDRIA
Dum rus eo coepi egomet mecum inter vias,
Ita ut fit ubi quid in animo est molestiae,
630Aliam rem ex alia cogitare, et ea omnia in
Peiorem partem. Quid opus est verbis? dum haec puto
Praeterii imprudens villam: longe iam abieram
Cum sensi: redeo rursum, male vero me habens.
Ubi ad ipsum veni diverticulum, constiti.
635Occepi mecum cogitare: Hem! biduum hic
Manendum est soli sine illa? quid tum postea?
Nihil est: quid? nihil? si non tangendi copia est,
Eho, ne videndi quidem erit? si illud non licet,
Saltem hoc licebit. Certe extrema linea
640Amare haud nihil est. Villam praetereo sciens.
Sed quid hoc quod timida subito egreditur Pythias?
Actus IV, scaena 3
(PYTHIAS. PHAEDRIA. DORIAS.)
PYTHIAS
Ubi ego illum scelerosum misera atque impium inveniam? aut ubi quaeram?
Hocine tam audax facinus facere esse ausum?
PHAEDRIA
Perii! hoc quid sit vereor.
PYTHIAS
Quin etiam insuper scelus, postquam ludificatus est virginem,
645Vestem omnem miserae discidit; tum ipsam capillo conscidit.
PHAEDRIA
Hem.
PYTHIAS
Qui nunc si detur mihi,
Ut ego unguibus facile illi in oculos involem venefico.
PHAEDRIA
Nescio, quid profecto absente nobis turbatum est domi.
Adibo. Quid istuc? quid festinas? aut quem quaeris, Pythias?
PYTHIAS
650Ehem, Phaedria, ego quem quaeram? ine hinc quo dignus es cum donis tuis
Tam lepidis?
PHAEDRIA
Quid istuc est rei?
PYTHIAS
Rogas me? Eunuchum quem dedisti nobis quas turbas dedit!
Virginem, herae quam dono dederat miles, vitiavit.
PHAEDRIA
Quid ais?
PYTHIAS
Perii.
PHAEDRIA
Temulenta es.
PYTHIAS
Utinam sic sient qui mihi male volunt.
DORIAS
655Au, obsecro, mea Pythias, quid istuc nam monstri fuit?
PHAEDRIA
Insanis: qui istuc facere eunuchus potuit?
PYTHIAS
Ego illum nescio
Qui fuerit: hoc quod fecit res ipsa indicat.
Virgo ipsa lacrimat, neque cum rogites quid sit, audet dicere.
Ille autem bonus vir nusquam apparet. Etiam hoc misera suspicor,
660Aliquid domo abeuntem abstulisse.
PHAEDRIA
Nequeo mirari satis
Quo ille abire ignavus possit longius; nisi si domum
Forte ad nos rediit.
PYTHIAS
Vise amabo num sit.
PHAEDRIA
Iam faxo scies.
DORIAS
Perii! obsecro tam infandum facinus, mea tu, ne audivi quidem.
PYTHIAS
At pol ego amatores mulierum esse audieram eos maximos,
665Sed nihil potesse; verum miserae non in mentem venerat;
Nam illum aliquo conclusissem, neque illi commisissem virginem.
Actus IV, scaena 4
(PHAEDRIA. DORUS. PYTHIAS. DORIAS.)
PHAEDRIA
Exi foras, sceleste: at etiam restitas
Fugitive? prodi, male conciliate.
DORUS
Obsecro.
PHAEDRIA
Oh,
Illud vide, os ut sibi distorsit carnufex.
670Quid huc tibi reditio est? vestis quid mutatio?
Quid narras? Paulum si cessassem, Pythias,
Domi non offendissem; ita iam ornarat fugam.
PYTHIAS
Habesne hominem amabo?
PHAEDRIA
Quidni habeam?
PYTHIAS
Factum bene!
DORIAS
Istuc pol vero bene.
PYTHIAS
Ubi est?
PHAEDRIA
Rogitas? non vides?
PYTHIAS
675Videam? obsecro quem?
PHAEDRIA
Hunc scilicet.
PYTHIAS
Quis hic est homo?
PHAEDRIA
Qui ad vos deductus hodie est.
PYTHIAS
Hunc oculis suis
Nostrarum numquam quisquam vidit, Phaedria.
PHAEDRIA
Non vidit?
PYTHIAS
An tu hunc credidisti esse, obsecro,
Ad nos deductum?
PHAEDRIA
Namque alium habui neminem.
PYTHIAS
Au!
680Ne comparandus hic quidem ad illum est: ille erat
Honesta facie et liberali.
PHAEDRIA
Ita visus est
Dudum, quia varia veste exornatus fuit:
Nunc eo tibi videtur foedus, quia illam non habet.
PYTHIAS
Tace, obsecro; quasi vero paulum intersiet.
685Ad nos deductus hodie est adolescentulus,
Quem tu videre vero velles, Phaedria.
Hic est vetus, victus, veternosus senex,
Colore mustelino.
PHAEDRIA
Hem, quae haec est fabula?
Eo redigis me ut quid egerim egomet nesciam.
690Eho tu! emine ego te?
DORUS
Emisti.
PYTHIAS
Iube, mihi denuo
Respondeat.
PHAEDRIA
Roga.
PYTHIAS
Venistine hodie ad nos? negat.
At ille alter venit, annos natus sedecim,
Quem secum adduxit Parmeno.
PHAEDRIA
Age dum, hoc mihi expedi
Primum: istam quam habes unde habes vestem? taces?
695Monstrum hominis! non dicturus es?
DORUS
Venit Chaerea.
PHAEDRIA
Fraterne?
DORUS
Ita.
PHAEDRIA
Quando?
DORUS
Hodie.
PHAEDRIA
Quam dudum?
DORUS
Modo.
PHAEDRIA
Quicum?
DORUS
Cum Parmenone.
PHAEDRIA
Norasne eum prius?
DORUS
Non; nec quis esset umquam audieram dicier.
PHAEDRIA
Unde igitur fratrem meum esse scibas?
DORUS
Parmeno
700Dicebat eum esse: is dedit mihi hanc vestem.
PHAEDRIA
Occidi.
DORUS
Meam ipse induit: post una ambo abierunt foras.
PYTHIAS
Iam satis credis sobriam esse me, et nihil mentitam tibi?
Iam satis certum est virginem vitiatam esse?
PHAEDRIA
Age nunc bellua
Credis huic quod dicit?
PYTHIAS
Quid isti credam? res ipsa indicat.
PHAEDRIA
705Concede istuc paululum: audin? etiam nunc paululum: sat est.
Dicdum hoc rursum: Chaerea tuam vestem detraxit tibi?
DORUS
Factum.
PHAEDRIA
Et ea est indutus?
DORUS
Factum.
PHAEDRIA
Et pro te huc deductus est?
DORUS
Ita.
PHAEDRIA
Iupiter magne, o scelestum atque audacem hominem!
PYTHIAS
Vae mihi!
Etiam nunc non credis indignis nos esse irrisas modis?
PHAEDRIA
710Mirum ni tu credas quod iste dicit: quid agam nescio.
Heus, negato rursum. Possumne ego hodie ex te exsculpere
Verum? vidistin fratrem Chaeream?
DORUS
Non.
PHAEDRIA
Non potest sine
Malo fateri, video: sequere hac: modo ait, modo negat.
Ora me.
DORUS
Obsecro te vero, Phaedria.
PHAEDRIA
I intro nunc iam.
DORUS
Oi, ei.
PHAEDRIA
715Alio pacto honeste quo modo hinc abeam nescio.
Actum est, siquidem tu me hic etiam, nebulo, ludificabere.
PYTHIAS
Parmenonis tam scio esse hanc technam quam me vivere.
DORIAS
Sic est.
PYTHIAS
Inveniam pol hodie parem ubi referam gratiam.
Sed nunc quid faciendum censes, Dorias?
DORIAS
De istac rogas
720Virgine?
PYTHIAS
Ita: utrum taceamne an praedicem? Dor. Tu pol, si sapis,
Quod scis nescis, neque de eunucho, neque de vitio virginis:
Hac re et te omni turba evolves, et illi gratum feceris.
Id odio dic, abisse Dorum.
PYTHIAS
Ita faciam.
DORIAS
Sed videon Chremem?
Thais iam aderit.
PYTHIAS
Quid ita?
DORIAS
Quia cum inde abeo, iam tum inceperat
725Turba inter eos.
PYTHIAS
Aufer aurum hoc: ego scibo ex hoc quid siet.
Actus IV, scaena 5
(CHREMES. PYTHIAS.)
CHREMES
At at! data hercle verba mihi sunt: vicit vinum quod bibi.
Ac, dum accubabam, quam videbar mihi esse pulchre sobrius!
Postquam surrexi, neque pes neque mens satis suum officium facit.
PYTHIAS
Chreme!
CHREMES
Quis est? ehem Pythias. Vah, quanto nunc formosior
730Videre mihi quam dudum!
PYTHIAS
Certe tu quidem pol et multo hilarior.
CHREMES
Verbum hercle hoc verum est; sine Cerere et Libero friget Venus.
Sed Thais multo antevenit?
PYTHIAS
Anne abiit iam a milite?
CHREMES
Iamdudum; aetatem: lites sunt inter eos factae maximae.
PYTHIAS
Nihil dixit ut sequerere sese?
CHREMES
Nihil, nisi abiens mihi innuit.
PYTHIAS
735Eho, nonne id sat erat?
CHREMES
At nescibam id dicere illam; nisi quia
Correxit miles quod intellexi minus: nam me extrusit foras.
Sed eccam ipsam: miror ubi ego huic anteverterim.
Actus IV, scaena 6
(THAIS. CHREMES. PYTHIAS.)
THAIS
Credo equidem illum iam adfuturum esse, ut illam a me eripiat. Sine veniat.
Atqui si illam digito attigerit uno, oculi ilico effodientur.
740Usque adeo ego illius ferre possum ineptias et magnifica verba,
Verba dum sint: verum enim si ad rem conferentur, vapulabit.
CHREMES
Thais, ego iam dudum hic adsum.
THAIS
O mi Chreme, te ipsum exspectabam.
Scin tu turbam hanc propter te esse factam, et adeo ad te attinere hanc
Omnem rem?
CHREMES
Ad me? qui, quaeso, istuc?
THAIS
Quia, dum tibi sororem studeo
745Reddere et restituere, haec atque huiusmodi sum multa passa.
CHREMES
Ubi ea est?
THAIS
Domi apud me.
CHREMES
Hem, quid est?
THAIS
Educta ita uti teque illaque dignum est.
CHREMES
Quid ais?
THAIS
Id quod res est.
Hanc tibi dono do, neque repeto pro illa quicquam abs te preti.
CHREMES
Et habetur et referetur, Thais, a me ita uti merita es gratia.
THAIS
750At enim cave ne prius quam hanc a me accipias, amittas Chreme;
Nam haec ea est quam miles a me vi nunc ereptum venit.
Abi tu, cistellam, Pythias, domo effer cum monumentis.
CHREMES
Viden tu illum, Thais—
PYTHIAS
Ubi sita est?
THAIS
In risco. Odiosa cessas?—
CHREMES
Militem secum ad te quantas copias adducere?
755Atat.
THAIS
Num formidolosus obsecro es, mi homo?
CHREMES
Apage sis:
Egon formidolosus? nemo est hominum qui vivat minus.
THAIS
Atque ita opus est.
CHREMES
Ah, metuo qualem tu me esse hominem existimes.
THAIS
Immo hoc cogitato; quicum res tibi est peregrinus est,
Minus potens quam tu, minus notus, minus amicorum hic habens.
CHREMES
760Scio istuc. Sed tu quod cavere possis stultum admittere est.
Malo ego nos prospicere quam hunc ulcisci accepta iniuria.
Tu abi, atque obsera ostium intus, dum ego hinc transcurro ad forum.
Volo ego adesse hic advocatos nobis in turba hac.
THAIS
Mane.
CHREMES
Melius est.
THAIS
Mane.
CHREMES
Omitte; iam adero.
THAIS
Nihil opus est istis, Chreme:
765Hoc modo die, sororem illam tuam esse, et te parvam virginem
Amisisse; nunc cognosse. Signa ostende.
PYTHIAS
Adsunt.
THAIS
Cape.
Si vim faciet, in ius ducito hominem: intellextin?
CHREMES
Probe.
THAIS
Fac animo haec praesenti dicas.
CHREMES
Faciam.
THAIS
Attolle pallium.
Perii! huic ipsi est opus patrono quem defensorem paro.
Actus IV, scaena 7
(THRASO. GNATHO. SANGA. CHREMES. THAIS.)
THRASO
770Hancine ego ut contumeliam tam insignem in me accipiam, Gnatho?
Mori me satius est. Simalio, Donax, Syrisce, sequimini.
Primum aedes expugnabo.
GNATHO
Recte.
THRASO
Virginem eripiam.
GNATHO
Probe.
THRASO
Male mulcabo ipsam.
GNATHO
Pulchre.
THRASO
In medium huc agmen cum vecti Donax;
Tu, Simalio in sinistrum cornu; tu Syrisce in dexterum.
775Cedo alios: ubi centurio est Sanga, et manipulus furum?
SANGA
Eccum adest.
THRASO
Quid ignave? peniculon pugnare, qui istuc huc portes, cogitas?
SANGA
Egone? Imperatoris virtutem noveram et vim militum;
Sine sanguine hoc fieri non posse; qui abstergerem vulnera.
THRASO
Ubi alii?
SANGA
Qui, malum, alii? solus Sannio servat domi.
THRASO
780Tu hosce instrue: hic ego ero post principia: inde omnibus signum dabo.
GNATHO
Illuc est sapere! ut hosce instruxit, ipsus sibi cavit loco.
THRASO
Idem hoc iam Pyrrhus factitavit.
CHREMES
Viden tu Thais quam hic rem agit?
Nimirum consilium illud rectum est de occludendis aedibus.
THAIS
Sane quod tibi nunc vir videatur esse hic nebulo magnus est.
785Ne metuas.
THRASO
Quid videtur?
GNATHO
Fundam tibi nunc nimis vellem dari,
Ut tu illos procul hinc ex occulto caederes: facerent fugam.
THRASO
Sed eccam Thaidem ipsam video.
GNATHO
Quam mox irrimus?
THRASO
Mane.
Omnia prius experiri quam armis sapientem decet.
Qui scis an quae iubeam sine vi faciat?
GNATHO
Di vestram fidem!
790Quanti est sapere! numquam accedo quin abs te abeam doctior.
THRASO
Thais, primum hoc mihi responde; cum tibi do istam virginem
Dixtine hos mihi dies soli dare te?
THAIS
Quid tum postea?
THRASO
Rogitas, quae mihi ante oculos coram amatorem adduxti tuum?
THAIS
Quid cum illo agas?
THRASO
Et cum eo clam te subduxti mihi?
THAIS
795Libuit.
THRASO
Pamphilam ergo huc redde, nisi vi mavis eripi.
CHREMES
Tibi illam reddat? aut tu illam tangas omnium—?
GNATHO
Ah, quid agis? tace.
THRASO
Quid tu tibi vis? ego non tangam meam?
CHREMES
Tuam autem furcifer!
GNATHO
Cave sis; nescis cui nunc male dicas viro.
CHREMES
Non tu hinc abis?
Scin tu ut tibi res se habeat? Si quicquam hodie hic turbae coeperis,
800Faciam ut huius loci, dieique, meique, semper memineris.
GNATHO
Miseret tui me qui hunc tantum hominem facias inimicum tibi.
CHREMES
Diminuam ego caput tuum hodie, nisi abis.
GNATHO
Ain vero, canis?
Sicine agis?
THRASO
Quis tu es homo? quid tibi vis? quid cum illa rei tibi est?
CHREMES
Scibis: principio eam esse dico liberam.
THRASO
Tem!
CHREMES
Civem Atticam.
THRASO
Hui!
CHREMES
805Meam sororem.
THRASO
Os durum!
CHREMES
Miles, nunc adeo edico tibi
Ne vim facias ullam in illam. Thais, ego eo ad Sophronam
Nutricem, ut ean adducam, et signa ostendam haec.
THRASO
Tun me prohibeas
Meam ne tangam?
CHREMES
Prohibeo, inquam.
GNATHO
Audin tu? hic furti se alligat.
Satis hoc tibi est.
THRASO
Idem hoc tu ais, Thais?
THAIS
Quaere qui respondeat.
THRASO
810Quid nunc agimus?
GNATHO
Quin redimus? Iam haec tibi aderit supplicans
Ultro.
THRASO
Credin?
GNATHO
Immo certe. Novi ingenium mulierum:
Nolunt ubi velis; ubi nolis cupiunt ultro.
THRASO
Bene putas.
GNATHO
Iam dimitto exercitum?
THRASO
Ubi vis.
GNATHO
Sanga, ita uti fortes decet
Milites, domi focique fac vicissim ut memineris.
SANGRA
815Iamdudum animus est in patinis.
GNATHO
Frugi es.
THRASO
Vos me hac sequimini.
Actus V, scaena 1
(THAIS. PYTHIAS.)
THAIS
Pergin scelesta mecum perplexe loqui?
Scio; nescio; abiit; audivi; ego non affui.
Non tu istuc mihi dictura aperte es quicquid est?
Virgo conscissa veste lacrimans obticet.
820Eunuchus abiit; quamobrem? quid factum est? taces?
PYTHIAS
Quid tibi ego dicam misera? Illum eunuchum negant
Fuisse.
THAIS
Quis fuit igitur?
PYTHIAS
Iste Chaerea.
THAIS
Qui Chaerea?
PYTHIAS
Iste ephebus, frater Phaedriae.
THAIS
Quid ais venefica?
PYTHIAS
Atqui certo comperi.
THAIS
825Quid is obsecro ad nos? quamobrem adductus est?
PYTHIAS
Nescio;
Nisi amasse credo Pamphilam.
THAIS
Hem, misera occidi;
Infelix, siquidem tu istaec vera praedicas.
Num id lacrimat virgo?
PYTHIAS
Id opinor.
THAIS
Quid ais sacrilega?
Istucine interminata sum hinc abiens tibi?
PYTHIAS
830Quid facerem? ita ut tu iusti soli credita est.
THAIS
Scelesta lupo ovem commisisti. Dispudet
Sic mihi data esse verba. Quid illic hominis est?
PYTHIAS
Hera mea tace; tace obsecro; salvae sumus:
Habemus hominem ipsum.
THAIS
Ubi is est?
PYTHIAS
Hem ad sinistram:
835Viden?
THAIS
Video.
PYTHIAS
Comprehendi iube quantum potest.
THAIS
Quid illo faciemus stulta?
PYTHIAS
Quid facias rogas?
Vide amabo si non, qutun adspicias, os impudens
Videtur: non est? tum quae eius confidentia est!
Actus V, scaena 2
(CHAEREA. THAIS. PYTHIAS.)
CHAEREA
Apud Antiphonem uterque, mater et pater,
840Quasi dedita opera domi erant, ut nullo modo
Introire possem quin viderent me. Interim
Dum ante ostium sto, notus mihi quidam obviam
Venit. Ubi vidi, ego me in pedes quantum queo
In angiportum quoddam desertum; inde item
845In aliud, inde in aliud: ita miserrimus
Fui fugitando ne quis me cognosceret.
Sed estne haec Thais quam video? Ipsa est. Haereo.
Quid faciam? quid mea autem? quid faciet mihi?
THAIS
Adeamus. Bone vir Dore salve. Die mihi,
850Aufugistine?
CHAEREA
Hera, factum.
THAIS
Satin id tibi placet?
CHAEREA
Non.
THAIS
Credin te impune habiturum?
CHAEREA
Unam hanc noxiam
Mitte: si aliam admisero umquam, occidito.
THAIS
Num meam saevitiam veritus es?
CHAEREA
Non.
THAIS
Quid igitur?
CHAEREA
Hanc metui ne me criminaretur tibi.
THAIS
855Quid feceras?
CHAEREA
Paulum quiddam.
PYTHIAS
Eho, paulum, impudens?
An paulum hoc esse tibi videtur, virginem
Vitiare civem?
CHAEREA
Conservam esse credidi.
PYTHIAS
Conservam? Vix me contineo quin involem in
Capillum. Monstrum etiam ultro derisum advenit.
THAIS
860Abin hinc, insana?
PYTHIAS
Quid ita vero? debeam,
Credo, isti quicquam furcifero, si id fecerim;
Praesertim cium se servum fateatur tuum.
THAIS
Missa haec faciamus. Non te lignum, Chaerea,
Fecisti; nam etsi ego digna hac contumelia
865Sum maxime, at tu indignius qui faceres tamen.
Neque edepol quid nunc consili capiam scio
De virgine istac: ita conturbasti mihi
Rationes omnes, ut eam non possim suis,
Ita ut aequum fuerat atque ut studui, tradere,
870Ut solidum parerem hoc mihi beneficium, Chaerea.
CHAEREA
At nunc dehinc spero aeternam inter nos gratiam
Fore, Thais. Saepe ex huiusmodi re quapiam et
Malo principio magna familiaritas
Conflata est. Quid si hoc quispiam voluit Deus?
THAIS
875Equidem pol in eam partem accipioque et volo.
CHAEREA
Immo ita quaeso. Unum hoc scito; contumeliae
Non me fecisse causa sed amoris.
THAIS
Scio;
Et pol propterea magis nunc ignosco tibi.
Non adeo inhumano ingenio sum, Chaerea,
880Neque ita imperita ut quid amor valeat nesciam.
CHAEREA
Te quoque iam, Thais, ita me Di bene ament, amo.
PYTHIAS
Tum pol tibi ab istoc, hera, cavendum intelligo.
CHAEREA
Non ausim.
PYTHIAS
Nihil tibi quicquam credo.
THAIS
Desinas.
CHAEREA
Nunc ego te in hac re mihi oro ut adiutrix sies:
885Ego me tuae commendo et committo fidei;
Te mihi patronam capio, Thais; te obsecro.
Emoriar si non hanc uxorem duxero.
THAIS
Tamen si pater—.
CHAEREA
Quid? ah volet, certo scio;
Civis modo haec sit.
THAIS
Paululum opperirier
890Si vis, iam frater ipse hic aderit virginis:
Nutricem arcessitum it quae illam aluit parvulam.
In cognoscendo tute ipse aderis, Chaerea.
CHAEREA
Ego vero maneo.
THAIS
Vin interea, dum is venit,
Domi opperiamur potius quam hic ante ostium?
CHAEREA
895Immo percupio.
PYTHIAS
Quam tu rem actura obsecro es?
THAIS
Nam quid ita?
PYTHIAS
Rogitas? hunc tu in aedes cogitas
Recipere posthac?
THAIS
Cur non?
PYTHIAS
Crede hoc meae fidei;
Dabit hic aliquam pugnam denuo.
THAIS
Au tace obsecro.
PYTHIAS
Parum perspexisse eius videre audaciam.
CHAEREA
900Non faciam, Pythias.
PYTHIAS
Non pol credo, Chaerea,
Nisi si commissum non erit.
CHAEREA
Quin Pythias,
Tu me servato.
PYTHIAS
Neque pol servandum tibi
Quicquam dare ausim, neque te servare: apage te.
THAIS
Adest optime ipse frater.
CHAEREA
Perii hercle: obsecro,
905Abeamus intro Thais: nolo me in via
Cum hac veste videat.
THAIS
Quamobrem tandem? an quia pudet?
CHAEREA
Id ipsum.
PYTHIAS
Id ipsum? Virgo vero.
THAIS
I prae; sequor.
Tu istic mane, ut Chremem introducas, Pythias.
Actus V, scaena 3
(PYTHIAS. CHREMES. SOPHRONA.)
PYTHIAS
Quid? quid venire in mentem nunc possit mihi?
910Quidnam qui referam illi sacrilego gratiam
Qui hunc supposuit nobis?
CHREMES
Move vero ocius
Te nutrix.
SOPHRONA
Moveo.
CHREMES
Video; sed nihil promoves.
PYTHIAS
Iamne ostendisti signa nutrici?
CHREMES
Omnia.
PYTHIAS
Amabo quid ait? cognoscitne?
CHREMES
Ac memoriter.
PYTHIAS
915Bene edepol narras; nam illi faveo virgini.
Ite intro: iamdudum hera vos exspectat domi.
Virum bonum eccum Parmenonem incedere
Video. Vide ut otiosus it si Dis placet.
Spero me habere qui hunc meo excruciem modo.
920Ibo intro de cognitione ut certum sciam:
Post exibo atque hunc perterrebo sacrilegum.
Actus V, scaena 4
(PARMENO. PYHIAS.)
PARMENO
Reviso quidnam Chaerea hic rerum gerat.
Quod si astu rem tractavit, Di vestram fidem,
Quantam et quam veram laudem capiet Parmeno!
925Nam ut mittam, quod ei amorem difficillimum et
Carissimum, ab meretrice avara virginem
Quam amabat eam confeci sine molestia,
Sine surtu, sine dispendio; tum hoc alterum,
Id vero est quod ego mihi puto palmarium
930Me repperisse, quo modo adolescentulus
Meretricum ingenia et mores posset noscere;
Mature ut quum cognorit perpetuo oderit.
Quae dum foris sunt, nihil videtur mundius;
Nec magis compositum quicquam, nec magis elegans:
935Quae, cum amatore suo quum coenant, liguriunt.
Harum videre illuviem, sordes, inopiam;
Quam inhonestae solae sint domi, atque avidae cibi;
Quo pacto ex iure hesterno panem atrum vorent;
Nosse omnia haec salus est adolescentulis.
PYTHIAS
940Ego pol te pro istis dictis et factis, scelus,
Ulciscar, ut ne impune in nos illuseris.
Proh Deum fidem, facinus foedum! O infelicem adolescentulum!
O scelestum Parmenonem qui istum huc adduxit!
PARMENO
Quid est?
PYTHIAS
Miseret me: itaque ut ne viderem misera huc effigi foras
945Quae futura exempla dicunt in eum indigna.
PARMENO
O Iupiter,
Quae illaec turba est? numnam ego perii? Adibo. Quid istuc Pythias?
Quid ais? in quem exempla fient?
PYTHIAS
Rogitas audacissime?
Perdidisti istum quem adduxti pro eunucho adolescentulum,
Dum studes dare verba nobis.
PARMENO
Quid ita? aut quid factum est? cedo.
PYTHIAS
950Dicam. Virginem istam Thaidi quae hodie dono data est
Scis eam hinc civem esse, et fratrem eius esse apprime nobilem?
PARMENO
Nescio.
PYTHIAS
Atqui sic inventa est: eam iste vitiavit miser.
Ille ubi id rescivit factum, frater violentissimus —
PARMENO
Quidnam fecit?
PYTHIAS
colligavit primum eum miseris modis.
PARMENO
955Colligavit?
PYTHIAS
Atque equidem orante ut ne id faceret Thaide.
PARMENO
Quid ais?
PYTHIAS
Nunc minatur porro sese id quod moechis solet;
Quod ego numquam vidi fieri, neque velim.
PARMENO
Qua audacia
Tantum facinus audet?
PYTHIAS
Quid ita tantum?
PARMENO
An non tibi hoc maximum est?
Quis homo pro moecho umquam vidit in domo meretricia
960Prehendi quemquam?
PYTHIAS
Nescio.
PARMENO
At ne hoc nesciatis, Pythias,
Dico, edico vobis, nostrum esse illum herilem filium.
PYTHIAS
Hem
Obsecro, an is est?
PARMENO
Ne quam in illum Thais vim fieri sinat.
Atque adeo autem cur non egomet intro eo?
PYTHIAS
Vide, Parmeno,
Quid agas, ne neque illi prosis et tu pereas; nam hoc putant,
965Quicquid factum est a te esse ortum.
PARMENO
Quid igitur faciam miser?
Quidve incipiam? ecce autem video rure redeuntem senem.
Dicam huic, an non? dicam hercle, etsi mihi magnum malum
Scio paratum; sed necesse est huic ut subveniat.
PYTHIAS
Sapis.
Ego abeo intro: tu isti narra omnem rem ordine ut factum siet.
Actus V, scaena 5
(LACHES. PARMENO.)
LACHES
970Ex meo propinquo rure hoc capio commodi,
Neque agri neque urbis odium me umquam percipit.
Ubi satias coepit fieri commuto locum.
Sed estne ille noster Parmeno? et certe ipsus est.
Quem praestolare, Parmeno, hic ante ostium?
PARMENO
975Quis homo est? ehem, salvum te advenire, here, gaudeo.
LACHES
Quem praestolare?
PARMENO
Perii: lingua haeret metu.
LACHES
Hem, quid est? quid trepidas? satin salve? dic mihi.
PARMENO
Here, primum te arbitrari quod res est velim;
Quicquid huius factum est culpa non factum est mea.
LACHES
980Quid?
PARMENO
Recte sane interrogasti: oportuit
Rem praenarrasse me. Emit quendam Phaedria
Eunuchum quem dono huic daret.
LACHES
Cui?
PARMENO
Thaidi.
LACHES
Emit? perii hercle: quanti?
PARMENO
Viginti minis.
LACHES
Actum est.
PARMENO
Tum quandam fidicinam amat hic Chaerea.
LACHES
985Hem, quid? amat? an scit iam ille quid meretrix siet?
An in Astu venit? aliud ex alio malum.
PARMENO
Here, ne me spectes: me impulsore haec non facit.
LACHES
Omitte de te dicere: ego te, furcifer,
Si vivo—Sed istuc, quicquid est, primum expedi.
PARMENO
990Is pro illo eunucho ad Thaidem deductus est.
LACHES
Pro eunuchon?
PARMENO
Sic est: hunc pro moecho postea
Comprehendere intus, et constrinxere.
LACHES
Occidi.
PARMENO
Audaciam meretricum specta.
LACHES
Numquid est
Aliud mali damnive quod non dixeris
995Reliquum?
PARMENO
Tantum est.
LACHES
Cesso huc introrumpere?
PARMENO
Non dubium est quin mihi magnum ex hac re sit malum;
Nisi quia necessus fuit hoc facere, id gaudeo,
Propter me hisce aliquid esse eventurum mali.
Nam iam diu aliquam causam quaerebat senex,
1000Quamobrem insigne aliquid faceret iis. Nunc repperit.
Actus V, scaena 6
(PYTHIAS. PARMENO.)
PYTHIAS
Numquam edepol quicquam iam diu quod magis vellem evenire
Mihi evenit quam quod modo senex intro ad nos venit errans.
Mihi solae ridiculo fuit, quae quid timeret scibam.
PARMENO
Quid hoc autem est?
PYTHIAS
Nunc id prodeo ut conveniam Parmenonem.
1005Sed ubi, obsecro, is est?
PARMENO
Me quaerit haec.
PYTHIAS
Atque eccum video: adibo.
PARMENO
Quid est inepta? quid tibi vis? quid rides? pergin?
PYTHIAS
Perii.
Defessa iam sum misera te ridendo.
PARMENO
Quid ita?
PYTHIAS
Rogitas?
Numquam, pol, hominem stultiorem vidi nec videbo. Ah,
Non possum satis narrare quos ludos praebueris intus.
1010At etiam primo callidum et disertum credidi hominem.
Quid? ilicone credere ea quae dixi oportuit te?
An poenitebat flagitii te auctore quod fecisset
Adolescens, ni miserum insuper etiam patri indicares?
Nam quid illi credis animi tum fuisse ubi vestem vidit
1015Illam esse eum indutum pater? quid est? iam scis te perisse?
PARMENO
Hem. Quid dixti, pessima? an mentita es? etiam rides?
Itan lepidum tibi visum est, scelus, nos irridere?
PYTHIAS
Nimium.
PARMENO
Si quidem istuc impune habueris.
PYTHIAS
Verum.
PARMENO
Reddam hercle.
PYTHIAS
Credo.
Sed in diem istuc, Parmeno, est fortasse quod minare.
1020Tu iam pendebis, qui stultum adolescentulum nobilitas
Flagitiis, et eundem indicas: uterque exempla in te edent.
PARMENO
Nullus sum.
PYTHIAS
Hic pro illo munere tibi honos est habitus: abeo.
PARMENO
Egomet meo indicio miser quasi sorex hodie perii.
Actus V, scaena 7
(GNATHO. THRASO.)
GNATHO
Quid nunc? qua spe aut quo consilio huc imus? quid inceptas, Thraso?
THRASO
1025Egone? ut Thaidi me dedam, et faciam quod iubeat.
GNATHO
Quid est?
THRASO
Qui minus quam Hercules servivit Omphalae?
GNATHO
Exemplum placet.
Utinam tibi commitigari videam sandalio caput.
Sed fores crepuerunt ab ea.
THRASO
Perii. Quid hoc autem est mali?
Hunc ego numquam videram etiam: quidnam hic properans prosilit?
Actus V, scaena 8
(CHAEREA. PARMENO. PHAEDRIA. GNATHO. THRASO.)
CHAEREA
1030O populares, ecquis me hodie vivit fortunatior?
Nemo hercle quisquam; nam in me plane Di potestatem suam
Omnem ostendere, cui tam subito tot contigerint commoda.
PARMENO
Quid hic laetus est?
CHAEREA
O Parmeno mi, O mearum voluptatum omnium
Inventor, inceptor, perfector; scin me in quibus sim gaudiis?
1035Scis Pamphilam meam inventam civem?
PARMENO
Audivi.
CHAEREA
Scis sponsam mihi?
PARMENO
Bene, ita me Di ament, factum.
GNATHO
Audin tu hic quid ait?
CHAEREA
Tum autem Phaedriae
Meo fratri gaudeo esse amorem omnem in tranquillo: una est domus.
Thais patri se commendavit in clientelam et fidem;
Nobis dedit se.
PARMENO
Fratris igitur Thais tota est?
CHAEREA
Scilicet.
PARMENO
1040Iam hoc aliud est quod gaudeamus: miles pellitur foras.
CHAEREA
Tum tu frater, ubi ubi est, fac quam primum haec audiat.
PARMENO
Visam domum.
THRASO
Numquid, Gnatho, tu dubitas quin ego nunc perpetuo perierim?
GNATHO
Sine dubio opinor.
CHAEREA
Quid commemorem primum aut laudem maxime?
Illumne qui mihi dedit consilium ut facerem; an me qui ausus sim
1045Incipere? an fortunam collaudem quae gubernatrix fuit;
Quae tot res, tantas tam opportune in unum conclusit diem?
An mei patris festivitatem et facilitatem? O Iupiter,
Serva, obsecro, haec nobis bona.
PHAEDRIA
Di vestram fidem, incredibilia
Parmeno modo quae narravit: sed ubi est frater?
CHAEREA
Praesto adest.
PHAEDRIA
1050Gaudeo.
CHAEREA
Satis credo: nihil est Thaide hac, frater, tua
Dignius quod ametur; ita nostrae omni est fautrix familiae.
PHAEDRIA
Mihi illam laudas?
THRASO
Perii, quanto minus spei est, tanto magis amo.
Obsecro, Gnatho, in te spes est.
GNATHO
Quid vis faciam?
THRASO
Perfice hoc
Precibus, pretio, ut haeream in parte aliqua tandem apud Thaidem.
GNATHO
1055Difficile est.
THRASO
Si quid conlibuit, novi te: hoc si effeceris,
Quodvis donum et praemium a me optato, id optatum feres.
GNATHO
Itane?
THRASO
Sic erit.
GNATHO
Si efficio hoc, postulo ut mihi tua domus
Te praesente absente pateat; invocato ut sit locus
Semper.
THRASO
Do fidem futurum.
GNATHO
Accingar.
PHAEDRIA
Quem hic ego audio?
1060O Thraso!
THRASO
Salvete.
PHAEDRIA
Tu fortasse quae facta hic sient
Nescis.
THRASO
Scio.
PHAEDRIA
Cur te ergo in his ego conspicor regionibus?
THRASO
Vobis fretus.
PHAEDRIA
Scin quam fretus? Miles, edico tibi,
Si te in platea offendero hac post umquam, quod dicas mihi,
Alium quaerebam, iter hac habui, periisti.
GNATHO
Heia, haud sic decet.
PHAEDRIA
1065Dictum est.
GNATHO
Non cognosco vestrum tam superbum.
PHAEDRIA
Sic erit.
GNATHO
Prius audite paucis; quod quum dixero, si placuerit,
Facitote.
PHAEDRIA
Audiamus.
GNATHO
Tu concede paullum istuc, Thraso.
Principio ego vos credere ambos hoc mihi vehementer velim,
Me, huius quicquid facio, id facere maxime causa mea:
1070Verum si idem vobis prodest, vos non facere inscitia est.
PHAEDRIA
Quid id est?
GNATHO
Militem ego rivalem recipiendum censeo.
PHAEDRIA
Hem,
Recipiendum?
GNATHO
Cogita modo. Tu hercle cum illa, Phaedria,
Et libenter vivis; etenim bene libenter victitas.
Quod des paulum est; et necesse est multum accipere Thaidem,
1075Ut tuo amori suppeditare possit sine sumtu tuo.
Ad omnia haec magis opportunus, nec magis ex usu tuo
Nemo est: principio et habet quod det, et dat nemo largius.
Fatuus est, insulsus, tardus: stertit noctesque et dies.
Neque istum metuas ne amet mulier: facile pellas, ubi velis.
PHAEDRIA
1080Quid agimus?
GNATHO
Praeterea hoc etiam, quod ego vel primum puto:
Accipit hominem nemo melius prorsus, neque prolixius.
PHAEDRIA
Mirum ni illoc homine quoquo pacto opus est.
CHAEREA
Idem ego arbitror.
GNATHIO
Riecte facitis. Unum etiam hoc vos oro, ut me in vestrum gregem
Recipiatis: satis diu hoc iam saxum volvo.
PHAEDRIA
Recipimus.
CHAEREA
1085Ac libenter.
GNATHO
At ego pro istoc, Phaedria, et tu, Chaerea,
Hunc comedendum et deridendum vobis propino.
CHAEREA
Placet.
PHAEDRIA
Dignus est.
GNATHO
Thraso, ubi vis accede.
THRASO
Obsecro te, quid agimus?
GNATHO
Quid? isti te ignorabant: postquam eis mores ostendi tuos,
Et collaudavi secundum facta et virtutes tuas,
1090Impetravi.
THRASO
Bene fecisti: gratiam habeo maximam.
Numquam etiam fui usquam quin me omlnes amarent plurimum.
GNATHO
Dixine ego in hoc inesse vobis Atticam elegantiam?
PHAEDRIA
Nihil praetermissum est: ite hac.
Ω
Vol valete, et plaudite.