Actus front
subject_1INTRODUCTION. In this play we have two brothers, Demipho and Chremes. Chremes had married a lady of property, named Nausistrata, whose estates lay in the island of Lemnos, and by whom he had a son called Phaedria. Once a year Chremes used to go to Lemnos to collect his rents, and used to stay there on each occasion rather longer than was necessary, while the rents which he brought home to his wife were less than in former times when the prices of farm produce was not so high as at this time (compare v. 8. 23, 24, and v. 3. 4—8), which appeared unaccountable to his wife, who did not however suspect him of any thing beyond carelessness and indolence in the management of her business. But it had happened that about fifteen years before the events of this play he had fallen in love with a Lemnian woman, by whom he had a daughter called Phanium. So for fifteen years he had two wives and two establishments, with perfect secrecy, for at Lemnos he went by the name of Stilpho; while he put off his wife’s complaints about the short rents by excuses of bad times, ill health, and so on. His brother Demipho had a son named Antipho, and they had agreed that Chremes should now go to Lemnos, and bring over his wife and daughter, and that the cousins should be married at once, Phanium passing for the daughter of a friend. With this object Chremes now makes his yearly visit to Lemnos; and Demipho at the same time goes to Cilicia, where he expects to find a large fortune; while their two sons, Antipho and Phaedria, are left under the charge of Geta, an old family servant of Demipho’s, who acted as their paedagogue. At first Geta endeavoured to discharge his duty to his master faithfully; but finding that this conduct got him nothing but abuse, he altered his line, and gave his two pupils every indulgence they demanded. This soon produced the results which might have been anticipated.
Phaedria fell madly in love with a music girl, whom he diligently escorted every day to and from the school where she used to go for her finishing lessons; but his case was desperate, for he had not a farthing, and she could not be got from Dorio, the leno, without hard cash. Nor was it long before Antipho got into a similar scrape, which had a very different end, but one quite as embarrassing to him. For when Chremes reached Lemnos he found that his birds had flown. Phanium and her mother, tired of waiting for him, now that Phanium was grown up, had started for Athens in search of him, with their nurse Sophrona. They inquire every where for Stilpho, but no such person is to be heard of, and they are reduced to great distress, in consequence of which the mother dies soon after their arrival. By a singular chance Antipho happens at this moment to see Phanium, as she is lamenting the death of her mother, and falls desperately in love with her at first sight. He goes to Sophrona, who will not consent to allow any acquaintance but on condition of marriage; and Antipho will sacrifice himself to a girl without a penny rather than lose her altogether. But how is the marriage to be brought about without exposing Antipho to his father’s most severe censure? It is managed in the following way. Phormio, a parasite, who seems to have been under considerable obligations to these young men in the way of good living (see ii. 2. 22), gives him this advice. There is an Athenian law, that orphans should be taken in marriage or portioned out by their nearest relation. He will pretend to be Phanium’s guardian, and will bring an action against Antipho, as her nearest relation, and as Antipho has no money he will of course be obliged to marry her. So Demipho will not be able to say a word. The plan succeeds to admiration. Phormio gains his suit, and Antipho immediately marries Phanium. He is devoted to his wife, but lives in continual dread of his father’s return; and is quite as wretched in consequence of his success as Phaedria is because his case is hopeless.
At this point (Act i. Sc. 4) the action of the play commences. Demipho comes back from Cilicia, and immediately hears the unwelcome news that his son has married a pauper; and he at once attacks Geta, Antipho having made a hasty retreat, who defends himself as best he can, and begins the second plot which they have in hand for obtaining money for Phaedria, who is now driven to the last extremity; for Dorio has given him notice that if thirty minae are not forthcoming by the next day, Pamphila, the music girl, will be sold. Geta pretends therefore that Phormio will be very glad to take Phanium off their hands if they will make it worth his while to do so; for he has certain debts, and is already under an engagement to marry a lady who will bring him a sufficient portion to enable him to clear them off. He must therefore have thirty minae, and he will settle the matter for them. After some trouble the affair is arranged. Phormio receives the money, and at once carries it off to Phaedria, who purchases his Pamphila at once, and is made supremely happy; while poor Antipho is more wretched than ever, and accuses Geta of blundering stupidity in thus arranging to get rid of his wife for him. Chremes, meanwhile, has returned from Lemnos, and is in great perplexity about his wife and daughter. He is as anxious as Demipho can be to get rid of this wife of Antipho’s, and does his best to persuade his brother to arrange matters with Phormio. After this affair is settled he goes to make inquiries for his family from Lemnos, when he falls in with Sophrona, and finds to his unbounded astonishment that this wife of Antipho, whom they have been so anxious to get rid of, is no other than his own daughter Phanium. This discovery is imparted to Demipho after an amusing scene of hints rendered necessary by the presence of Nausistrata (Act v. Sc. 3); and the two old men are now as anxious to be off their bargain with Phormio as they were to make it, and above all to get back the thirty minae which the parasite had taken as Phanium’s portion. But they do not find it very easy to manage their scheme. Phormio is ready enough to give up Phanium, but has no intention of parting with the money; and when the old men attempt by fair means or foul to get it back, Chremes discovers to his horror that Phormio has discovered the secret of Phanium’s parentage, which Geta had overheard when Chremes first recognized his daughter in Demipho’s house. The result of all is that Phormio tells the whole story to Nausistrata. Chremes is utterly confounded, and is quite unable to blame his son for his amour with the music girl, when Phaedria describes to Nausistrata the purpose for which the thirty minae were obtained. The play ends with a conditional forgiveness of Chremes, and an invitation to supper for Phormio. In the character of Phormio Terence copied from an original, in which the standing idea of the parasite was strictly observed. See notes on Act ii. Scene 2. We have seen a very different idea, though with the same fondness for good living, worked out in the Eunuchus. See the Introduction to that play. Phormio is, however, a very capital specimen of his class, and shows far more readiness and amiability than most of the tribe. It is not unworthy of remark that this play is said by some to have been acted four times in one year. At all events, this and the Eunuchus, the two most spirited of Terence’s plays, came on the stage within six months.
PHORMIO. ACTA LUDIS ROMANIS, L. POSTUMIO ALBINO, L. CORNELIO MERULA, AEDILIBUS CURULIBUS. EGERE L. AMBIVIUS TURPIO, L. ATILIUS PRAENEST1NUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII, TIBIIS IMPARIBUS. TOTA GRAECA APOLLODORU EPIDICAZOMENOS. FACTA EST IV. C. FANNIO, M. VALERIO, COSS.
Actus prologue, scaena pr
PROLOGUS
1POSTQUAM poeta vetus poetam non potest
Retrahere ab studio, et transdere hominem in otium,
Maledictis deterrere ne scribat parat;
Qui ita dictitat, quas antehae fecit fabulas
5Tenui esse oratione et scriptura levi;
Quia nusquam insanum scripsit adolescentulum
Cervam videre fugere, et sectari canes,
Et eam plorare, orare ut subveniat sibi.
Quod si intelligeret, olim quum stetit nova,
10Actoris opera magis stetisse quam sua,
Minus multo audacter quam nunc laedit laederet.
Nunc si quis est qui hoc dicat, aut sic cogitet;
Vetus si poeta non lacessisset prior,
Nullum invenire prologum potuisset novus
15Quem diceret, nisi haberet cui malediceret;
Is sibi responsum hoc habeat; in medio omnibus
Palmam esse positam qui artem tractant musicam.
Ille ad famem hunc ab studio studuit reicere:
Hic respondere voluit, non lacessere.
20Benedictis si certasset, audisset bene.
Quod ab ipso allatum est, sibi esse id rellatum putet.
De illo iam finem faciam dicendi mihi,
Peccandi quum ipse de se finem non facit:
Nunc quid velim animum attendite. Apporto novam
25Epidicazomenon qnam vocant comoediam
Graeci, Latini Phormionem nominant;
Quia, primas partes qui aget, is erit Phormio
Parasitus, per quem res agetur maxime,
Voluntas vestra si ad poetam accesserit.
30Date operam: adeste aequo animo per silentiumr;
Ne simili utamur fortuna atque usi sumus
Quum per tumultum noster grex motus loco est;
Quem actoris virtus nobis restituit locum,
Bonitasque vestra adiutans atque aequanimitas.
Actus I, scaena 1
(DAVUS.)
DAVUS
35Amicus summus meus et popularis Geta
Heri ad me venit. Erat ei de ratiuncula
Iampridem apud me reliquum pauxillulum
Nummorum; id ut conficerem. Confeci: affero.
Nam herilem filium eius duxisse audio
40Uxorem: ei, credo, munus hoc corraditur.
Quam inique comparatum est hi qui minus habent
Ut semiper aliquid addant divitioribus.
Quod ille unciatim vix de demenso suo,
Suum defrudans genium, comparsit miser,
45Id illa universum abripiet, haud existimans
Quanto labore partum. Porro autem Geta
Ferietur alio munere, ubi hera pepererit;
Porro autem alio, ubi erit puero natalis dies;
Ubi initiabunt. Omne hoc mater auferet:
50Puer causa erit mittendi. Sed videon Getam?
Actus I, scaena 2
(GETA. DAVUS.)
GETA
Si quis me quaeret rufus—
DAVUS
Praesto est; desine.
GETA
Oh!
At ego obviam conabar tibi, Dave.
DAVUS
Accipe, hem,
Lectum est: conveniet numerus quantum debui.
GETA
Amo te, et non neglexisse habeo gratiam.
DAVUS
55Praesertim ut nunc sunt mores. Adeo res redit;
Si quis quid reddit, magna habenda est gratia.
Sed quid tu es tristis?
GETA
Egone? neseis quo in metu et
Quanto in periclo simus?
DAVUS
Quid istuc est?
GETA
Scies,
Modo ut tacere possis.
DAVUS
Abi sis, insciens.
60Cuius tu fidem in pecunia perspexeris,
Verere verba ei credere? ubi quid mihi lucri est
Te fallere?
GETA
Ergo ausculta.
DAVUS
Hanc operam tibi dico.
GETA
Senis nostri, Dave, fratrem maiorem Chremem
Nostine?
DAVUS
Quidni?
GETA
Quid? eius gnatum Phaedriam?
DAVUS
65Tamquam te.
GETA
Evenit senibus ainbobus simul,
Iter illi in Lelmnum ut esset, nostro in Ciliciam
Ad hospitem antiquum: is senem per epistolas
Pellexit, modo non montes auri pollicens.
DAVUS
Cui tanta erat res, et supererat?
GETA
Desinas:
70Sic est ingeniun.
DAVUS
Oh, regem me esse oportuit.
GETA
Abeuntes ambo hic tum senes, me filiis
Relinquunt quasi magistrum.
DAVUS
O Geta, provinciam
Cepisti duram.
GETA
Mihi usus venit, hoc scio:
Memini relinqui me Deo irato meo.
75Coepi adversari primo. Quid verbis opus est?
Seni fidelis dum sum, scapulas perdidi.
DAVUS
Venere in mentem mili istaec; Namque inscitia est,
Adversum stimulum calces?
GETA
Coepi iis omnia
Facere, obsequi quae vellent.
DAVUS
Scisti uti foro.
GETA
80Noster mali nihil quicquam primo. Hic Phaedria
Continuo quandam nactus est puellulam
Citharistriam: hanc amare coepit perdite.
Ea serviebat lenoni impurissimo;
Neque quod daretur quicquam: id curarant patres.
85Restabat aliud nihil nisi oculos pascere,
Sectari, in ludum ducere, et reducere.
Nos otiosi operam dabamus Phaedriae.
In quo haec discebat ludo, exadversum ei loco
Tonstrina erat quaedam. Hic solebamus fere
90Plerumque eam opperiri dum inde iret domum.
Interea, dum sedemus illi, intervenit
Adolescens quidam lacrimans. Nos mirarier.
Rogamus quid sit? Nunquam aeque, inquit, ac modo
Paupertas mihi onus visum est et miserum et grave.
95Modo quandam vidi virginem hic viciniae
Miseram suam matrem lamentari mortuam.
Ea sita erat exadversum: neque illi benevolens
Neque notus neque cognatus extra unam aniculam
Quisquam aderat qui aciutaret funus. Miseritum est.
100Virgo ipsa facie egregia. Quid verbis opus est?
Commorat omnes nos. Ibi continuo Antipho,
Vultisne eamus visere? alius, Censco;
Eamus: due nos, sodes. Imus; venimus;
Videmus. Virgo pulchra; et quo imagis diceres,
105Nihil aderat adiumenti ad pulchritudinem.
Capillus passus, nudus pes, ipsa horrida,
Lacrimae, vestitus turpis; ut, ni vis boni
In ipsa inesset forma, haec formam extinguerent.
Ille qui illam amabat fidicinam tantummodo,
110Satis, inquit, scita est: noster vero—
DAVUS
Iam scio:
Amare coepit.
GETA
Scin quam? Quo evadat vide.
Postridie ad anum recta pergit: obsecrat
Sibi ut eius faciat copiam. Illa enim se negat;
Neque eum aequum facere ait: illam civem esse Atticam,
115Bonam, bonis prognatam: si uxorem velit,
Lege id licere facere; sin aliter, negat.
Noster quid ageret nescire; et illam ducere
Cupiebat, et metuebat absentem patrem.
DAVUS
Non, si redisset, ei pater veniam daret?
GETA
120Ille indotatam virginem atque ignobilem
Daret illi? Nunquam faceret.
DAVUS
Quid fit denique?
GETA
Quid fiat? Est parasitus quidam Phormio,
Homo confidens; qui illum Di omnes perduint.
DAVUS
Quid is fecit?
GETA
Hoc consilium quod dicam dedit.
125Lex est, ut orbae qui sunt genere proximi
Eis nubant; et illos ducere eadem haec lex iubet.
Ego te cognatum dicam, et tibi scribam dicam:
Paternum amicum me assimulabo virginis:
Ad iudices veniemus. Qui fuerit pater,
130Quae mater, qui cognata tibi sit, omnia haec
Confingam, quod erit mihi bonum atque commodum.
Quum tu horum nihil refelles, vincam scilicet.
Pater aderit: mihi paratae lites: quid mea?
Illa quidem nostra erit.
DAVUS
Iocularem audaciam!
GETA
135Persuasum est homini; factum est; ventum est; vincimur:
Duxit.
DAVUS
Quid narras?
GETA
Hoc quod audis.
DAVUS
O Geta,
Quid te futurum est?
GETA
Nescio hercle: unum hoc scio;
Quod fors feret feremus aequo animo.
DAVUS
Placet.
Hem, istuc viri est officium.
GETA
In me omnis spes mihi est.
DAVUS
140Laudo.
GETA
Ad precatorem adeam credo, qui mihi
Sic oret; Nunc amitte, quaeso, hunc: caeterum
Posthac, si quicquam, nihil precor; tantummodo
Non addat: Ubi ego hinc abiero, vel occidito.
DAVUS
Quid paedagogus ille, qui citharistriam?
145Quid rei gerit?
GETA
Sic tenuiter.
DAVUS
Non multum habet
Quod det fortasse.
GETA
Immo nihil nisi spem meram.
DAVUS
Pater eius rediit an non.?
GETA
Nondum.
DAVUS
Quid? senem
Quoad exspectatis vestrum?
GETA
Non certum scio;
Sed epistolam ab eo allatam esse audivi modo,
150Et ad portitores esse delatam: hanc petam.
DAVUS
Numnquid, Geta, aliud me vis?
GETA
Ut bene sit tibi.
Puer, hens. Nemone huc prodit? Cape, da hoc Dorcio.
Actus I, scaena 3
(ANTIPHO. PHAEDRIA.)
ANTIPHO
Adeon rem redisse ut qui mihi consultum optime velit esse,
Phaedria, patrem ut extimescam, ubi in mentem eius adventi venit?
155Quod ni fuissem incogitans, ita eum exspectarem ut par fuit.
PHAEDRIA
Quid istuc est?
ANTIPHO
Rogitas, qui tam audacis facinoris mihi conscius sis?
Quod utinam ne Phormioni id suadere in mentem incidisset,
Neu me cupidum eo impulisset, quod mihi principium est mali.
Non potitus essem: fuisset tum illos mihi aegre aliquot dies:
160At non quotidiana cura haec angeret animum.
PHAEDRIA
Audio.
ANTIPHO
Dum exspecto quam mox veniat qui adimat hanc mihi consuetudinem.
PHAEDRIA
Aliis quia defit quod amant aegre est: tibi quia superest dolet.
Amore abundas, Antipho.
Nam tua quidem hercle certo vita haec expetenda optandaque est.
165Ita me Di bene ament ut mihi liceat tam diu quod amo frui;
Iam depecisci morte cupio: tu coniicito caetera;
Quid ego ex hac inopia nunc capiam, et quid tu ex hac copia;
Ut ne addam quod sine sumtu ingenuam liberalem nactus es;
Quod habes, ita ut voluisti, uxorem sine mala fama palam;
170Beatus ni unum hoc desit, animus qui modeste istaec ferat.
Et si tibi res sit cum eo lenone quocum mihi est, tum sentias.
Ita plerique ingenio sumus omnes: nostri nosmet poenitet.
ANTIPHO
At tu mihi contra nunc videre fortunatus, Phaedria,
Cui de integro est potestas etiam consulendi quid velis;
175Retinere, amare, amittere. Ego in eumn incidi infelix locum
Ut neque mihi eius sit amittendi nec retinendi copia.
Sed quid hoc est? videone ego Getam currentem huc advenire?
Is est ipsus: hei timeo miser quam hic nunc mihi nuntiet rem.
Actus I, scaena 4
(GETA. ANTIPHO. PHAEDRIA.)
GETA
Nullus es, Geta, nisi iam aliquod tibi consilium celere repperis:
180Ita nunc imparatum subito tanta te impendent mala,
Quae neque uti devitem scio, neque quo modo me inde extraham:
Nam non potest celari nostra diutius iam audacia.
ANTIPHO
Quidnam ille commotus venit?
GETA
Tum temporis mihi punctum ad hanc rem est. Herus adest.
ANTIPHO
Quid istuc mali est?
GETA
185Quod quum audierit, quod eius remedium inveniann iracundiae?
Loquarne? incendam: taceam? instigem: purgem me? laterem lavem.
Eheu me miserum: quum mihi paveo, tum Antipho me excruciat animi:
Eius me miseret: ei nunc timeo: is nunc me retinet; nam absque eo esset,
Recte ego mihi vidissem, et senis essem ultus iracundiam:
190Aliquid convasassem, atque hinc me protinam coniicerm in pedes.
ANTIPHO
Quam hic fugam aut furtum parat?
GETA
Sed ubi Antiphonem reperiam? aut qua quaerere insistam via?
PHAEDRIA
Te nominat.
ANTIPHO
Nescio quod magnum hoc nuntio exspecto malum.
PHAEDRIA
Ah, sanusne es?
GETA
Domum ire pergam: ibi plurimum est.
PHAEDRIA
195Revocemus hominem.
ANTIPHO
Sta ilico.
GETA
Hem,
Satis pro imperio, quisquis es.
ANTIPHO
Geta.
GETA
Ipse est quem volui obviam.
ANTIPHO
Cedo quid portas, obsecro? atque id, si potes, verbo expedi.
GETA
Faciam.
ANTIPHO
Eloquere.
GETA
Modo apud portum—
ANTIPHO
Meumne?—
GETA
Intellexti.
ANTIPHO
Occidi.
GETA
Hem.
ANTIPHO
Quid agam?
PHAEDRIA
Quid ais?
GETA
Huius patrem vidisse me, patruum tuum.
ANTIPHO
200Nam quod ego huic nunc subito exitio remedium inveniam miser?
Quod si eo meae fortunae redeunt, Phanium, abs te ut distrahar,
Nulla est mihi vita expetenda.
GETA
Ergo istaec quum ita sint, Antipho,
Tanto magis te advigilare aequum est. Fortes fortuna adiuvat.
ANTIPHO
Non sum apud me.
GETA
Atqui opus est nunc quummaxime ut sis, Antipho;
205Nam si senserit te timidum pater esse, arbitrabitur
Commeruisse culpam.
PHAEDRIA
Hoc verum est.
ANTIPHO
Non possum immutarier.
GETA
Quid faceres, si gravius aliud tibi nunc faciendum foret?
ANTIPHO
Quum hoc non possum, illud minus possem.
GETA
Hoc nihil est, Phaedria: ilicet.
Quid hic conterimus operam frustra? Quin abeo?
PHAEDRIA
Et quidem ego.
ANTIPHO
Obsecro:
210Quid si assimulo? satin est?
GETA
Garris.
ANTIPHO
Vultum contemplamini: hem,
Satin sic est?
GETA
Non.
ANTIPHO
Quid si sic?
GETA
Propemodum.
ANTIPHO
Quid si sic?
GETA
Sat est.
Hem, istuc serva; et verbum verbo, par pari ut respondeas,
Ne te iratus suis saevidicis dictis protelet.
ANTIPHO
Scio.
GETA
Vi coactum te esse invitum, lege, iudicio: tenes?
215Sed quis hic est senex quem video in ultima platea?
ANTIPHO
Ipsus est:
Non possum adesse.
GETA
Ah, quid agis? quo abis, Antipho?
Mane, inquam.
ANTIPHO
Egomet me novi et peccatum meumr:
Vobis commendo Phanium et vitam meam.
PHAEDRIA
Geta, quid nunc fiet?
GETA
Tu iam lites audies:
220Ego plectar pendens, nisi quid me fefellerit.
Sed quod modo hic nos Antiphonem monuimus
Id nosmet ipsos facere oportet, Phaedria.
PHAEDRIA
Aufer mihi oportet: quin tu quod faciam impera.
GETA
Meministine olim ut fuerit vestra oratio
225In re incipienda ad defendendam noxiam;
Iustam illam causam, facilem, vincibilem, optimam?
PHAEDRIA
Memini.
GETA
Hem, nunc ipsa est opus ea, aut, si quid potest,
Meliore et callidiore.
PHAEDRIA
Eiet sedulo.
GETA
Nunc prior adito tu: ego in subsidiis hic ero
230Succenturiatus, si quid deficias.
PHAEDRIA
Age.
Actus II, scaena 1
(DEMIPHO. GETA. PHAEDRIA.)
DEMIPHO
Itane tandem uxorem duxit Antipho iniussu meo?
Nec meum imperium, ac mitto imperium, non simultatem meam
Revereri saltem? non pudere? O facinus audax! o Geta
Monitor!
GETA
Vix tandem.
DEMIPHO
Quid mihi dicent, aut quam causam reperient,
235Demiror.
GETA
Atqui repperi iam: aliud cura.
DEMIPHO
Anne hoc dicet mihi,
Invitus feci: lex coegit? Audio. Fateor.
GETA
Places.
DEMIPHO
Verum scientem, tacitum, causam tradere adversariis;
Etiamne id lex coegit?
PHAEDRIA
Illud durum.
GETA
Ego expediam: sine.
DEMIPHO
Incertum est quid agam, quia praeter spem atque incredibile hoc mihi obtigit:
240Ita sum irritatus animum ut nequeam ad cogitandum instituere:
Quamobrem omnes, quum secundae res sunt maxime, tum maxime
Meditari secum oportet quo pacto adversam aerumnam ferant;
Pericla, damna, exilia! Peregre rediens semper cogitet
Aut filii peccatum, aut uxoris mortem, aut morbum filiae;
245Communia esse haec; nequid horum unquam accidat animo novum:
Quicquid praeter spem eveniat omne id deputare esse in lucro.
GETA
Phaedria, incredibile est quantum herum anteco sapientia.
Meditata mihi sunt omnia mea incommoda, herus si redierit:
Molendum usque in pistrino; vapulandum; habendae compedes;
250Opus ruri faciendum: horum nihil quicquam accidet animo novum.
Quicquid praeter spem eveniet, omne id deputabo esse in lucro.
Sed quid cessas hominem adire, et blande in principio alloqui?
DEMIPHO
Phaedriam mei fratris video filium mihi ire obviam.
PHAEDRIA
Mi patrue, salve.
DEMIPHO
Salve: sed ubi est Antipho?
PHAEDRIA
255Salvum advenire—
DEMIPHO
Credo: hoc responde mihi.
PHAEDRIA
Valet: hic est: sed satin omnia ex sententia?
DEMIPHO
Vellem quidem.
PHAEDRIA
Quid istuc?
DEMIPHO
Rogitas, Phaedria?
Bonas, me absente, hic confecistis nuptias.
PHAEDRIA
Eho, an id succenses nunc illi?
GETA
O artificem probum.
DEMIPHO
260Egone illi non succenseam? Ipsum gestio
Dari mihi in conspectum, nunc sua culpa ut sciat
Lenem patrem illum factum me esse acerrimum.
PHAEDRIA
Atqui nihil fecit, patrue, quod succenseas.
DEMIPHO
Ecce autem similia omnia; omnes congruunt;
265Unum cognoris, omnes noris.
PHAEDRIA
Haud ita est.
DEMIPHO
Hic in noxa est: ille ad defendendam causam adest.
Quum ille est, praesto hic est: tradunt operas mutuas.
GETA
Probe horum facta imprudens depinxit senex.
DEMIPHO
Nam ni haec ita essent, cum illo haud stares, Phaedria.
PHAEDRIA
270Si est, patrue, culpam ut Antipho in se admiserit,
Ex qua re minus rei foret aut famae temperans;
Non causam dico quin quod meritus sit ferat.
Sed si quis forte, malitia fretus sua,
Insidias nostrae fecit adolescentiae,
275Ac vicit; nostrane ea culpa est an iudicum,
Qui saepe propter invidiam adimunt diviti,
Aut propter misericordiam addunt pauperi?
GETA
Ni nossem causam, crederem vera hunc loqui.
DEMIPHO
An quisquam iudex est qui possit noscere
280Tua iusta, ubi tute verbum non respondeas,
Ita ut ille fecit?
PHAEDRIA
Functus adolescentuli est
Officium liberalis. Postquam ad iudices
Ventura est, non potuit cogitata proloqui:
Ita eum tum timidum ibi obstupefecit pudor.
GETA
285Laudo hunc; sed cesso adire quamprimum senem?
Here, salve: salvum te advenisse gaudeo.
DEMIPHO
Oh,
Bone custos, salve, columen vero familiar,
Cui commendavi filium hinc abiens meum.
GETA
Iam dudum te omnes nos accusare audio
290Immerito, et me horunc omnium immeritissimo.
Nam quid me in hac re facere voluisti tibi?
Servum hominem causam orare leges non sinunt:
Neque testimoni dictio est.
DEMIPHO
Mitto omnia.
Addo istuc; imprudens timuit adolescens: sino.
295Tu servus: verum, si cognata est maxime,
Non fuit necesse habere: sed, id quod lex iubet,
Dotem daretis; quæreret alium virum.
Qua ratione inopem potius ducebat domum?
GETA
Non ratio, verum argentum deerat.
DEMIPHO
Sumeret
300Alicunde.
GETA
Alicunde? nihil est dictu facilius.
DEMIPHO
Postremo, si nullo alio pacto, foenore.
GETA
Hui, dixti pulchre: siquidem quisquam crederet
Te vivo.
DEMIPHO
Non, non sic futurum est: non potest.
Egone illam cum illo ut patiar nuptam unum diem?
305Nihil suave meritum est. Hominem commonstrarier
Mihi istum volo, aut ubi habitet demonstrarier.
GETA
Nempe Phormionem?
DEMIPHO
Istum patronum mulieris.
GETA
Iam faxo hic aderit.
DEMIPHO
Antipho ubi nunc est?
PHAEDRIA
Foris.
DEMIPHO
Abi, Phaedria: eum require atque adduce huc.
PHAEDRIA
Eo
310Recta via equidem illuc.
GETA
Nempe ad Pamphilam.
DEMIPHO
At ego Deos Penates hinc salutatum domum
Devertar; inde ibo ad forum, atque aliquot mihi
Amicos advocabo ad hanc rem qui assient,
Ut ne imparatus sim, si adveniat Phormio.
Actus II, scaena 2
(PHORMIO. GETA.)
PHORMIO
315ITANE patris ais conspectum veritum hinc abisse?
GETA
Admodum.
PHORMIO
Phanium relictam solam?
GETA
Sic.
PHORMIO
Et iratum senem?
GETA
Oppido.
PHORMIO
Ad te summa solum, Phormio, rerum redit.
Tute hoc intristi: tibi omne est exedendum. Accingere.
GETA
Obsecro te—
PHORMIO
Si rogabit?
GETA
In te spes est—
PHORMIO
Eccere.
320Quid si reddet?
GETA
Tu impulisti—
PHORMIO
Sic opinor.
GETA
Subveni.
PHORMIO
Cedo senem: iam instructa sunt mihi in corde consilia omnia.
GETA
Quid ages?
PHORMIO
Quid vis nisi uti maneat Phanium, atque ex crimine hoc
Antiphonem eripiam, atque in me omnem iram derivem senis?
GETA
O vir fortis, atque amicus. Verum hoc saepe, Phormio,
325Vereor, ne istaec fortitudo in nervum erumpat denique.
PHORMIO
Ah,
Non ita est: factum est periclum: iam pedum visa est via.
Quot me censes homines iam deverberasse usque ad necem,
Hospites, tun cives? quo magis novi, tanto saepius.
Cedodum, en unquam iniuriarum audisti mihi scriptam dicam?
GETA
330Qui istuc?
PHORMIO
Quia non rete accipitri tenditur neque miluo,
Qui male faciunt nobis: illis qui nihil faciunt tenditur.
Quia enim in illis fructus est; in illis opera luditur.
Aliis aliunde est periclum unde aliquid abradi potest:
Mihi sciunt nihil esse. Dices, Ducent damnatum domum:
335Alere nolunt hominem edacem; et sapiunt, mea quidem sententia,
Pro maleficio si beneficium summum nolunt reddere.
GETA
Non potest satis pro merito ab illo tibi referri gratia.
PHORMIO
Immo enim nemo satis pro merito gratiam regi refert.
Tene asymbolum venire, unctum atque lautum e balneis,
340Otiosum ab animo, quum ille et cura et sumtu absumitur
Dum tibi sit quod placeat; ille ringitur, tu rideas;
Prior bibas, prior decumbas; coena dubia apponitur.
GETA
Quid istuc verbi est?
PHORMIO
Ubi tu dubites quid sumas potissimum.
Haec cum rationem ineas quam sint suavia et quam cara sint,
345Ea qui praebet non tu hunc habeas plane praesentem Deum?
GETA
Senex adest: vide quid agas: prima coitio est acerrima.
Si eam sustinueris, postilla iam, ut libet, ludas licet.
Actus II, scaena 3
(DEMIPHO. GETA. PHORMIO.)
DEMIPHO
En unquam cuiquam contumeliosius
Audistis factam iniuriam quam haec est mihi?
350Adeste, quaeso.
GETA
Iratus est.
PHORMIO
Quin tu hoc age: st!
Iam ego hunc agitabo. Pro Deum immortalium!
Negat Phanium esse hanc sibi cognatam Demipho?
Hanc Demipho negat esse cognatam?
GETA
Negat.
PHORMIO
Neque eius patrem se scire qui fuerit?
GETA
Negat.
DEMIPHO
355Ipsum esse opinor de quo agebam. Sequimini.
PHORMIO
Nec Stilphonem ipsum scire qui fuerit?
GETA
Negat.
PHORMIO
Quia egens relicta est misera, ignoratur parens,
Negligitur ipsa: vide avaritia quid facit.
GETA
Si herum insimulabis avaritiae, male audies.
DEMIPHO
360O audaciam! etiam me ultro accusatum advenit?
PHORMIO
Nam iam adolescenti nihil est quod succenseam,
Si illum minus norat: quippe homo iam grandior,
Pauper, cui opera vita erat, ruri fere
Se continebat: ibi agrum de nostro patre
365Colendum habebat. Saepe interea mihi senex
Narrabat se hunc negligere cognatum suum:
At quem virum! quem ego viderim in vita optimum.
GETA
Videas te atque illum ut narras.
PHORMIO
I in malam crucem.
Nam nisi ita eum existimassem, nunquam tam graves
370Ob hanc inimicitias caperem in vestram familiam,
Quam is aspernatur nunc tam illiberaliter.
GETA
Pergin hero absenti male loqui, impurissime?
PHORMIO
Dignum autem hoc illo est.
GETA
Ain tandem, career?
DEMIPHO
Geta.
GETA
Bonorum extortor, legum contortor.
DEMIPHO
Geta.
PHORMIO
375Responde.
GETA
Quis homo est? ehem!
DEMIPHO
Tace.
GETA
Absenti tibi
Te indignas, seque dignas, contumelias
Nunquam cessavit dicere hodie.
DEMIPHO
Ohe, desine.
Adolescens, primum abs te hoc bona venia peto,
Si tibi placere potis est, mihi ut respondeas:
380Quem amicum tuum ais fuisse istum? explana mihi:
Et qui cognatum me sibi esse diceret.
PHORMIO
Proinde expiscare, quasi non nosses.
DEMIPHO
Nossem?
PHORMIO
Ita.
DEMIPHO
Ego me nego: tu qui ais redige in memoriam.
PHORMIO
Eho, tu sobrinum tuum non noras?
DEMIPHO
Enicas:
385Dic nomen.
PHORMIO
Nomen?
DEMIPHO
Maxime. Quid nunc taces?
PHORMIO
Perii hercle: nomen perdidi.
DEMIPHO
Hem, quid ais?
PHORMIO
Geta.
Si meministi id quod olim dictum est, subiice. Hem,
Non dico: quasi non noris, tentatum advenis.
DEMIPHO
Egone autem tento?
GETA
Stilpho.
PHORMIO
Atque adeo quid mea?
390Stilpho est.
DEMIPHO
Quem dixti?
PHORMIO
Stilphonem, inquam, noveras?
DEMIPHO
Neque ego illum noram; neque mihi cognatus fuit
Quisquam istoc nomine.
PHORMIO
Itane? non te horum pudet?
At si talentum rem reliquisset decem—
DEMIPHO
Di tibi malefaciant.
PHORMIO
primus esses memoriter
395Progeniem vestram usque ab avo atque atavo proferens.
DEMIPHO
Ita ut dicis: ego tum si advenissem, qui mihi
Cognata ea esset dicererm: itidem tu face.
Cedo qui est cognata?
GETA
Eu, noster, recte. Heus tu, cave.
PHORMIO
Dilucide expedivi quibus me oportuit
400Iudicibus: tum, si id falsum fuerat, filius
Cur non refellit?
DEMIPHO
Filium narras mihi,
Cuius de stultitia dici ut dignum est non potest?
PHORMIO
At tu qui sapiens es magistratus adi;
Iudicium de eadem causa iterum ut reddant tibi;
405Quandoquidem solus regnas, et soli licet
Hic de eadem causa bis iudicium adipiscier.
DEMIPHO
Etsi mihi facta iniuria est, verumtamen
Potius quam lites secter, aut quam te audiam,
Itidem ut cognata si sit, id quod lex iubet
410Dotem dare, abduce hanc, minas quinque accipe.
PHORMIO
Ha, ha, he! homo suavis.
DEMIPHO
Quid est? num iniquum postulo?
An ne hoc quidelm adipiscar ego, quod ius publicum est?
PHORMIO
Itane tandem quæso, item ut meretricem ubi abusus sis,
Mercedem dare lex iubet ei atque amittere? An,
415Ut ne quid turpe civis in se admitteret
Propter egestatem, proximo iussa est dari,
Ut cum uno aetatem degeret? quod tu vetas.
DEMIPHO
Ita proximo quidem! At nos unde? aut quamobrem—
PHORMIO
Ohe,
Actum, aiunt, ne agas.
DEMIPHO
Non agam? immo haud desinam,
420Donec perfecero hoc.
PHORMIO
Ineptis.
DEMIPHO
Sine modo.
PHORMIO
Postremo tecum nihil rei nobis, Demipho, est.
Tuus est damnatus gnatus, non tu; nam tua
Præterierat iam ad ducendum aetas.
DEMIPHO
Omnia haec
Illum putato quae ego nunc dico dicere;
425Aut quidem cum uxore hac ipsum prohibebo domo.
GETA
Iratus est.
PHORMIO
Tute idem melius feceris.
DEMIPHO
Itane es paratus facere me adversum omnia,
Infelix?
PHORMIO
Metuit hic nos, tametsi sedulo
Dissimulat.
GETA
Bene habent tibi principia.
PHORMIO
Quin quod est
430Ferendum fers? tuis dignum factis feceris,
Ut amici inter nos simus.
DEMIPHO
Egon tuam expetam
Amicitiam? aut te visum aut auditum velim?
PHORMIO
Si concordabis cum illa, habebis quae tuam
Senectutem oblectet; respice aetatem tuam.
DEMIPHO
435Te oblectet; tibi habe.
PHORMIO
Minue vero iram.
DEMIPHO
Hoc age:
Satis iam verborum est: nisi tu properas mulierem
Abducere, ego illam eiiciam. Dixi, Phormio.
PHORMIO
Si tu illam attigeris secus quam dignum est liberam,
Dicam tibi impingam grandem: dixi, Demipho.
440Si quid opus fuerit, heus, domo me.
GETA
Intelligo.
Actus II, scaena 4
(DEMIPHO. GETA. HEGIO. CRATINUS. CRITO.)
DEMIPHO
Quanta me cura et sollicitudine afficit
Gnatus, qui me et se hisce impedivit nuptiis;
Neque mihi in conspectum prodit, ut saltem sciam
Quid de hac re dicat, quidve sit sententiae.
445Abi; vise redieritne iam an nondum domum.
GETA
Eo.
DEMIPHO
Videtis quo in loco res haec siet.
Quid ago? dic, Hegio.
HEGIO
Ego Cratinum censeo,
Si tibi videtur.
DEMIPHO
Dic, Cratine.
CRATINUS
Mene vis?
DEMIPHO
Te.
CRATINUS
Ego quae in rem tuam sint ea velim facias: mihi
450Sic hoc videtur. Quod te absente hic filius
Egit restitui in integrum aequum est et bonum,
Et id impetrabis: dixi.
DEMIPHO
Dic nunc, Hegio.
HEGIO
Ego sedulo hunc dixisse credo: verum ita est,
Quot homines, tot sententiae; suus cuique mos.
455Mihi non videtur quod sit factum legibus
Rescindi posse; et turpe inceptum est.
DEMIPHO
Dic, Crito.
CRITO
Ego amplius deliberandum censeo:
Res magna est.
HEGIO
Numquid nos vis?
DEMIPHO
Fecistis probe:
Incertior sum multo quam dudum.
GETA
Negant
460Redisse.
DEMIPHO
Frater est exspectandus mihi:
Is quod mihi dederit de hac re consilium id sequar.
Percontatum ibo ad portum, quoad se recipiat.
GETA
At ego Antiphonem quaeram, ut quae acta hic sint sciat.
Sed eccum ipsum video in tempore huc se recipere.
Actus III, scaena 1
(ANTIPHO. GETA.)
ANTIPHO
465Enimvero, Antipho, multimodis cum istoc animo es vituperandus.
Itane te hinc abisse et vitam tuam tutandam aliis dedisse?
Alios tuam rem credidisti magis quam tete animadversuros?
Nam, ut ut erant alia, illi certe quae nunc tibi domi est consuleres,
Ne quid propter tuam fidem decepta pateretur mali,
470Cuius nunc miserae spes opesque sunt in te uno omnes sitae.
GETA
Equidem, here, nos iam dudum hic te absentem incusamus qui abieris.
ANTIPHO
Te ipsum quaerebam.
GETA
Sed ea causa nihilo magis defecimus.
ANTIPHO
Loquere, obsecro; quonam in loco sunt res et fortunae meae?
Numquid patri subolet?
GETA
Nihil etiam.
ANTIPHO
Et quid spei porro est?
GETA
Nescio.
ANTIPHO
Ah.
GETA
475Nisi Phaedria haud cessavit pro te eniti.
ANTIPHO
Nihil fecit novi.
GETA
Tur Phormio itidem in hac re, ut in aliis, strenuum hominem praebuit.
ANTIPHO
Quid is fecit?
GETA
Confutavit verbis admodum iratum patrem.
ANTIPHO
Eu, Phormio.
GETA
Ego quod potui porro.
ANTIPHO
Mi Geta, omnes vos amo.
GETA
Sic habent principia sese ut dico: adhuc tranquilla res est;
480Mansurusque patruum pater est, dum huc adveniat.
ANTIPHO
Quid eum?
GETA
Ut aibat,
De eius consilio sese velle facere, quod ad hanc rem attinet.
ANTIPHO
Quantus metus est mihi venire huc salvum nunc patruum, Geta.
Nam per eius unam, ut audio, aut vivam aut moriar sententiam.
GETA
Phaedria tibi adest.
ANTIPHO
Ubinam?
GETA
Eccum ab sua palaestra exit foras.
Actus III, scaena 2
(PHAEDRIA. DORIO. ANTIPHO. GETA.)
PHAEDRIA
485Dorio, audi,
Obsecro.
DORIO
Non audio.
PHAEDRIA
Parumper.
DORIO
Quin omitte me.
PHAEDRIA
Audi quod dicam.
DORIO
At enim taedet iam audire eadem millies.
PHAEDRIA
At nunc dicam quod libenter audias.
DORIO
Loquere, audio.
PHAEDRIA
Nequeo te exorare ut maneas triduum hoc? Quo nunc abis?
DORIO
490Mirabar si tu mihi quicquam afferres novi.
ANTIPHO
Hei, metuo lenonem ne quid—suo suat capiti.
GETA
Idem ego metuo.
PHAEDRIA
Non mihi credis?
DORIO
Hariolare.
PHAEDRIA
Sin fidem do.
DORIO
Fabulae.
PHAEDRIA
Foeneratum istuc beneficium tibi pulchre dices.
DORIO
Logi.
PHAEDRIA
Crede mihi, gaudebis facto: verum hercle hoc est.
DORIO
Somnia.
PHAEDRIA
495Experire; non est longum.
DORIO
Cantilenam eandem canis.
PHAEDRIA
Tu mihi cognatus, tu parens, tu amicus, tu—
DORIO
Garri modo.
PHAEDRIA
Adeone ingenio esse duro te atque inexorabili
Ut neque misericordia neque precibus molliri queas?
DORIO
Adeon te esse incogitantem atque impudentem, Phaedria,
500Ut phaleratis dictis ducas me, et meam ductes gratiis?
ANTIPHO
Miseritum est.
PHAEDRIA
Hei veris vincor.
GETA
Quam uterque est similis sui.
PHAEDRIA
Neque, Antipho alia quum occupatus esset sollicitudine,
Tum hoc esse mihi obiectum malum!
ANTIPHO
Ah, quid istuc autem est, Phaedria?
PHAEDRIA
O fortunatissime Antipho.
ANTIPHO
Egone?
PHAEDRIA
Cui quod amas domi est;
505Nec cum huiusmodi unquam usus venit ut conflictares malo.
ANTIPHO
Mihin domi est? immo, id quod aiunt, auribus teneo lupum.
Nam neque quomodo a me amittam invenio; neque uti retineam scio.
DORIO
Ipsum istuc mihi in hoc est.
ANTIPHO
Heia, ne parum leno sies.
Numquid hic confecit?
PHAEDRIA
Hicine? quod homo inhumanissimus:
510Pamphilam meam vendidit.
GETA
Quid? vendidit?
ANTIPHO
Aine vendidit?
PHAEDRIA
Vendidit.
DORIO
Quam indignum facinus, ancillam aere emtam suo!
PHAEDRIA
Nequeo exorare ut me maneat, et cum illo ut mutet fidem,
Triduum hoc, dum id quod est promissum ab amicis argentum aufero.
Si tum non dedero, unam praeterea horam ne oppertus sies.
DORIO
515Obtundis.
ANTIPHO
Haud longum est id quod orat, Dorio: exoret sine:
Idem hoc tibi quod bene promeritus fueris conduplicaverit.
DORIO
Verba istaec sunt.
ANTIPHO
Pamphilamne hac urbe privari sines?
Tum praeterea horunc amorem distrahi poterin pati?
DORIO
Neque ego, neque tu.
GETA
Di tibi omnes id quod es dignus duint.
DORIO
520Ego te complures adversum ingenium meum menses tuli
Pollicitantem, nihil ferentem, flentem: nunc contra omnia haec,
Repperi qui det neque lacrimet; da locum melioribus.
ANTIPHO
Certe hercle, ego si satis commemini, tibi quidem est olim dies
Quam ad dares huic praestituta.
PHAEDRIA
Factum.
DORIO
Num ego istuc nego?
ANTIPHO
525Iam ea praeteriit?
DORIO
Non; verum haec ei antecessit.
ANTIPHO
Non pudet
Vanitatis?
DORIO
Minime, dum ob rem.
GETA
Sterquilinium.
PHAEDRIA
Dorio,
Itane tandem facere oportet?
DORIO
Sic sum: si placeo, utere.
ANTIPHO
Sicine hunc decipis?
DORIO
Immo enimvero, Antipho, hic me decipit:
Nam hic me huiusmodi esse scibat; ego hunc esse aliter credidi.
530Iste me fefellit; ego isti nihilo sum aliter ac fui.
Sed utut haec sunt, tamen hoc faciam: cras mane argentum mihi
Miles dare se dixit: si mihi prior tu attuleris, Phaedria,
Mea lege utar, ut potior sit qui prior ad dandum est. Vale.
Actus III, scaena 3
(PHAEDRIA. ANTIPHO. GETA.)
PHAEDRIA
Quid faciam? Unde ego nunc tam subito huic argentum inveniam miser,
535Cui minus nihilo est? quod si hic potuisset nunc exorarier
Triduum hoc, promissum fuerat.
ANTIPHO
Itane hunc patiemur, Geta,
Fieri miserum, qui me dudum, ut dixti, adiurit comiter,
Quin, quum opus est, beneficium rursum ei experiamur reddere?
GETA
Scio quidem hoc esse aequum.
ANTIPHO
Age ergo, solus servare hunc potes.
GETA
540Quid faciam?
ANTIPHO
Invenias argentum.
GETA
Cupio; sed id unde edoce.
ANTIPHO
Pater adest hic.
GETA
Scio; sed quid tum?
ANTIPHO
Ah, dictum sapienti sat est.
GETA
Itane?
ANTIPHO
Ita.
GETA
Sane hercle pulchre suades: etiam tu hinc abis?
Non triumpho ex nuptiis tuis si nihil nanciscor mali,
Ni etiam nunc me huius causa quaerere in maloiubeas crucem?
ANTIPHO
545Verum hic dicit.
PHAEDRIA
Quid? ego vobis, Geta, alienus sum?
GETA
Haud puto.
Sed parumne est quod omnibus nunc nobis succenset senex,
Ni instigemus etiam ut nullus locus relinquatur preci?
PHAEDRIA
Alius ab oculis meis illam in ignotum hinc abducet locum? Hem!
Tum igitur dum licet dumque adsum loquimini mecum, Antipho;
550Contemplamini me.
ANTIPHO
Quamobrem? aut quidnam facturus es cedo?
PHAEDRIA
Quoquo hinc asportabitur terrarum certum est persequi,
Aut perire.
GETA
Di bene vertant, quod agas; pedetentim tamen.
ANTIPHO
Vide si quid opis potes afferre huic.
GETA
Si quid? quid?
ANTIPHO
Quaere, obsecro,
Ne quid plus minusve faxit quod nos post pigeat, Geta.
GETA
555Quaero. Salvus est, ut opinor; verum enim metuo malum.
ANTIPHO
Noli metuere: una tecum bona mala tolerabimus.
GETA
Quantum tibi opus est argenti? loquere.
PHAEDRIA
Solae triginta minae.
GETA
Triginta? hui percara est, Phaedria.
PHAEDRIA
Istaec vero vilis est.
GETA
Age, age; inventas reddam.
PHAEDRIA
O lepidum!
GETA
Aufer te hinc.
PHAEDRIA
Iam opus est.
GETA
Iam feres.
560Sed opus est mihi Phormionem ad hanc rem adiutorem dari.
ANTIPHO
Praesto est: audacissime oneris quidvis impone, et feret.
Solus est homo amico amicus.
GETA
Eamus ergo ad eum ocius.
ANTIPHO
Numquid est quod opera mea vobis opus sit?
GETA
Nihil: verum abi domum;
Et illam miseram, quam ego nunc intus scio esse exanimatam metu,
565Consolare: Cessas?
ANTIPHO
Nihil est aeque quod faciam libens.
PHAEDRIA
Qua via istuc facies?
GETA
Dicam in itinere: modo te hinc amove.
Actus IV, scaena 1
(DEMIPHO. CHREMES.)
DEMIPHO
Quid qua profectus causa hinc es Lemnum, Chreme,
Adduxtin tecum filiam?
CHREMES
Non.
DEMIPHO
Quid ita non?
CHREMES
Postquam videt me eius mater esse hic diutius,
570Simul autem non manebat aetas virginis
Neam negligentiam, ipsam cum omni familia
Ad me profectam esse aibant.
DEMIPHO
Quid illic tam diu,
Quaeso, igitur commorabare, ubi id audiveras?
CHREMES
Pol me detinuit morbus.
DEMIPHO
Unlde? aut qui?
CHREMES
Rogas?
575Senectus ipsa est morbus; sed venisse eas
Salvas audivi ex nauta qui illas vexerat.
DEMIPHO
Quid gnato obtigerit me absente audistin, Chreme?
CHREMES
Quod quidem me factum consili incertum facit;
Nam hanc conditionem si cui tulero extrario,
580Quo pacto aut unde mihi sit dicendum ordine est.
Te mihi fidelem ess aeque atque egomet sum mihi
Scibam: ille, si me alienus affinem volet,
Tacebit dum intercedet familiaritas;
Sin spreverit me, plus quam opus est scito sciet:
585Vereorque ne uxor aliqua hoc resciscat mea;
Quod si fit, ut me excutiam atque egrediar domo
Id restat; nam ego meorum solus sum meus.
DEMIPHO
Scio ita esse; et istaec mihi res sollicitudini est:
Neque defetiscar usque adeo experirier,
590Donec tibi id quod pollicitus sum effecero.
Actus IV, scaena 2
(GETA.)
GETA
Ego hominem callidiorem vidi neminem
Quam Phormionem: venio ad hominem ut dicerem
Argentum opus esse, et id quo pacto fieret:
Vixdum dimidium dixeram, intellexerat;
595Gaudebat; me laudabat; quaerebat senem;
Dis gratias agebat, tempus sibi dari
Ubi Phaedriae esse ostenderet nihilo minus
Amicum sese quam Antiphoni: hominem ad forum
Iussi operiri; eo me esse adducturum senem.
600Sed eccum ipsum: quis est ulterior? atat, Phaedriae
Pater venit: sed quid pertimui autem, bellua?
An quia quos fallam pro uno duo sunt mihi dati?
Commodius esse opinor duplici spe utier.
Petam hinc unde a primo institui: is si dat, sat est:
605Si ab eo nihil fiet, tum hunc adoriar hospitem.
Actus IV, scaena 3
(ANTIPHO. GETA. CHREMES. DEMIPHO.)
ANTIPHO
Exspecto quam mox recipiat huc sese Geta:
Sed patruum video cum patre adstantem. Hei mihi,
Quam timeo adventus huius quo impellat patrem.
GETA
Adibo hosce, O noster Chreme.
CHREMES
Salve, Geta.
GETA
610Venire salvum volupe est.
CHREMES
Credo.
GETA
Quid agitur?
CHREMES
Multa advenienti, ut fit, nova hic compluria.
GETA
Ita: de Antiphone audistin quae facta?
CHREMES
Omnia.
GETA
Tun dixeras huic? facinus indignum, Chreme,
Sic circumiri.
DEMIPHO
Id cum hoc agebam commodum.
GETA
615Nalm hercle ego quoque id quidem agitans mecum sedulo
Inveni, opinor, remedium huic rei.
CHREMES
Quid, Geta?
DEMIPHO
Quod remedium?
GETA
Ut abii abs te, fit forte obviam
Mihi Phormio.
CHREMES
Qui Phormio?
GETA
Is qui istam.
CHREMES
Scio.
GETA
Visum est mihi ut eius tentarem sententiam.
620Prendo hominem solum: Cur non, inquam, Phormio,
Vides inter nos sic haec potius cum bona
Ut componantur gratia quam cum mala?
Herus liberalis est, et fugitans litium:
Nam caeteri quidem hercle amici omnes modo
625Uno ore auctores fuere ut praecipitem hanc daret.
ANTIPHO
Quid hic coeptat? aut quo evadet hodie?
GETA
An legibus
Daturum poenas dices, si illam eiecerit?
Iam id exploratum est. Heia, sudabis satis,
Si cum illo inceptas homine: ea eloquentia est.
630Verum pone esse victum eum: at tandem tamen
Non capitis eius res agitur, sed pecuniae.
Postquam hominem his verbis sentio mollirier,
Soli sumus nunc hic, inquam; eho dic, quid velis dari
Tibi in manum, ut herus his desistat litibus;
635Haec hinc facessat; tu molestus ne sies.
ANTIPHO
Satin illi Di sunt propitii?
GETA
Nam sat scio,
Si tu aliquam partem aequi bonique dixeris,
Ut est ille bonus vir, tria non commutabitis
Verba hodie inter vos.
DEMIPHO
Quis te istaec iussit loqui?
CHREMES
640Immo non potuit melius pervenirier
Eo quo nos volumus.
ANTIPHO
Occidi.
CHREMES
Perge eloqui.
GETA
A primo homo insanibat.
CHREMES
Cedo, quid postulat?
GETA
Quid? nimium quantum libuit.
CHREMES
Die.
GETA
Si quis daret
Talentum magnum.
CHREMES
Immo malum hercle: ut nihil pudet.
GETA
645Quod dixi adeo ei. Quaeso quid si filiam
Suam unicam locaret? parvi retulit
Non suscepisse: inventa est quae dotem petat.
Ad pauca ut redeam, ac mittam illius ineptias;
Haec denique eius fuit postrema oratio:
650Ego, inquit, iam a principio amici filiam,
Ita ut acquum fuerat, volui uxorem ducere:
Nam mihi veniebat in mentem eius incommodum,
In servitutem pauperem ad ditem dari:
Sed mihi opus crat, ut aperte tibi nunc fabuler,
655Aliquantulum quae afferret qui dissolverem
Quae debeo; et etiam nunc, si vult Demipho
Dare quantum ab hac accipio quae sponsa est mihi,
Nullam mihi malim quam istanc, uxorem dari.
ANTIPHO
Utrum stultitia facere ego hunc an malitia
660Dicam, scientem an imprudentem, incertus sum.
DEMIPHO
Quid si animam debet?
GETA
Ager oppositus est pignori,
Ob decem minas, inquit.
DEMIPHO
Age, age; iam ducat: dabo.
GETA
Aediculae item sunt ob decem alias.
DEMIPHO
Oi! hui!
Nimium est.
CHREMES
Ne clama: petito hasce a me decem.
GETA
665Uxori emenda ancillula est: tum pluscula
Supellectile opus est: opus est sumtu ad nuptias:
His rebus sane pone, inquit, decem minas.
DEMIPHO
Sexcentas proinde scribito iam mihi dicas.
Nihil do: impuratus me ille ut etiam irrideat?
CHREMES
670Quaeso, ego dabo, quiesce: tu modo filius
Fac ut illam ducat nos quam volumus.
ANTIPHO
Hei mihi,
Geta, occidisti me tuis fallaciis.
CHREMES
Mea causa eiicitur: me hoc est aequum amittere.
GETA
Quantum potest me certiorem, inquit, face;
675Si illam dant, hanc ut mittam; ne incertus siem;
Nam illi mihi dotem iam constituerunt dare.
CHREMES
Iam accipiat; illis repudium renuntiet;
Hanc ducat.
DEMIPHO
Quae quidem illi res vertat male.
CHREMES
Opportune adeo argentum nunc mecum attuli,
680Fructum quem Lemni uxoris reddunt praedia:
Id sumam: uxori tibi opus esse dixero.
Actus IV, scaena 4
(ANTIPHO. GETA.)
ANTIPHO
Geta.
GETA
Hem.
ANTIPHO
Quid egisti?
GETA
Emunxi argento senes.
ANTIPHO
Satin est id?
GETA
Nescio hercle: tantum iussus sum.
ANTIPHO
Eho, verbero, aliud mihi respondes ac rogo?
GETA
685Quid ergo narras?
ANTIPHO
Quid ego narrem? opera tua
Ad restim mihi quidem res rediit planissime.
Ut te quidem omnes Di, Deaeque, Superi, Inferi,
Malis exemplis perdant. Hem, si quid velis,
Huic mandes, qui te ad scopulum e tranquillo auferat.
690Quid minus utibile fuit quam hoc ulcus tangere,
Aut nominare uxorem? iniecta est spes patri
Posse illam extrudi. Cedo nunc porro, Phormio
Dotem si accipiet, uxor ducenda est domum:
Quid fiet?
GETA
Non enim ducet.
ANTIPHO
Novi: caeterum,
695Quum argentum repetent, nostra causa scilicet
In nervum potius ibit.
GETA
Nihil est, Antipho,
Quin male narrando possit depravarier.
Tu id quod boni est excerpis; dicis quod mali est.
Audi nunc contra iam: si argentum acceperit,
700Ducenda est uxor, ut ais: concedo tibi.
Spatium quidem tandem apparandis nuptiis,
Vocandi, sacrificandi dabitur paululum.
Interea amici quod polliciti sunt dabunt:
Inde istis reddet.
ANTIPHO
Quamobrem? aut quid dicet?
GETA
Rogas?
705Quot res postilla monstra evenerunt mihi!
Introiit in aedes ater alienus canis;
Anguis per impluvium decidit de tegulis;
Gallina cecinit; interdixit hariolus;
Haruspex vetuit ante brumam aliquid novi
710Negoti incipere; quae causa est iustissima.
Haec fient.
ANTIPHO
Ut modo fiant.
GETA
Fient: me vide.
Pater exit: abi, die, esse argentum, Phaedriae.
Actus IV, scaena 5
(DEMIPHO. GETA. CHREMES.)
DEMIPHO
Quietus esto, inquam: ego curabo ne quid verborum duit.
Hoc temere nunquam amittam ego a me quin mihi testes adhibeam:
715Cui dem, et quamobrem dem, commemorabo.
GETA
Ut cautus est, ubi nihil opus est!
CHREMES
Atqui ita opus facto est; at matura, dum libido eadem haec manet;
Nam, si altera illaec magis instabit, forsitan nos reiciat.
GETA
Rem ipsam putasti.
DEMIPHO
Duc me ad eum ergo.
GETA
Non moror.
CHREMES
Ubi hoc egeris,
Transito ad uxorem meam, ut conveniat hanc prius quam hinc abeat:
720Dicat nos dare eam Phormioni nuptum, ne succenseat;
Et magis esse illum idoneum, qui ipsi sit familiarior;
Nos nostro officio nihil digresses esse; quantum is voluerit
Datum esse dotis.
DEMIPHO
Quid tua, malum, id refert?
CHREMES
Magni, Demipho.
DEMIPHO
Non satis est tuum te officium facere, si non id fama approbat.
CHREMES
725Volo ipsius quoque voluntate hoc fieri, ne se eiectam praedicet.
DEMIPHO
Idem ego istuc facere possum.
CHREMES
Mulier mulieri magis congruit.
DEMIPHO
Rogabo.
CHREMES
Ubi illas ego nunc reperire possim cogito.
Actus V, scaena 1
(SOPHRONA. CHREMES.)
SOPHRONA
Quid agam? quem mihi amicum inveniam misera? aut quo consilia haec referam? aut
Unde mihi auxilium petam?
730Nam vereor hera ne ob meum suasum indigne iniuria afficiatur:
Ita patrem adolescents facta haec tolerare audio violenter.
CHREMES
Nam quae haec anus est exanimata, a fratre quae egressa est meo?
SOPHRONA
Quod ut facerem egestas me impulit; quum scirem infirmas nuptias
Hasce esse; ut id consulerem, interea vita ut in tuto foret.
CHREMES
735Certe edepol, nisi me animus fallit, aut parum prospiciunt oculi,
Meae nutricem gnatae video.
SOPHRONA
Neque ille investigatur—
CHREMES
Quid ago?
SOPHRONA
Qui est eius pater.
CHREMES
Adeo? an maneo, dum ea quake loquitur magis cognosco?
SOPHRONA
Quod si eum nunc reperire possim, nihil est quod verear.
CHREMES
Ea est ipsa:
Colloquar.
SOPHRONA
Quis hic loquitur?
CHREMES
Sophrona.
SOPHRONA
Et meum nomen nominat?
CHREMES
740Respice ad me.
SOPHRONA
Di, obsecro vos, estne hic Stilpho?
CHREMES
Non.
SOPHRONA
Negas?
CHREMES
Concede hinc a foribus paululum istorsum, sodes, Sophrona.
Ne me istoc posthac nomine appellassis.
SOPHRONA
Quid? non, obsecro, es
Quem semper te esse dictitasti?
CHREMES
St!
SOPHRONA
Quid has metuis fores?
CHREMES
Conclusam hic habeo uxorem saevam: verum istoc de nomine
745Eo perperam olim dixi ne vos forte imprudentes foris
Effutiretis, atque id porro aliqua uxor mea rescisceret.
SOPHRONA
Istoc pol nos te hic invenire miserae nunquam potuimus.
CHREMES
Eho, die mihi, quid rei tibi est cum familia hac unde exis?
Ubi illae sunt?
SOPHRONA
Miseram me!
CHREMES
Hem, quid est? vivuntne?
SOPHRONA
Vivit gnata:
750Matrem ipsam ex aegritudine miseram mors consecuta est.
CHREMES
Male factum.
SOPHRONA
Ego autem quae essem anus deserta, egens, ignota,
Ut potui nuptum virginem locavi huic adolescenti
Harum qui est dominus aedium.
CHREMES
Antiphonine?
SOPHRONA
Hem! illi ipsi.
CHREMES
Quid? duasne is uxores habet?
SOPHRONA
Au, obsecro: unam ille quidem hanc solam.
CHREMES
755Quid illam alteram quae dicitur cognata?
SOPHRONA
Haec ergo est.
CHREMES
Quid ais?
SOPHRONA
Composito factum est quomodo hanc amans habere posset
Sine dote.
CHREMES
Di vestram fidem, quam saepe forte temere
Eveniunt quae non audeas optare! Offendi adveniens
Quicum volebam, atque ut volebam, collocatam filiam.
760Quod nos ambo opere maximo dabamus operam ut fieret,
Sine nostra cura, maxima sua cura, haec sola fecit.
SOPHRONA
Nunc quid opus facto sit vide. Pater adolescentis venit;
Eumque animo iniquo hoc oppido ferre aiunt.
CHREMES
Nihil pericli est.
Sed per Deos atque homines, meam esse hanc cave resciscat quisquam.
SOPHRONA
765Nemo ex me scibit.
CHREMES
Sequere me: intus caetera audies.
Actus V, scaena 2
(DEMIPHO. GETA.)
DEMIPHO
Nostrapte culpa facimus ut malis expediat esse,
Dum nimium dici nos bonos studemus et benignos.
Ita fugias ne praeter casam, quod aiunt. Nonne id sat erat,
Accipere ab illo iniuriam? etiam argentum est ultro obiectum,
770Ut sit qui vivat dum aliud aliquid flagiti conficiat.
GETA
Planissime.
DEMIPHO
His nunc praemium est qui recta prava faciunt.
GETA
Verissime.
DEMIPHO
Ut stultissime quidem illi rem gesserimus.
GETA
Modo ut hoc consilio possiet discedi ut istam ducat.
DEMIPHO
Etiamne id dubium est?
GETA
Haud scio hercle, ut homo est, an mutet animum.
DEMIPHO
775Hem, mutet autem?
GETA
Nescio: verum si forte dico.
DEMIPHO
Ita faciam, ut frater censuit, ut uxorem huc eius adducam,
Cum ista ut loquatur: tu, Geta, abi prae; nuntia hanc venturam.
GETA
Argentum inventum est Phaedriae: de iurgio siletur.
Provisum est ne in praesentia haec hinc abeat: quid nunc porro?
780Quid fict? in eodem luto haesitas: versura solves,
Geta. Praesens quod fuerat malum in diem abiit: plagae crescunt,
Nisi prospicis. Nunc hinc domum ibo, ac Phanium edocebo
Ne quid vereatur Phormionem aut eius orationem.
Actus V, scaena 3
(DEMIPHO. NAUSISTRATA. CHREMES.)
DEMIPHO
Agedum, ut soles, Nausistrata, fac illa ut placetur nobis;
785Ut sua voluntate id quod est faciendum faciat.
NAUSISTRATA
Faciam.
DEMIPHO
Pariter nunc opera me adiuvas ac re dudum opitulata es.
NAUSISTRATA
Factum volo; at pol minus queo viri culpa quam me dignum est.
DEMIPHO
Quid autem?
NAUSISTRATA
Quia pol mei patris bene parta indiligenter
Tutatur; nam ex his praediis talenta argenti bina
790Statim capiebat. Vir viro quid praestat!
DEMIPHO
Binan quaeso?
NAUSISTRATA
Ac rebus vilioribus multo, tamen talenta bina.
DEMIPHO
Hui.
NAUSISTRATA
Quid haec videntur?
DEMIPHO
Scilicet.
NAUSISTRATA
Virmn me natum vellem:
Ego ostenderem—
DEMIPHO
Certo scio.
NAUSISTRATA
quo pacto—
DEMIPHO
Parce, sodes,
Ut possis cum illa; ne te adolescens mulier defatiget.
NAUSISTRATA
795Faciam ut iubes: sed meum virum abs te exire video.
CHREMES
Hem, Demipho,
Iam illi datum est argentum?
DEMIPHO
Curavi ilico.
CHREMES
Nollem datum.
Hei, video uxorem, paene plus quam sat erat.
DEMIPHO
Cur nolles, Chreme?
CHREMES
Iam recte.
DEMIPHO
Quid tu? ecquid locutus cum ista es quamobrem hanc ducimus?
CHREMES
Transegi.
DEMIPHO
Quid ait tandem?
CHREMES
Abduci non potest.
DEMIPHO
Qui non potest?
CHREMES
800Quia uterque utrique est cordi.
DEMIPHO
Quid istuc nostra?
CHREMES
Magni: praeter haec,
Cognatam comperi esse nobis.
DEMIPHO
Quid? deliras?
CHREMES
Sic erit.
Non temere dico: redii mecum in memoriam.
DEMIPHO
Satin sanus es?
NAUSISTRATA
Au, obsecro, cave ne in cognatam pecces.
DEMIPHO
Non est.
CHREMES
Ne nega.
Patris nomen aliud dictum est: hoc tu errasti.
DEMIPHO
Non norat patrem?
CHREMES
805Norat.
DEMIPHO
Cur aliud dixit?
CHREMES
Nunquamne hodie concedes mihi,
Neque intelliges?
DEMIPHO
Si tu nihil narras—
CHREMES
Pergis?
NAUSISTRATA
Miror quid hoc siet.
DEMIPHO
Equidem hercle nescio.
CHREMES
Vin scire? At ita me servet Iupiter
Ut propior illi quam ego sum ac tu nemo est.
DEMIPHO
Di vestram fidem!
Eamus ad ipsam: una omnes nos aut scire aut nescire hoc volo.
CHREMES
Ah.
DEMIPHO
810Quid est?
CHREMES
Itan parvam mihi fidem esse apud te?
DEMIPHO
Vin me credere?
Vin satis quaesitum mihi istuc esse? Age, fiat: quid? illa filia
Amici nostri quid futurum est?
CHREMES
Recte.
DEMIPHO
Hanc igitur mittimus?
CHREMES
Quidni?
DEMIPHO
Illa maneat?
CHREMES
Sic.
DEMIPHO
Ire igitur tibi licet, Nausistrata.
NAUSISTRATA
Sic pol commodius esse in omnes arbitror quam ut coeperas,
815Mancre hanc; nam perliberalis visa est quum vidi mihi.
DEMIPHO
Quid istuc negoti est?
CHREMES
Iamne operuit ostium?
DEMIPHO
Iam.
CHREMES
O Iupiter,
Di nos respiciunt: gnatam inveni nuptam cum tuo tilio.
DEMIPHO
Hem,
Quo pacto id potuit?
CHREMES
Non satis tutus est ad narrandum hic locus.
DEMIPHO
At tu abi intro.
CHREMES
Heus, ne filii quidem nostri hoc resciscant volo.
Actus V, scaena 4
(ANTIPHO.)
ANTIPHO
820Laetus sum, ut meae res sese habent, fratri obtigisse quod vult.
Quam scitum est eiusmodi parare in animo cupiditates
Quas, quum res adversae sient, paulo mederi possis!
Hic simul argentum repperit cura sese expedivit.
Ego nullo possum remedio me evolvere ex his turbis
825Quin, si hoc celetur, in metu, sin patefit, ill probro sim.
Neque me domum nunc reciperem, ni mihi esset spes ostenta
Huiusce habendae. Sed ubinam Getam invenire possum,
Ut rogem quod tempus conveniendi patris me capere iubeat?
Actus V, scaena 5
(PHORMIO. ANTIPHO.)
PHORMIO
Argentum accepi; tradidi lenoni; abduxi mulierem;
830Curavi propria ea Phaedria ut poteretur; nam emissa est manu.
Nunc una mihi res etiam restat quae est conficienda, otium
Ab senibus ad potandum ut habeam; nam aliquot hos sumam dies.
ANTIPHO
Sed Phormio est. Quid ais?
PHORMIO
Quid?
ANTIPHO
Quidnam nunc facturus Phaedria?
Quo pacto satietatem amoris ait se velle sumere?
PHORMIO
835Vicissim partes tuas acturus est.
ANTIPHO
Quas?
PHORMIO
Ut fugitet patrem.
Te suam rogavit rursum ut ageres, causam ut pro se diceres;
Nam potaturus est apud me. Ego me ire senibus Sunium
Dicam ad mercatum, ancillulam emtum quam dudum dixit Geta;
Ne quum hic non videant me conficere credant argentum suum.
840Sed ostium concrepuit abs te.
ANTIPHO
Vide quis egrediatur.
PHORMIO
Geta est.
Actus V, scaena 6
(GETA. ANTIPHO. PHORMIO.)
GETA
O Fortuna, O Fors fortuna, quantis commoditatibus
Quam subito hero meo Antiphoni ope vestra hunc onerastis diem;
ANTIPHO
Quidnam hic sibi vult?
GETA
nosque amicos eius exonerastis metu!
Sed ego nunc mihi cesso qui non humerum hunc onero pallio,
845Atque hominem propero invenire, ut haec quae contigerint sciat.
ANTIPHO
Num tu intelligis hic quid narret?
PHORMIO
Num tu?
ANTIPHO
Nihil.
PHORMIO
Tantundem ego.
GETA
Ad lenonem hinc ire pergam: ibi nunc sunt.
ANTIPHO
Heus Geta.
GETA
Hem tibi.
Num mirum aut novum est revocari, cursum quum institueris?
ANTIPHO
Geta.
GETA
Pergit hercle. Nunquam tu odio tuo me vines.
ANTIPHO
Non manes?
GETA
850Vapula.
ANTIPHO
Id quidem tibi iam fiet, nisi resistis, verbero.
GETA
Familiariorem oportet esse hunc: minitatur malum.
Sed isne es quem quaero an non? ipsus est.
PHORMIO
Congredere actutum.
ANTIPHO
Quid est?
GETA
O omnium quantum est qui vivunt hominum homo ornatissime!
Nam sine controversia ab Dis solus diligere, Antipho.
ANTIPHO
855Ita velim: sed qui istuc credam ita esse mihi diei velim.
GETA
Satin est si te delibutum gaudio reddo?
ANTIPHO
Enicas.
PHORMIO
Quin tu hinc pollicitationes aufer, et quod fers cedo.
GETA
Oh,
Tu quoque hic aderas, Phormio?
PHORMIO
Aderam: sed cessas?
GETA
Accipe, hem,
Ut modo argentum tibi dedimus apud forum, recta domum
860Sumus profecti: interea mittit herus me ad uxorem tuam.
ANTIPHO
Quamobrem?
GETA
Omitto proloqui; nam nihil ad hanc rem est, Antipho.
Ubi in gynaeceum ire occipio, puer ad me adcurrit Mida;
Pone apprehendit pallio; resupinat: respicio; rogo
Quamobrem retineat me: ait esse vetitum intro ad heram accedere.
865Sophrona modo fratrem huc, inquit, senis introduxit Chremem,
Eumque nunc esse intus cum illis. Hoc ubi ego audivi, ad fores
Suspenso gradu placide ire perrexi; accessi; adstiti;
Animam compressi; aurem admovi: ita animum coepi attendere,
Hoc modo sermonem captans.
ANTIPHO
Eu Geta.
GETA
Hic pulcherrimum
870Facinus audivi: itaque paene hercle exclamavi gaudio.
ANTIPHO
Quod?
GETA
Quodnam arbitrare?
ANTIPHO
Nescio.
GETA
Atqui mirificissimum:
Patruus tuus pater est inventus Phanio uxori tuae.
ANTIPHO
Hem.
Quid ais?
GETA
Cum eius consuevit olim matre in Lemno clanculum.
PHORMIO
Somnium. Utine haec ignoraret suum patrem?
GETA
Aliquid credito,
875Phormio, esse causae: sed me censen potuisse omnia
Intelligere extra ostium intus quae inter sese ipsi egerint?
ANTIPHO
Atque hercle ego quoque illam audivi fabulam.
GETA
Immo etiam dabo
Quo magis credas. Patruus interea inde huc egreditur foras:
Haud multo post cum patre idem recipit se intro denuo:
880Ait uterque tibi potestatem eius habendae se dare.
Denique ego missus sum te ut requirerem atque adducerem.
ANTIPHO
Quin ergo rape me: quid cessas?
GETA
Fecero.
ANTIPHO
O mi Phormio,
Vale.
PHORMIO
Vale, Antipho: bene, ita me Di ament, factum: gaudeo
Tantam fortunam de improviso esse his datam.
885Summa eludendi occasio est mihi nunc senes,
Et Phaedriae curam adimere argentariam,
Ne cuiquam suorum aequalium supplex siet:
Nam idem hoc argentum, ita ut datum est, ingratiis
Ei datum erit: hoc qui cogam re ipsa repperi.
890Nunc gestus mihi vultusque est capiendus novus.
Sed hince concedam in angiportum hoc proximum:
Inde hisce ostendam me, ubi erunt egressi foras.
Quo me assimularam ire ad mercatum non eo.
Actus V, scaena 7
(DEMIPHO. PHORMIO. CHREMES.)
DEMIPHO
Dis magnas merito gratias habeo atque ago,
895Quando evenere haec nobis, frater, prospere.
Quantum potest nunc conveniendus Phormio est,
Priusquam dilapidet nostras triginta minas
Ut auferamus.
PHORMIO
Demiphonem, si domi est,
Visam: ut, quod—
DEMIPHO
At nos ad te ibamus, Phormio.
PHORMIO
900De eadem hac fortasse causa.
DEMIPHO
Ita hercle.
PHORMIO
Credidi.
Quid ad me ibatis? Ridiculum. Verebamini
Ne non id facerem quod recepissem semel?
Heus, quanta quanta haec mea paupertas est, tamen
Adhuc curavi unum hoc quidem, ut mihi esset fides.
CHREMES
905Estne ea, ita ut dixi, liberalis?
DEMIPHO
Oppido.
PHORMIO
Itaque ad vos venio nuntiatum, Demipho,
Paratum me esse: ubi vultis, uxorem date;
Nam omnes posthabui mihi res, ita uti par fuit,
Postquam tantopere id vos velle animadverteram.
DEMIPHO
910At hic dehortatus est me ne illam tibi darem;
Nam qui erit rumor populi, inquit, si id feceris?
Olim quum honeste potuit tum non est data:
Nunc viduam extrudi turpe est: ferme eadem omnia
Quae tute dudum coram me incusaveras.
PHORMIO
915Satis superbe illuditis me.
DEMIPHO
Qui?
PHORMIO
Rogas?
Quia ne alteram quidem illam potero ducere:
Nam quo redibo ore ad eam quam contemserim?
CHREMES
Tum autem Antiphonem video ab sese amittere
Invitum eam; inque.
DEMIPHO
Tum autem video filium
920Invitum sane mulierem ab se amittere.
Sed transi sodes ad forum, atque illud mihi
Argentum rursum iube rescribi, Phormio.
PHORMIO
Quodne ego discripsi porro illis quibus debui
DEMIPHO
Quid igitur fiet?
PHORMIO
Si vis mihi uxorem dare,
925Quam despondisti, ducam: sin est ut velis
Mancre illam apud te, dos hic maneat, Demipho.
Nam non est aequum me propter vos decipi,
Quum ego vestri honoris causa repudium alterae
Remiserim quae dotis tantundem dabat.
DEMIPHO
930I hinc in malam rein cum istac magnificentia,
Fugitive: etiam nunc credis te ignorarier,
Aut tua facta adeo?
PHORMIO
Irritor.
DEMIPHO
Tune hanc duceres,
Si tibi data esset?
PHORMIO
Fac periclum.
DEMIPHO
Ut filius
Cum illa habitet apud te; hoc vestrum consilium fuit.
PHORMIO
935Quaeso, quid narras?
DEMIPHO
Quin tu mihi argentum cedo.
PHORMIO
Immo vero uxorem tu cedo.
DEMIPHO
In ius ambula.
PHORMIO
In ius? enimvero si porro esse odiosi pergitis—
DEMIPHO
Quid facies?
PHORMIO
Egone? Vos me indotatis modo
Patrocinari fortasse arbitramini:
940Etiam dotatis soleo.
CHREMES
Quid id nostra?
PHORMIO
Nihil.
Hic quandam noram cuius vir uxorem —
CHREMES
Hem.
DEMIPHO
Quid est?
PHORMIO
Lemni habuit aliam:—
CHREMES
Nullus sum.
PHORMIO
ex qua filiam
Suscepit; et eam clam educat.
CHREMES
Sepultus sum.
PHORMIO
Haec adeo ego illi iam denarrabo.
CHREMES
Obsecro,
945Ne facias.
PHORMIO
Oh, tune is eras? Ut ludos facit.
CHREMES
Missum te facimus.
PHORMIO
Fabulae.
CHREMES
Quid vis tibi?
Argentum quod habes condonamus te.
PHORMIO
Audio.
Quid vos, malum, ergo me sic ludificamini,
Inepti, vestra puerili sententia?
950Nolo, volo: volo, nolo rursum: cedo, cape.
Quod dictum, indictum est: quod modo erat ratum, irritum est.
CHREMES
Quo pacto aut unde haec hic rescivit?
DEMIPHO
Nescio;
Nisi me dixisse nemini id certo scio.
CHREMES
Monstri, ita me Di ament, simile.
PHORMIO
Inieci scrupulum.
DEMIPHO
Hem.
955Hicine ut a nobis hoc tantum argenti auferat,
Tam aperte irridens? Emori hercle satius est.
Animo virili praesentique ut sis para:
Vides tuum peccatum esse clatum foras;
Neque iam id celare posse te uxorem tuam.
960Nunc quod ipsa ex aliis auditura sit, Chreme,
Id nosmet ipsos indicare placabilius est.
Tum hunc impuratum poterimus nostro modo
Ulcisci.
PHORMIO
Atat, nisi inihi prospicio, haereo.
Hi gladiatorio animo ad me affectant viam.
CHREMES
965At vereor ut placari possit.
DEMIPHO
Bono animo es.
Ego redigam vos in gratiam, hoc fretus, Chreme,
Quum e medio excessit unde haec suscepta est tibi.
PHORMIO
Itane agitis mecum? Satis astute aggredimini.
Non hercle ex re istius me instigasti, Demipho.
970Ain tu? Ubi quae libitum fuerit peregre feceris,
Neque huius sis veritus feminae primariae,
Quin novo modo ei faceres contumeliam,
Venias mihi precibus lautum peccatum tuum?
Hisce ego illlam dictis ita tibi incensam dabo
975Ut ne restinguas lacrimis si exstillaveris.
DEMIPHO
Malum quod isti Di Deaeque omnes duiut.
Tantane affectum quenquam esse hominem audacia?
Non hoc publicitus scelus hinc deportarier
In solas terras?
CHREMES
In id redactus sum loci
980Ut quid agam cum illo nesciam prorsum.
DEMIPHO
Ego scio:
In ius eamus.
PHORMIO
In ius? huc, si quid libet.
DEMIPHO
Assequere ac retine, dum ego huc servos evoco.
CHREMES
Enim solus nequeo: accurre huc.
PHORMIO
Una iniuria est
Tecum.
CHREMES
Lege agito ergo.
PHORMIO
Altera est tecum, Chreme.
DEMIPHO
985Rape hunc.
PHORMIO
Itane agitis? enimvero voce est opus.
Nausistrata, exi.
CHREMES
Os opprime.
DEMIPHO
Impurum vide,
Quantum valet.
PHORMIO
Nausistrata, inquam.
CHREMES
Non taces?
PHORMIO
Taceam?
DEMIPHO
Nisi sequitur, pugnos in ventrem ingere.
PHORMIO
Vel oculum exclude: est ubi vos ulciscar probe.
Actus V, scaena 8
(NAUSISTRATA. CHREMES. PHORMIO. DEMIPHO.)
NAUSISTRATA
990Quis nominat me?
CHREMES
Hem.
NAUSISTRATA
Quid istuc turbae est, obsecro,
Mi vir?
PHORMIO
Ehem, quid nunc obstipuisti?
NAUSISTRATA
Quis hic homo est?
Non mihi respondes?
PHORMIO
Hicine ut tibi respondeat,
Qui hercle ubi sit nescit?
CHREMES
Cave isti quicquam creduas.
PHORMIO
Abi, tange: si non totus friget, me enica.
CHREMES
995Nihil est.
NAUSISTRATA
Quid ergo est? quid istic narrat?
PHORMIO
Iam scies:
Ausculta.
CHREMES
Pergin credere?
NAUSISTRATA
Quid ego, obsecro,
Huic credam qui nihil dixit?
PHORMIO
Delirat miser
Timore.
NAUSISTRATA
Non pol temere est quod tu tam times.
CHREMES
Ego timeo?
PHORMIO
Recte sane: quando nihil times,
1000Et hoc nihil est quod ego dico, tu narra.
DEMIPHO
Scelus!
Tibi narret?
PHORMIO
Eho tu, factum est abs te sedulo
Pro fratre.
NAUSISTRATA
Mi vir, non mihi narras?
CHREMES
At—
NAUSISTRATA
Quid, at?
CHREMES
Non opus est dicto.
PHORMIO
Tibi quidem: at scito huic opus est.
In Lemno—
CHREMES
Hem, quid ais?
DEMIPHO
Non taces?
PHORMIO
clam te—
CHREMES
Hei mihi.
PHORMIO
1005Uxorem duxit.
NAUSISTRATA
Mi homo, Di melius duint.
PHORMIO
Sic factum est.
NAUSISTRATA
Perii misera.
PHORMIO
Et inde filiam
Suscepit iam unam, dum tu dormis.
CHREMES
Quid agimus?
NAUSISTRATA
Pro Di immortales, facinus indignum, et malum.
PHORMIO
Hoc actum est.
NAUSISTRATA
An quicquam hodie est factum indignius?
1010Qui mihi ubi ad uxores ventum est tum fiunt senes.
Demipho, te appello; nam me cum hoc ipso distaedet loqui.
Haecine erant itiones crebrae, et mansiones diutinae
Lemni? haecine erat ea quae nostros fructus minuebat vilitas?
DEMIPHO
Ego, Nausistrata, esse in hac re culpam meritam non nego;
1015Sed ea quin sit ignoscenda.
PHORMIO
Verba fiunt mortuo.
DEMIPHO
Nam neque negligentia tua, neque odio id fecit tuo.
Vinolentus fere abhinc annos quindecim mulierculam
Eam compressit, unde haec nata est: neque postilla unquam attigit.
Ea mortem obiit, e medio abiit, qui fuit in re hac serupulus.
1020Quamobrem te oro, ut alia facta tua sunt, aequo animo hoc feras.
NAUSISTRATA
Quid ego aequo animo? Cupio misera in hac re iam defungier.
Sed quid sperem? aetate porro minus peccaturum putem?
Iam tum erat senex, senectus si verecundos facit.
An mea forma atque aetas nunc magis expetenda est, Demipho?
1025Quid mihi nunc affers quamobrem exspectem aut sperem porro non fore?
PHORMIO
Exsequias Chremeti quibus est commodum ire hem tempus est.
Sic dabo: age nunc, age, Phormionem qui volet lacessito.
Faxo tali eum mactatum atque hic est infortunio.
Redeat sane in gratiam: iam supplici satis est mihi:
1030Habet haec ei quod dum vivat usque ad aurem ogganniat.
NAUSISTRATA
At meo merito, credo: quid ego nunc commemorem, Demipho,
Singulatim qualis ego in hunc fuerim?
DEMIPHO
Novi aeque omnia
Tecum.
NAUSISTRATA
Meritone hoc meo videtur factum?
DEMIPHO
Minime gentium;
Verum, quando iam accusando fieri infectum non potest,
1035Ignosce: orat; confitetur; purgat: quid vis amplius?
PHORMIO
Enimvero prius quam haec dat veniam, mihi prospiciam et Phaedriae.
Heus, Nausistrata, prius quam huic respondes temere, audi.
NAUSISTRATA
Quid est?
PHORMIO
Ego minas triginta per fallaciam ab illo abstuli;
Eas dedi tuo gnato; is pro sua amica lenoni dedit.
CHREMES
1040Hem, quid ais?
NAUSISTRATA
Adeone hoc indignum tibi videtur, filius
Homo adolescens si habet unam amicam, tu uxores duas?
Nihil pudere! Quo ore illum obiurgabis? responde mihi.
DEMIPHO
Faciet ut voles.
NAUSISTRATA
Immo, ut meam iam scias sententiam,
Neque ego ignosco neque promitto quicquam; neque respondeo,
1045Prius quam gnatum video: eius iudicio permitto omnia;
Quod is iubebit, faciam.
PHORMIO
Mulier sapiens es, Nausistrata.
NAUSISTRATA
Satin tibi est [Chreme]?
CHREMES
Immo vero pulchre discedo et probe,
Et praeter spem.
NAUSISTRATA
Tu tuum nomen die quod est.
PHORMIO
Mihin? Phormio:
Vestrae familiae hercle amicus, et tuo summus Phaedriae.
NAUSISTRATA
1050Phormio, at ego ecastor posthac tibi quod potero et quae voles
Faciamque et dicam.
PHORMIO
Benigne dicis.
NAUSISTRATA
Pol meritum est tuum.
PHORMIO
Vin primum hodie facere quod ego gaudeam, Nausistrata,
Et quod tuo viro oculi doleant?
NAUSISTRATA
Cupio.
PHORMIO
Me ad coenam voca.
NAUSISTRATA
Pol vero voco.
DEMIPHO
Eamus intro hinc.
CHREMES
Fiat: sed ubi est Phaedria,
1055Iudex noster?
PHORMIO
Iam hic faxo aderit.
Ω
Vos valete et plaudite.